વાયુપુરાણમ્

ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતેષુ ત્રૈલોક્યમગમં સ્મૃતમ્। પ્રકામાન્ વિષયાન્ ભુઙ્ક્તે ન ચ પ્રતિહતઃ વ્કચિત્ । ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતાનાં સુખદુઃખં પ્રકર્ત્તતે ।। ૧૩.

ત્રણે લોકમાં, બધા જીવોમાં, આ ત્રિલોકી પર અધિકાર તરીકે ઓળખાય છે; એ વ્યક્તિ જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં વિઘ્ન વિના વિષયોની આનંદથી ભોગવે છે, અને ત્રણેય લોકમાં બધા જીવોને સુખ કે દુઃખ આપે છે.

ઈશો ભવતિ સર્વત્ર પ્રવિભાગેન યોગવિત્। વશ્યાનિ ચૈવ ભૂતાનિ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે। ભવન્તિ સર્વકાર્યેષુ ઇચ્છતો ન ભવન્તિ ચ ।। ૧૩.

યોગ જાણનાર વ્યક્તિ સર્વત્ર અલગપણાથી સ્વામી બની જાય છે; ત્રણેય લોકના ચર અને અચર બધા જ જીવો એના વશમાં થાય છે; એ જે ઇચ્છે તે થાય છે, અને જે ના ઇચ્છે તે થતું નથી.

યત્ર કામાવસાયિત્વં ત્રૈલોક્યે સચરાચરે। ઇચ્છયા ચેન્દ્રિયાણિ સ્યુઃ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ।। ૧૩.

જ્યાં પણ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવાની શક્તિ હોય છે, ત્યાં ત્રણેય લોકના ચર અને અચર જીવોમાં, ઇન્દ્રિયો એના ઇચ્છા મુજબ કાર્ય કરે છે કે અટકી જાય છે.

શબ્દઃ સ્પર્શો રસો ગન્ધો રૂપં ચૈવ મન સ્તથા। પ્રવર્ત્તન્તેઽસ્ય ચેચ્છાતો ન ભવન્તિ તથેચ્છયા ।। ૧૩.

શબ્દ, સ્પર્શ, રસ, સુગંધ, રૂપ અને મન – આ બધું એના ઇચ્છા મુજબ જાગે છે, અને એના ઇચ્છા મુજબ જ શાંત થાય છે.

ન જાયતે ન મ્રિયતે ભિદ્યતે ન ચ છિદ્યતે। ન દહ્યતે ન મુહ્યતે હીયતે ન ચ લિપ્યતે ।। ૧૩.

એ જન્મતો નથી, મરતો નથી; ફાટતો કે કાપતો નથી; બળતો નથી, ભ્રમિત થતો નથી; ઘટતો નથી, કે લિપ્ત થતો નથી.

ન ક્ષીયતે ન ક્ષરતિ ન ખિદ્યતિ કદાચન। ક્રિયતે ચૈવ સર્વત્ર તથા વિક્રિયતે ન ચ ।। ૧૩.

એ કદી ક્ષીણ થતો નથી, નાશ પામતો નથી, કે કદી દુઃખી થતો નથી; એ સર્વત્ર ક્રિયા કરે છે, પણ કદી બદલાતો નથી.

અગન્ધરસરૂપસ્તુ સ્પર્શશબ્દવિવર્જ્જિતઃ। અવર્ણો હ્યવરશ્ચૈવ તથા વર્ણસ્ય કર્હિચિત્ ।। ૧૩.

એ સુગંધ, રસ, રૂપ, સ્પર્શ અને શબ્દથી રહિત છે; એ રંગ વિનાનો અને ભેદ વિનાનો છે, પણ ક્યારેક રંગ ધારણ કરે છે.

ભુઙ્ક્તેઽથ વિષયાંશ્ચૈવ વિષયૈર્ન્ન ચ યુજ્યતે। જ્ઞાત્વા તુ પરમં સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મત્વાચ્ચાપવર્ગકઃ ।। ૧૩.

એ વિષયોનો આનંદ લે છે, પણ તેમાં બંધાતો નથી; સર્વોચ્ચ અને અત્યંત સૂક્ષ્મ તત્ત્વને જાણીને, એ સૂક્ષ્મતાથી મુક્તિ પામે છે.

વ્યાપકસ્ત્વપવર્ગાચ્ચ વ્યાપિત્વાત્પુરુષઃ સ્મૃતઃ। પુરુષઃ સૂક્ષ્મભાવાત્તુ ઐશ્વર્યે પરતઃ સ્થિતઃ ।। ૧૩.

એ સર્વવ્યાપક છે અને મુક્તિથી પુરુષ કહેવાય છે; એની સૂક્ષ્મતા કારણે પુરુષ સર્વશક્તિમાન અને સર્વોચ્ચ સ્થાને છે.

ગુણાન્તરન્તુ ઐશ્વર્યે સર્વતઃ સૂક્ષ્મ ઉચ્યતે। ઐશ્વર્ય્યમપ્રતીઘાતિ પ્રાપ્ય યોગમનુત્તમમ્। અપવર્ગં તતો ગચ્છેત્ સુસૂક્ષ્મં પરમં પદમ્ ।। ૧૩.

આઈશ્વર્યમાં બીજા ગુણો પણ સંપૂર્ણ સૂક્ષ્મ કહેવાય છે; જે વ્યક્તિ અપ્રતિબંધિત સર્વોચ્ચ યોગ પ્રાપ્ત કરે છે, એ પછી મુક્તિ – અત્યંત સૂક્ષ્મ અને સર્વોચ્ચ સ્થિતિ – પામે છે.

ન ચૈવમાગતો જ્ઞાનાદ્રાગાત્ કર્મ્મ સમાચરેત્। રાજસં તામસં વાપિ ભુક્ત્વા તત્રૈવ યુજ્યતે ।। ૧૪.

જે વ્યક્તિએ આ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે, એ રાગથી કર્મ કરતો નથી; રાજસિક કે તામસિક ફળ ભોગવ્યા પછી પણ એ એ જ સ્થિતિમાં સ્થિર રહે છે.

તથા સુકૃતકર્મ્મા તુ ફલં સ્વર્ગે સમશ્રુતે। તસ્માત્ સ્થાનાત્ પુનર્ભ્રષ્ટો માનુષ્યમનુપદ્યતે ।। ૧૪.

જેમ સાંભળ્યું છે તેમ, સારા કર્મો કરનાર વ્યક્તિ સ્વર્ગમાં તેનું ફળ ભોગવે છે; પણ ત્યાંથી પડી જાય તો ફરી મનુષ્ય જન્મે છે.

તસ્માદ્બ્રહ્મ પરં સૂક્ષ્મં બ્રહ્મ શાશ્વતમુચ્યતે। બ્રહ્મ એવ હિ સેવેત બ્રહ્મૈવ પરમં સુખમ્ ।। ૧૪.

આથી બ્રહ્મને સર્વોચ્ચ, સૂક્ષ્મ અને શાશ્વત કહેવાય છે; માત્ર બ્રહ્મની સેવા કરવી જોઈએ, કારણ કે બ્રહ્મ જ પરમ આનંદ છે.

પરિશ્રમસ્તુ યજ્ઞાનાં મહતાર્થેન વર્ત્તતે। ભૂયો મૃત્યુવશં યાતિ તસ્માન્મોક્ષઃ પરં સુખમ્ ।। ૧૪.

યજ્ઞોનો પ્રયત્ન મહાન હિત માટે થાય છે; છતાં, ફરી મૃત્યુના વશમાં જવું પડે છે – તેથી, મુક્તિ જ પરમ સુખ છે.

અથ વૈ ધ્યાનસંયુક્તો બ્રહ્મયજ્ઞપરાયણઃ । ન સ સ્યાદ્ વ્યાપિતું શક્યો મન્વન્તરશતૈરપિ ।। ૧૪.

જે ધ્યાનમાં લીન છે અને બ્રહ્મયજ્ઞમાં તત્પર છે, એને સો મન્વંતર સુધી પણ સંપૂર્ણ રીતે સમજાવી શકાતો નથી.

દૃષ્ટ્વા તુ પુરુષં દિવ્યં વિશ્વાખ્યં વિશ્વરૂપિણમ્। વિશ્વપાદ શિરોગ્રીવં વિશ્વેશં વિશ્વભાવનમ્। વિશ્વગન્ધં વિશ્વમાલ્યં વિશ્વામ્બરધરં પ્રભુમ્ ।। ૧૪.

જેને વિશ્વ નામે ઓળખાતા દિવ્ય પુરુષનું દર્શન થાય છે – જેનું સ્વરૂપ સર્વવ્યાપી છે, જેના પગ, માથું અને ગળું સર્વત્ર છે, જે સર્વનો સ્વામી અને સર્જનહાર છે, જેના પાસેથી સર્વ સુગંધ આવે છે, સર્વ ફૂલો ધારણ કરે છે, સમગ્ર વિશ્વને વસ્ત્ર તરીકે ધારણ કરે છે, અને જે મહાન છે –

ગોભિર્મહી સંયતતે પતત્રિણં મહાત્માનં પરમમતિં વરેણ્યમ્। કવિં પુરાણમનુશાસિતારં સૂક્ષ્માચ્ચ સૂક્ષ્મં મહતો મહાન્તમ્। યોગેન પશ્યન્તિ ન ચક્ષુષા તં નિરિન્દ્રિયં પુરુષં રુક્મવર્ણમ્ ।। ૧૪.

ગાયોથી પૃથ્વી ટકી છે; જે મહાત્મા, સર્વોચ્ચ બુદ્ધિવાળા, શ્રેષ્ઠ પંખી, પ્રાચીન કવિ, શાસક, સૂક્ષ્મથી પણ વધુ સૂક્ષ્મ અને મહાનથી પણ વધુ મહાન છે – એવા ઇન્દ્રિયો થી પર, સુવર્ણવર્ણી પુરુષને યોગીઓ યોગ દ્વારા જ જુએ છે, આંખોથી નહિ.

અલિઙ્ગિનં પુરુષં રુક્મવર્ણં સલિઙ્ગિનં નિર્ગુણં ચેતનં ચ। નિત્યં સદા સર્વગતન્તુ શૌચં પશ્યન્તિ યુક્ત્યા હ્યચલં પ્રકાશમ્ ।। ૧૪.

યોગથી સમજનાર વ્યક્તિએ સ્વર્ણ જેવી કાંતિ ધરાવતો, સ્વરૂપ વિનાનો, ક્યારેક ગુણવાળો તો ક્યારેક ગુણરહિત, ચેતન, સદા રહેતો, સર્વત્ર વ્યાપક, શુદ્ધ, અડગ અને પ્રકાશમાન એવા પુરુષને જોઈ શકે છે.

તદ્ભાવિતસ્તેજસા દીપ્યમાનઃ અપાણિપાદોદરપાર્શ્વજિહ્વઃ। અતીન્દ્રિયોઽદ્યાપિ સુસૂક્ષ્મ એકઃ પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શ્રૃણોત્યકર્ણઃ ।। ૧૪.

એ તેજથી ભરપૂર, ઝગમગતો, હાથ-પગ, પેટ, બાજુ કે જીભ વગર, ઇન્દ્રિયોથી પર, અત્યંત સૂક્ષ્મ અને એકરૂપ છે; એ આંખો વગર જોઈ શકે છે અને કાન વગર સાંભળી શકે છે.

નાસ્યાસ્ત્યબુદ્ધં ન ચ બુદ્ધિરસ્તિ સ વેદ સર્વં ન ચ વેદવેદ્યઃ। તમાહુરગ્ર્યં પુરુષં મહાન્તં સચેતનં સર્વ્વગતં સુસૂક્ષ્મમ્ ।। ૧૪.

એમાં અજ્ઞાન પણ નથી અને બુદ્ધિ પણ નથી; એ બધું જાણે છે, છતાં એ જ્ઞાન કે જ્ઞેય નથી. જ્ઞાની લોકો એને સર્વોચ્ચ, મહાન, ચેતન, સર્વવ્યાપી અને અત્યંત સૂક્ષ્મ પુરુષ કહે છે.

તામાહુર્મુનયઃ સર્વ્વે લોકે પ્રસવધર્મિણીમ્। પ્રકૃતિં સર્વ્વભૂતાનાં યુક્તાઃ પશ્યન્તિ ચેતસા ।। ૧૪.

બધા મુનિઓ એને જગતમાં સર્જનનું મૂળ માને છે; તેઓ મનથી સર્વ જીવોના મૂળરૂપ પ્રકૃતિને જોઈ શકે છે.

સર્વ્વતઃ પાણિપાદાન્તં સર્વ્વતોઽક્ષિશિરોમુખમ્। સર્વ્વતઃ શ્રુતિ (મ) માઁલ્લોકે સર્વ્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।। ૧૪.

જેના હાથ-પગ સર્વત્ર છે, આંખો, માથાં અને મુખ સર્વત્ર છે, કાન પણ જગતના દરેક ભાગમાં છે, એવો એ સર્વત્ર વ્યાપી રહીને બધું આવરી લે છે.

યુક્તા યોગેન ચેશાનં સર્વ્વતશ્ચ સનાતનમ્। પુરુષં સર્વ્વભૂતાનાં તસ્માદ્ધ્યાતા ન મુહ્યતે ।। ૧૪.

યોગથી એકાગ્ર થયેલા લોકો સર્વત્ર વ્યાપક અને સદા રહેનારા ઈશ્વરને, સર્વ જીવોના પુરુષને જોઈ શકે છે; તેથી ધ્યાનમાં લિન થયેલો વ્યક્તિ મોહમાં પડતો નથી.

ભૂતાત્માનં મહાત્માનં પરમાત્માનમવ્યયમ્। સર્વ્વાત્માનં પરં બ્રહ્મ તદ્વૈ ધ્યાત્વા ન મુહ્યતિ ।। ૧૪.

ભૂતાત્મા, મહાત્મા, અવિનાશી પરમાત્મા, સર્વાત્મા અને પરમ બ્રહ્મ—આ બધાનું ધ્યાન કરીને માણસ મોહમાં પડતો નથી.

પવનો હિ યથા ગ્રાહ્યો વિચરન્ સર્વ્વમૂર્તિષુ। પુરિ શેતે તથાભ્રે ચ તસ્માત્ પુરુષ ઉચ્યતે। અથ ચેલ્લુપ્તધર્મ્માત્તુ સવિશેષૈશ્ચ કર્મ્માભિઃ ।। ૧૪.

જેવી રીતે પવન સર્વ રૂપોમાં ફરીને, શહેરમાં અને વાદળમાં વસે છે, તેવી રીતે એને 'પુરુષ' કહે છે. પણ જો એ પોતાની સ્વભાવ છોડી દે છે તો, વિશિષ્ટ કર્મોથી બંધાઈ જાય છે.

તતસ્તુ બ્રહ્મ યોન્યાં વૈ શુક્રશોણિતસંયુતમ્। સ્ત્રીપુમાંસપ્રયોગેણ જાયતે હિ પુનઃ પુનઃ ।। ૧૪.

પછી બ્રહ્માની યોનિમાં, શુક્ર અને રક્તના મિલનથી, પુરુષ અને સ્ત્રીના સંયોગથી, એ વારંવાર જન્મે છે.

તતસ્તુ ગર્ભકાલે તુ કલનં નામ જાયતે। કાલેન કલનઞ્ચાપિ બુદ્બુદશ્ચ પ્રજાયતે ।। ૧૪.

પછી ગર્ભકાળ દરમિયાન, જેને 'કલન' કહેવાય છે તે થાય છે; સમય જતા એ કલનથી એક ફુગાવું (બુબુડો) બને છે.

મૃત્પિણ્ડસ્તુ યથા ચક્રે ચક્રવાતેન પીડિતઃ। હસ્તાભ્યાં ક્રિયમાણસ્તુ વિશ્વત્વમુપગચ્છતિ ।। ૧૪.

જેવી રીતે માટીની ગાંઠ ચાક પર પવનથી દબાઈને અને હાથથી ઘડાઈને અનેક આકાર ધારણ કરે છે,

એવમાત્માસ્થિસંયુક્તો વાયુના સમુદીરિતઃ। જાયતે માનુષસ્તત્ર યથા રૂપં તથા મનઃ ।। ૧૪.

એવી રીતે આત્મા હાડકાં સાથે જોડાઈને અને પવનથી ઉદ્ભવીને માનવ સ્વરૂપ મેળવે છે; જેવું શરીર હોય, એવું મન બને છે.