વાયુપુરાણમ્

તે નિત્યં યમવિષયે વિભિન્નદેહાઃ ક્રોશન્તઃ સતતમનિષ્ટસંપ્રયોગૈઃ। શુષ્યન્તે પરિગતવેદનાશરીરાઃ બહ્વીભિઃ સુભૃશમધર્મ્મયાતનાભિઃ ।। ૧૪.

યમના દેશમાં, ફાટેલા શરીરવાળા લોકો સતત રડે છે, અવિચ્છિન્ન દુઃખ અને દુશ્મનાવાળા સંગથી પીડાય છે, દુઃખથી સુકાઈ જાય છે અને અનેક ભયાનક યાતનાઓથી ભારે ત્રાસે છે.

કર્મણાઃ મનસા વાચા યદભીષ્ટં નિષેવ્યતે। તત્ પ્રસદ્ય હરેત્ પાપં તસ્માત્‌ સુકૃતમાચરેત્ ।। ૧૪.

કર્મ, મન અને વાણીથી જે કંઈ ઇચ્છાય અને કરવામાં આવે છે, તેનું પૂજન કરીને પાપ દૂર થાય છે. તેથી સારા કર્મો કરવાનાં છે.

યાદૃગ્ જાતાનિ પાપાનિ પૂર્વ્વં કર્મ્માણિ દેહિનઃ। સંસારં તામસં તાદૃક્ ષહ્‌વિધં પ્રતિપદ્યતે ।। ૧૪.

દેહધારી જીવએ અગાઉ જે પાપ અને કર્મો કર્યા હોય, તેના પ્રમાણે તેને સંસારમાં અંધકારમય અવસ્થા મળે છે.

માનુષ્યં પશુભાવઞ્ચ પશુભાવાન્મૃગો ભવેત્। મૃગત્વાત્ પક્ષિભાવન્તુ તસ્માચ્ચૈવ સરીસૃપઃ ।। ૧૪.

માનવ અવસ્થાથી પશુ અવસ્થા મળે છે, પશુ અવસ્થાથી મૃગ બને છે, મૃગથી પક્ષી બને છે અને ત્યાંથી સરીસૃપ બને છે.

સરીસૃપત્વાદ્ગચ્છોદ્ધિ। સ્થાવરત્વન્ન સંશયઃ। સ્થાવરત્વં પુનઃ પ્રાપ્તો યાવદુન્મિષતે નરઃ। કુલાલચકવદ્ભાન્તસ્તત્રૈવપરિકીર્તિતઃ ।। ૧૪.

સરીસૃપ અવસ્થાથી છોડ-વૃક્ષ જેવી અવસ્થા મળે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. એ સ્થિતિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, મનુષ્ય ફરી જાગે ત્યાં સુધી, કુંભારના ચાકની જેમ ફરી ફરી જન્મે છે.

ઇત્યેવં હિ મનુષ્યાદિઃ સંસારે સ્થાવરાન્તકે। વિજ્ઞેયસ્તામસો નામ તત્રૈવ પરિવર્ત્તતે ।। ૧૪.

આ રીતે, માનવથી લઈને છોડ સુધીના સંસારને 'તામસ માર્ગ' કહેવાય છે, જેમાં જીવ સતત ફરતો રહે છે.

સાત્ત્વિકશ્ચાપિ સંસારો બ્રહ્માદિઃ પરિકીર્ત્તિતઃ। પિશાચાન્તઃ સવિજ્ઞેયઃ સ્વર્ગસ્થાનેષુ દેહિનામ્ ।। ૧૪.

સાત્વિક સંસાર પણ વર્ણવાયો છે, જે બ્રહ્માથી શરૂ થાય છે અને પિશાચ સુધી જાય છે; એ સ્વર્ગસ્થાનમાં વસતા દેહધારીઓ માટે ઓળખવાનો છે.

બ્રાહ્મે તુ કેવલં સત્ત્વં સ્થાવરે કેવલં તમઃ। ચતુર્દ્દશાનાં સ્થાનાનાં મધ્યે વિષ્ટમ્ભકં રજઃ। મર્મસુ ચ્છિદ્યમાનેષુ વેદનાર્ત્તસ્ય દેહિનઃ ।। ૧૪.

બ્રહ્મ અવસ્થામાં માત્ર સત્વ છે, છોડમાં માત્ર તમસ છે; ચૌદ અવસ્થાઓમાં રાજસ બંધનરૂપ છે; જ્યારે શરીરના મર્મસ્થાન કપાય છે ત્યારે દેહધારીને દુઃખ થાય છે.

તતસ્તુ પરમં બ્રહ્મ કથં વિપ્રઃ સ્મરિષ્યતિ । સંસ્કારાત્ પૂર્વધર્મસ્ય ભાવનાયાં પ્રણોદિતઃ। માનુષ્યં ભજતે નિત્યં તસ્માન્નિત્યં સમાદધેત્ ।। ૧૪.

પછી, બ્રાહ્મણ, કોઈ પરમ બ્રહ્મને કેવી રીતે યાદ રાખે? અગાઉના ધર્મના સંસ્કાર અને ભાવનાથી પ્રેરિત થઈને મનુષ્ય અવસ્થામાં જન્મે છે; તેથી હંમેશા સારા કર્મો કરવાનાં છે.

ચતુર્દ્દશવિધં હ્યેતદ્બુદ્ધ્વા સંસારમણ્ડલમ્। તથા સમારભેત્ કર્મ્મ સંસારભયપીડિતઃ ।। ૧૫.

આ ચૌદ પ્રકારના સંસારના ચક્રને સમજ્યા પછી, સંસારના ભયથી પીડાયેલી વ્યક્તિએ યોગ્ય રીતે કર્મ કરવું જોઈએ.

તતઃ સ્મરતિ સંસારચક્રેણ પરિવર્ત્તિતઃ। તસ્માત્તુ સતતં યુક્તો ધ્યાનતત્પરયુઞ્જકઃ। તથા સમારભેદ્યોગં યથાત્માનં સ પશ્યતિ ।। ૧૫.

પછી, સંસારના ચક્રમાં ફરતી વખતે મનુષ્યને સ્મરણ થાય છે; તેથી હંમેશા ધ્યાનમાં તત્પર રહી, એવો યોગ કરવો જોઈએ કે પોતાનું સ્વરૂપ જાણી શકાય.

એષ આદ્યઃ પરં જ્યોતિરેષ સેતુરનુત્તમઃ। વિવૃદ્ધો હ્યેષ ભૂતાનાં ન સમ્ભેદશ્ચ શાશ્વતઃ ।। ૧૫.

આ જ પ્રાચીન અને પરમ પ્રકાશ છે, આ જ શ્રેષ્ઠ પુલ છે; એ જ સર્વ જીવોનું મૂળ છે અને એની એકતા સદાકાળ અવિભાજ્ય છે.

તદેનં સેતુમાત્માનં અગ્નિં વૈ વિશ્વતોમુખમ્। હૃદિસ્થં સર્વભૂતાનામુપાસીત વિધાનવિત્ ।। ૧૫.

આથી, જે વિધિ જાણે છે, એ સર્વ જીવોના હૃદયમાં રહેલા, સર્વ દિશામાં પ્રકાશિત થનારા આત્મા રૂપ પુલ અને અગ્નિનું ઉપાસન કરવી જોઈએ.

હુત્વાષ્ટાવાહુતીઃ સમ્યક્ શુચિસ્તદ્ગતમાનસઃ। વૈશ્વાનરં હૃદિસ્થન્તુ યથાવદનુપૂર્વશઃ। અપઃ પૂર્વ સકૃત્ પ્રાશ્ય તુષ્ણીં ભૂત્વા ઉપાસતે ।। ૧૫.

સાચી રીતે આઠ આહુતિઓ અર્પણ કરીને, શુદ્ધ મનથી અને મનને એમાં લીન કરીને, જે રીતે કહેલું છે એ પ્રમાણે હૃદયમાં વસેલા વૈશ્વાનરનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. પહેલા પાણી પીને, મૌન રહીને ઉપાસના કરે છે.

પ્રાણાયેતિ તતસ્તસ્ય પ્રથમા હ્યાહુતિઃ સ્મૃતા। અપાનાય દ્વિતીયા તુ સમાનાયેતિ ચાપરા ।। ૧૫.

પહેલી આહુતિ પ્રાણ માટે કહેવાય છે; બીજી અપાન માટે છે, અને બીજી સમાન માટે છે.

ઉદાનાય ચતુર્થીતિ વ્યાનાયેતિ ચ પઞ્ચમી। સ્વાહા કારૈઃ પરં હુત્વા શેષં ભુઞ્જીત કામતઃ। અપઃ પુનઃ સકૃત્ પ્રાશ્ય ત્ર્યાચમ્ય હૃદયં સ્પૃશેત્ ।। ૧૫.

ચોથી ઉદાન માટે છે અને પાંચમી વ્યાન માટે છે. પછી 'સ્વાહા' ઉચ્ચારીને બાકી રહેલી આહુતિઓ અર્પણ કરીને, ઈચ્છા મુજબ બાકી રહેલું ભોજન લઈ શકે છે. ફરી એકવાર પાણી પીધા પછી, ત્રણ વખત આચમન કરીને, હૃદયને સ્પર્શ કરવું જોઈએ.

ૐપ્રાણાનાં ગ્રન્થિરસ્યાત્મા રુદ્રો હ્યાત્મા વિશાન્તકઃ। સ રુદ્રો હ્યાત્મનઃ પ્રાણા એવમાપ્યાયયેત્ સ્વયમ્ ।। ૧૫.

'ઓમ' — પ્રાણોનું બંધન એ જ આત્મા છે; રુદ્ર એ જ આત્મા છે, બધાનું અંત કરનાર છે. એ રુદ્ર આત્માના પ્રાણો છે; એ રીતે, એ પોતે જ તેમને પોષે છે.

ત્વં દેવાનામપિ જ્યેષ્ઠ ઉગ્રસ્ત્વં ચતુરો વૃષા । મૃત્યુઘ્નોઽસિ ત્વમસ્મભ્યં ભદ્રમેતદ્ધુતં હવિઃ ।। ૧૫.

તમે દેવોમાં સૌથી વડીલા છો; તમે ભયંકર છો, અને તમે ચાર વૃષભ છો. તમે મૃત્યુનો નાશ કરો છો; અમારે માટે આ આહુતિ શુભ થાઓ.

એવં હૃદયમાલભ્ય પાદાઙ્ગુષ્ઠે તુ દક્ષિણે। વિશ્રાવ્ય દક્ષિણં પાણિં નાભિં વૈ પાણિના સ્પૃશેત્ । તતઃ પુનરુપસ્પૃશ્‌ય ચાત્માનમભિસંસ્પૃશેત્ ।। ૧૫.

આ રીતે હૃદયને સ્પર્શ કર્યા પછી, જમણા પગના અંગૂઠાને સ્પર્શ કરવો, પછી જમણા હાથથી બહાર કાઢવું અને હાથથી નાભિને સ્પર્શ કરવી. પછી ફરીથી શુદ્ધિ કરીને, પોતાને સ્પર્શ કરવું.

અક્ષિણી નાસિકા શ્રોત્રે હૃદયં શિર એવ ચ। દ્વાવાત્માનાવુભાવેતૌ પ્રાણાપાનાવુદાહૃતૌ ।। ૧૫.

આંખો, નાક, કાન, હૃદય અને માથું — એ બધું કહેવાયું છે. બે આત્મા એટલે પ્રાણ અને અપાન છે.

તયોઃ પ્રાણોઽન્તરાત્માસ્ય બાહ્યોઽપાનોઽત ઉચ્યતે। અન્નં પ્રાણસ્તથાપાનં મૃત્યુર્જ્જીવિતમેવ ચ ।। ૧૫.

એમાં પ્રાણ અંદરનો આત્મા છે, અને અપાન બહારનો છે, એમ કહેવાય છે. અન્ન પ્રાણ છે, અને અપાન પણ; મૃત્યુ અને જીવન પણ એ જ છે.

અન્નં બ્રહ્મ ચ વિજ્ઞેયં પ્રજાનાં પ્રસવસ્તથા। અન્નાદ્ભૂતાનિ જાયન્તે સ્થિતિરન્નેન ચેષ્યતે। વર્દ્ધન્તે તેન ભૂતાનિ તસ્માદન્નન્તદુચ્યતે ।। ૧૫.

અન્ન અને બ્રહ્મને સંતાનના મૂળરૂપે જાણવું જોઈએ. અન્નમાંથી જ પ્રાણીઓ જન્મે છે; તેમનું જીવન અન્નથી જ ચાલે છે. એથી જ પ્રાણીઓ વધે છે; એટલે તેને 'અન્ન' કહેવામાં આવે છે.

તદેવાગ્નૌ હુતં હ્યન્નં ભુઞ્જતે દેવદાનવાઃ। ગન્ધર્વયક્ષરક્ષાંસિ પિશાચાશ્ચાન્નમેવ હિ ।। ૧૫.

આ જ અન્ન અગ્નિમાં હોમવામાં આવે છે, અને દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો અને પિશાચો — બધા જ અન્નનું સેવન કરે છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુ પ્રોક્તે પાશુપતયોગો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં વાયુ દ્વારા કહેલું 'પાશુપતયોગ' નામનું પંદરમું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

અત ઊદ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ શૌચાચારસ્ય લક્ષણમ્। યદનુષ્ઠાય શુદ્ધાત્મા પ્રેત્ય સ્વર્ગં હિ ચાપ્નુયાત્ ।। ૧૬.

હવે હું શુદ્ધાચારના લક્ષણો સમજાવું છું, જેને પાળવાથી શુદ્ધ મનવાળો મનુષ્ય મૃત્યુ પછી સ્વર્ગ પામે છે.

ઉદકાર્થી તુ શૌચાનાં મુનીનામુત્તમં પદમ્ । યસ્તુ તેષ્વપ્રમત્તઃ સ્યાત્ સ મુનિર્ન્નાવસીદતિ ।। ૧૬.

પાણી મેળવવા ઇચ્છનાર માટે, મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. જેમાં ચેતન રહે છે, એવો મુનિ ક્યારેય પછાતો નથી.

માનાવમાનૌ દ્વોવેતૌ તાવેવાહુર્વિષામૃતે । અવમાનં વિષં તત્ર માનન્ત્વમૃતમુચ્યતે ।। ૧૬.

માન અને અપમાન — આ બેને અમૃત અને વિષ કહેવાય છે. અપમાન એ વિષ છે, અને માન એ અમૃત કહેવાય છે.

યસ્તુ તેષ્વપ્રમત્તઃ સ્યાત્ સ મુનિર્ન્નાવસીદતિ । ગુરોઃ પ્રિયહિતે યુક્તઃ સ તુ સંવત્સરં વસેત્ ।। ૧૬.

જેમાં ચેતન રહે છે, એવો મુનિ ક્યારેય પછાતો નથી. ગુરુના પ્રેમ અને કલ્યાણમાં જોડાઈને, એ એક વર્ષ સુધી રહેવું જોઈએ.

નિયમેષ્વપ્રમત્તસ્તુ યમેષુ ચ સદા ભવેત્ । પ્રાપ્યાનુજ્ઞાન્તતશ્ચૈવ જ્ઞાનાગમનમુત્તમમ્। અવિરોધેન ધર્મસ્ય વિચરેત્ પૃથિવીમિમામ્ ।। ૧૬.

નિયમ અને યમોમાં હંમેશા ચેતન રહેવું જોઈએ. અનુમતિ મેળવીને, શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન મેળવવું અને ધર્મનું ઉલ્લંઘન કર્યા વિના, આ ધરતી પર વિહાર કરવો.