વાયુપુરાણમ્

તામાહુર્મુનયઃ સર્વ્વે લોકે પ્રસવધર્મિણીમ્। પ્રકૃતિં સર્વ્વભૂતાનાં યુક્તાઃ પશ્યન્તિ ચેતસા ।। ૧૪.

બધા મુનિઓ એને જગતમાં સર્જનનું મૂળ માને છે; તેઓ મનથી સર્વ જીવોના મૂળરૂપ પ્રકૃતિને જોઈ શકે છે.

સર્વ્વતઃ પાણિપાદાન્તં સર્વ્વતોઽક્ષિશિરોમુખમ્। સર્વ્વતઃ શ્રુતિ (મ) માઁલ્લોકે સર્વ્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।। ૧૪.

જેના હાથ-પગ સર્વત્ર છે, આંખો, માથાં અને મુખ સર્વત્ર છે, કાન પણ જગતના દરેક ભાગમાં છે, એવો એ સર્વત્ર વ્યાપી રહીને બધું આવરી લે છે.

યુક્તા યોગેન ચેશાનં સર્વ્વતશ્ચ સનાતનમ્। પુરુષં સર્વ્વભૂતાનાં તસ્માદ્ધ્યાતા ન મુહ્યતે ।। ૧૪.

યોગથી એકાગ્ર થયેલા લોકો સર્વત્ર વ્યાપક અને સદા રહેનારા ઈશ્વરને, સર્વ જીવોના પુરુષને જોઈ શકે છે; તેથી ધ્યાનમાં લિન થયેલો વ્યક્તિ મોહમાં પડતો નથી.

ભૂતાત્માનં મહાત્માનં પરમાત્માનમવ્યયમ્। સર્વ્વાત્માનં પરં બ્રહ્મ તદ્વૈ ધ્યાત્વા ન મુહ્યતિ ।। ૧૪.

ભૂતાત્મા, મહાત્મા, અવિનાશી પરમાત્મા, સર્વાત્મા અને પરમ બ્રહ્મ—આ બધાનું ધ્યાન કરીને માણસ મોહમાં પડતો નથી.

પવનો હિ યથા ગ્રાહ્યો વિચરન્ સર્વ્વમૂર્તિષુ। પુરિ શેતે તથાભ્રે ચ તસ્માત્ પુરુષ ઉચ્યતે। અથ ચેલ્લુપ્તધર્મ્માત્તુ સવિશેષૈશ્ચ કર્મ્માભિઃ ।। ૧૪.

જેવી રીતે પવન સર્વ રૂપોમાં ફરીને, શહેરમાં અને વાદળમાં વસે છે, તેવી રીતે એને 'પુરુષ' કહે છે. પણ જો એ પોતાની સ્વભાવ છોડી દે છે તો, વિશિષ્ટ કર્મોથી બંધાઈ જાય છે.

તતસ્તુ બ્રહ્મ યોન્યાં વૈ શુક્રશોણિતસંયુતમ્। સ્ત્રીપુમાંસપ્રયોગેણ જાયતે હિ પુનઃ પુનઃ ।। ૧૪.

પછી બ્રહ્માની યોનિમાં, શુક્ર અને રક્તના મિલનથી, પુરુષ અને સ્ત્રીના સંયોગથી, એ વારંવાર જન્મે છે.

તતસ્તુ ગર્ભકાલે તુ કલનં નામ જાયતે। કાલેન કલનઞ્ચાપિ બુદ્બુદશ્ચ પ્રજાયતે ।। ૧૪.

પછી ગર્ભકાળ દરમિયાન, જેને 'કલન' કહેવાય છે તે થાય છે; સમય જતા એ કલનથી એક ફુગાવું (બુબુડો) બને છે.

મૃત્પિણ્ડસ્તુ યથા ચક્રે ચક્રવાતેન પીડિતઃ। હસ્તાભ્યાં ક્રિયમાણસ્તુ વિશ્વત્વમુપગચ્છતિ ।। ૧૪.

જેવી રીતે માટીની ગાંઠ ચાક પર પવનથી દબાઈને અને હાથથી ઘડાઈને અનેક આકાર ધારણ કરે છે,

એવમાત્માસ્થિસંયુક્તો વાયુના સમુદીરિતઃ। જાયતે માનુષસ્તત્ર યથા રૂપં તથા મનઃ ।। ૧૪.

એવી રીતે આત્મા હાડકાં સાથે જોડાઈને અને પવનથી ઉદ્ભવીને માનવ સ્વરૂપ મેળવે છે; જેવું શરીર હોય, એવું મન બને છે.

વાયુઃ સમ્ભવતે તેષાં વાતાત્ સઞ્જાયતે જલમ્। જલાત્સંભવતિ પ્રાણઃ પ્રાણાચ્છુક્રં વિવર્દ્ધતે ।। ૧૪.

પવનથી તેમનો જન્મ થાય છે; પવનથી જળ બને છે; જળમાંથી પ્રાણ થાય છે; અને પ્રાણથી શુક્ર વધે છે.

રક્તભાગાસ્ત્રયસ્ત્રિંશચ્છુક્ર ભાગાશ્ચતુર્દ્દશ। ભાગતોઽર્દ્ધપલં કૃત્વા તતો ગર્ભે નિષેવતે ।। ૧૪.

ત્રેતીસ ભાગ રક્તના અને ચૌદ ભાગ શુક્રના હોય છે; અડધું પળા માપીને એ પછી ગર્ભમાં મૂકાય છે.

તતસ્તુ ગર્ભસંયુક્તઃ પઞ્ચભિર્વાયુભિર્વૃતઃ। પિતુઃ શરીરાત્ પ્રત્યઙ્ગરૂપમસ્યોપજાયતે ।। ૧૪.

પછી એ ગર્ભ સાથે જોડાઈને, પાંચ વાયુઓથી ઘેરાઈને, પિતાના શરીરમાંથી દરેક અંગનું સ્વરૂપ પેદા થાય છે.

તતોઽસ્ય માતુરાહારાત્ પીતલીઢપ્રવેશિતમ્। નાભિ સ્રોતઃપ્રવેશેન પ્રાણાધારો હિ દેહિનામ્ ।। ૧૪.

પછી માતાના આહારમાંથી, પીળા રસમાં પ્રવેશ કરીને, નાભિની નળી દ્વારા, જીવનો મુખ્ય આધાર સ્થાપિત થાય છે.

નવમાસાન્ પરિક્લિષ્ટઃ સંવેષ્ટિતશિરોધરઃ । વેષ્ટિતઃ સર્વ્વગાત્રૈશ્ચ અપર્ય્યાયક્રમાગતઃ। નવમાસોષિતશ્ચૈવ યોનિચ્છિદ્રાદવાઙ્‌મુખઃ ।। ૧૪.

નવ મહિના સુધી દુઃખ ભોગવીને, માથું અને ગળું વળેલું, બધા અંગો વળેલા, હલનચલન ન કરી શકતો, નવ મહિના પછી યોનિદ્વાર પર માથું નીચે કરીને રહે છે.

તતસ્તુ કર્મ્મભિઃ પાપૈર્નિરયં પ્રતિપદ્યતે। અસિપત્રવનઞ્ચૈવ શાલ્મલીચ્છેદભેદયોઃ ।। ૧૪.

પછી પાપી કર્મોના કારણે, એ નરકમાં જાય છે, જેમ કે તલવારના જંગલ અને શાલમળી વૃક્ષના દુઃખદાયક સ્થળોમાં.

તત્ર નિર્ભર્ત્સનઞ્ચૈવ તથા શોણિતભોજનમ્ । એતાસ્તુ યાતન્ ઘોરાઃ કુમ્ભીપાકસુદુઃસહાઃ ।। ૧૪.

ત્યાં કુંભીપાકમાં ભયાનક સજા મળે છે, જેમ કે કડક ઠપકો અને લોહી પીવાનું. આવી યાતનાઓ ખૂબ જ દુઃખદાયક અને સહન કરવી અતિ મુશ્કેલ છે.

યથા હ્યાપસ્તુ વિચ્છિન્નાઃ સ્વરૂપમુપયાન્તિ વૈ । તસ્માચ્છિન્નાશ્ચ ભિન્નાશ્ચ યાતનાસ્થાનમાગતઃ ।। ૧૪.

જેમ પાણી અલગ પડ્યા પછી ફરી પોતાનું સ્વરૂપ પામે છે, તેમ યાતનાના સ્થળે પહોંચેલા, કાપેલા અને વિભાજિત થયેલા પણ ફરીથી સ્વરૂપ પામે છે.

એવં જીવસ્તુ તૈઃ પાપૈસ્તપ્યમાનઃ સ્વયં કૃતૈઃ । પ્રાપ્નુયાત્ કર્મ્મભિર્દુઃખં શેષં વા યાદિ ચેતરમ્ ।। ૧૪.

આ રીતે, જીવ પોતે કરેલા પાપોથી પીડાય છે અને પોતાના કર્મો દ્વારા દુઃખ ભોગવે છે, અથવા જે કંઈ બાકી હોય તે પણ ભોગવે છે.

એકેનૈવ તુ ગન્તવ્યં સર્વ્વમૃત્યુનિવેશનમ્। એકનૈવ ચ ભોક્તવ્યં તસ્માત્ સુકૃતમાચરેત્ ।। ૧૪.

મૃત્યુના ઘર તરફ એકલો જવું પડે છે અને એકલાએ જ બધું ભોગવવું પડે છે. તેથી સારા કર્મો કરવાનાં છે.

ન હ્યેનં પ્રસ્થિતં કશ્ચિદ્ગચ્છન્તમનુગચ્છતિ। યદનેન કૃતં કર્મ્મ તદેનમનુગચ્છતિ ।। ૧૪.

જ્યારે કોઈ એ માર્ગે જાય છે ત્યારે કોઈ પણ સાથે નથી જતું; માત્ર એના કરેલા કર્મો જ એના સાથે જાય છે.

તે નિત્યં યમવિષયે વિભિન્નદેહાઃ ક્રોશન્તઃ સતતમનિષ્ટસંપ્રયોગૈઃ। શુષ્યન્તે પરિગતવેદનાશરીરાઃ બહ્વીભિઃ સુભૃશમધર્મ્મયાતનાભિઃ ।। ૧૪.

યમના દેશમાં, ફાટેલા શરીરવાળા લોકો સતત રડે છે, અવિચ્છિન્ન દુઃખ અને દુશ્મનાવાળા સંગથી પીડાય છે, દુઃખથી સુકાઈ જાય છે અને અનેક ભયાનક યાતનાઓથી ભારે ત્રાસે છે.

કર્મણાઃ મનસા વાચા યદભીષ્ટં નિષેવ્યતે। તત્ પ્રસદ્ય હરેત્ પાપં તસ્માત્‌ સુકૃતમાચરેત્ ।। ૧૪.

કર્મ, મન અને વાણીથી જે કંઈ ઇચ્છાય અને કરવામાં આવે છે, તેનું પૂજન કરીને પાપ દૂર થાય છે. તેથી સારા કર્મો કરવાનાં છે.

યાદૃગ્ જાતાનિ પાપાનિ પૂર્વ્વં કર્મ્માણિ દેહિનઃ। સંસારં તામસં તાદૃક્ ષહ્‌વિધં પ્રતિપદ્યતે ।। ૧૪.

દેહધારી જીવએ અગાઉ જે પાપ અને કર્મો કર્યા હોય, તેના પ્રમાણે તેને સંસારમાં અંધકારમય અવસ્થા મળે છે.

માનુષ્યં પશુભાવઞ્ચ પશુભાવાન્મૃગો ભવેત્। મૃગત્વાત્ પક્ષિભાવન્તુ તસ્માચ્ચૈવ સરીસૃપઃ ।। ૧૪.

માનવ અવસ્થાથી પશુ અવસ્થા મળે છે, પશુ અવસ્થાથી મૃગ બને છે, મૃગથી પક્ષી બને છે અને ત્યાંથી સરીસૃપ બને છે.

સરીસૃપત્વાદ્ગચ્છોદ્ધિ। સ્થાવરત્વન્ન સંશયઃ। સ્થાવરત્વં પુનઃ પ્રાપ્તો યાવદુન્મિષતે નરઃ। કુલાલચકવદ્ભાન્તસ્તત્રૈવપરિકીર્તિતઃ ।। ૧૪.

સરીસૃપ અવસ્થાથી છોડ-વૃક્ષ જેવી અવસ્થા મળે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. એ સ્થિતિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, મનુષ્ય ફરી જાગે ત્યાં સુધી, કુંભારના ચાકની જેમ ફરી ફરી જન્મે છે.

ઇત્યેવં હિ મનુષ્યાદિઃ સંસારે સ્થાવરાન્તકે। વિજ્ઞેયસ્તામસો નામ તત્રૈવ પરિવર્ત્તતે ।। ૧૪.

આ રીતે, માનવથી લઈને છોડ સુધીના સંસારને 'તામસ માર્ગ' કહેવાય છે, જેમાં જીવ સતત ફરતો રહે છે.

સાત્ત્વિકશ્ચાપિ સંસારો બ્રહ્માદિઃ પરિકીર્ત્તિતઃ। પિશાચાન્તઃ સવિજ્ઞેયઃ સ્વર્ગસ્થાનેષુ દેહિનામ્ ।। ૧૪.

સાત્વિક સંસાર પણ વર્ણવાયો છે, જે બ્રહ્માથી શરૂ થાય છે અને પિશાચ સુધી જાય છે; એ સ્વર્ગસ્થાનમાં વસતા દેહધારીઓ માટે ઓળખવાનો છે.

બ્રાહ્મે તુ કેવલં સત્ત્વં સ્થાવરે કેવલં તમઃ। ચતુર્દ્દશાનાં સ્થાનાનાં મધ્યે વિષ્ટમ્ભકં રજઃ। મર્મસુ ચ્છિદ્યમાનેષુ વેદનાર્ત્તસ્ય દેહિનઃ ।। ૧૪.

બ્રહ્મ અવસ્થામાં માત્ર સત્વ છે, છોડમાં માત્ર તમસ છે; ચૌદ અવસ્થાઓમાં રાજસ બંધનરૂપ છે; જ્યારે શરીરના મર્મસ્થાન કપાય છે ત્યારે દેહધારીને દુઃખ થાય છે.

તતસ્તુ પરમં બ્રહ્મ કથં વિપ્રઃ સ્મરિષ્યતિ । સંસ્કારાત્ પૂર્વધર્મસ્ય ભાવનાયાં પ્રણોદિતઃ। માનુષ્યં ભજતે નિત્યં તસ્માન્નિત્યં સમાદધેત્ ।। ૧૪.

પછી, બ્રાહ્મણ, કોઈ પરમ બ્રહ્મને કેવી રીતે યાદ રાખે? અગાઉના ધર્મના સંસ્કાર અને ભાવનાથી પ્રેરિત થઈને મનુષ્ય અવસ્થામાં જન્મે છે; તેથી હંમેશા સારા કર્મો કરવાનાં છે.