વાયુપુરાણમ્

વશિત્વમથ સર્વત્ર યત્ર કામાવસાયિતા। તચ્ચાપિ વિવિધં જ્ઞેયમૈશ્વર્યં સર્વકામિકમ્ ।। ૧૩.

અને સર્વત્ર વશિત્વ, જ્યાં સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે — આવું વિવિધ પ્રકારનું, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરતું ઐશ્વર્ય જાણવું જોઈએ.

સાવદ્યં નિરવદ્યં ચ સૂક્ષ્મઞ્ચૈવ પ્રવર્ત્તતે। સાવદ્યં નામ તત્તત્ત્વં પઞ્ચભૂતાત્મકં સ્મૃતમ્ ।। ૧૩.

દોષયુક્ત અને નિર્દોષ, તેમજ સૂક્ષ્મ પણ પ્રગટ થાય છે. દોષયુક્ત જે કહેવાય છે, તે પાંચ તત્વોથી બનેલું માનવામાં આવે છે.

નિરવદ્યં તથા નામ પઞ્ચભૂતાત્મકં સ્મૃતમ્। ઇન્દ્રિયાણિ મનશ્ચૈવ અહહ્કારશ્ચ વૈ સ્મૃતમ્ ।। ૧૩.

અને જે નિર્દોષ કહેવાય છે, તે પણ પાંચ તત્વોથી બનેલું છે, તેમજ ઇન્દ્રિયો, મન અને અહંકાર પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

તત્ર સૂક્ષ્મપ્રવૃત્તન્તુ પઞ્ચભૂતાત્મકં પુનઃ। ઇન્દ્રિયાણિ મનશ્ચૈવ બુદ્ધ્યહઙ્કાર સંજ્ઞિતમ્ ।। ૧૩.

અહીં, સૂક્ષ્મ પ્રવૃત્તિ પણ ફરીથી પાંચ તત્વો, ઇન્દ્રિયો, મન અને જેને બુદ્ધિ તથા અહંકાર કહે છે, એમાંથી બનેલી છે.

તથા સર્વમયઞ્ચૈવ આત્મસ્થા ખ્યાતિરેવ ચ। સંયોગ એવં ત્રિપિધઃ સૂક્ષ્મેષ્વેવ પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૩.

તે જ રીતે, સર્વથી બનેલું અને આત્મામાં સ્થિર થયેલી ખ્યાતિ — આવું ત્રિવિધ સંયોગ માત્ર સૂક્ષ્મમાં જ થાય છે.

પુનરષ્ટગુણસ્યાપિ તેષ્વેવાથ પ્રવર્ત્તતે। તસ્ય રૂપં પ્રવક્ષ્યામિ યથાહ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।। ૧૩.

ફરીથી, આ બધામાં અષ્ટગુણ શક્તિઓ પણ કાર્ય કરે છે. હવે હું તેમનું સ્વરૂપ સમજાવું છું, જેમ ભગવાને કહેલું છે.

ત્રૈલોક્યે સર્વબૂતેષુ જીવસ્યાનિયતઃ સ્મૃતઃ। અણિમા ચ યથાવ્યક્તં સર્વં યત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।। ૧૩.

ત્રણે લોકમાં, સર્વ જીવોમાં પ્રાણશક્તિ અપરિમિત કહેવાય છે. અણિમા એ છે, જેના દ્વારા બધું જ અદૃશ્ય રીતે સ્થિર છે.

ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતાનાં દુષ્પ્રાપ્યં સમુદાહૃતમ્। તચ્ચાપિ ભવતિ પ્રાપ્યં પ્રથમં યોગિનાં બલાત્ ।। ૧૩.

ત્રણે લોકમાં, જે બધાં જીવ માટે દુર્લભ કહેવાય છે, તે પણ યોગીઓની શક્તિથી સૌપ્રથમ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.

લમ્બનં પ્લવનં યોગે રૂપમસ્ય સદા ભવેત્ । શીઘ્રગં સર્વભૂતેષુ દ્વિતીયં તત્પદં સ્મૃતમ્ ।। ૧૩.

યોગમાં, આધાર લેવું અને ઉછળવું એ હંમેશાં તેની સ્થિતિ છે; સર્વ જીવોમાં ઝડપથી ગતિ કરવી એ તેની બીજી સ્થિતિ કહેવાય છે.

ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતાનાં પ્રાપ્તિઃ પ્રાકામ્યમેવ ચ। મહિમા ચાપિ યો યસ્મિંસ્તૃતીયો યોગ ઉચ્યતે ।। ૧૩.

ત્રણે લોકમાં બધા જીવોની પ્રાપ્તી અને ઇચ્છિત વસ્તુઓની પૂર્તિ, તેમજ દરેકમાં મહાનતા – આ ત્રીજું યોગ કહેવાય છે.

ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતેષુ ત્રૈલોક્યમગમં સ્મૃતમ્। પ્રકામાન્ વિષયાન્ ભુઙ્ક્તે ન ચ પ્રતિહતઃ વ્કચિત્ । ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતાનાં સુખદુઃખં પ્રકર્ત્તતે ।। ૧૩.

ત્રણે લોકમાં, બધા જીવોમાં, આ ત્રિલોકી પર અધિકાર તરીકે ઓળખાય છે; એ વ્યક્તિ જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં વિઘ્ન વિના વિષયોની આનંદથી ભોગવે છે, અને ત્રણેય લોકમાં બધા જીવોને સુખ કે દુઃખ આપે છે.

ઈશો ભવતિ સર્વત્ર પ્રવિભાગેન યોગવિત્। વશ્યાનિ ચૈવ ભૂતાનિ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે। ભવન્તિ સર્વકાર્યેષુ ઇચ્છતો ન ભવન્તિ ચ ।। ૧૩.

યોગ જાણનાર વ્યક્તિ સર્વત્ર અલગપણાથી સ્વામી બની જાય છે; ત્રણેય લોકના ચર અને અચર બધા જ જીવો એના વશમાં થાય છે; એ જે ઇચ્છે તે થાય છે, અને જે ના ઇચ્છે તે થતું નથી.

યત્ર કામાવસાયિત્વં ત્રૈલોક્યે સચરાચરે। ઇચ્છયા ચેન્દ્રિયાણિ સ્યુઃ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ।। ૧૩.

જ્યાં પણ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવાની શક્તિ હોય છે, ત્યાં ત્રણેય લોકના ચર અને અચર જીવોમાં, ઇન્દ્રિયો એના ઇચ્છા મુજબ કાર્ય કરે છે કે અટકી જાય છે.

શબ્દઃ સ્પર્શો રસો ગન્ધો રૂપં ચૈવ મન સ્તથા। પ્રવર્ત્તન્તેઽસ્ય ચેચ્છાતો ન ભવન્તિ તથેચ્છયા ।। ૧૩.

શબ્દ, સ્પર્શ, રસ, સુગંધ, રૂપ અને મન – આ બધું એના ઇચ્છા મુજબ જાગે છે, અને એના ઇચ્છા મુજબ જ શાંત થાય છે.

ન જાયતે ન મ્રિયતે ભિદ્યતે ન ચ છિદ્યતે। ન દહ્યતે ન મુહ્યતે હીયતે ન ચ લિપ્યતે ।। ૧૩.

એ જન્મતો નથી, મરતો નથી; ફાટતો કે કાપતો નથી; બળતો નથી, ભ્રમિત થતો નથી; ઘટતો નથી, કે લિપ્ત થતો નથી.

ન ક્ષીયતે ન ક્ષરતિ ન ખિદ્યતિ કદાચન। ક્રિયતે ચૈવ સર્વત્ર તથા વિક્રિયતે ન ચ ।। ૧૩.

એ કદી ક્ષીણ થતો નથી, નાશ પામતો નથી, કે કદી દુઃખી થતો નથી; એ સર્વત્ર ક્રિયા કરે છે, પણ કદી બદલાતો નથી.

અગન્ધરસરૂપસ્તુ સ્પર્શશબ્દવિવર્જ્જિતઃ। અવર્ણો હ્યવરશ્ચૈવ તથા વર્ણસ્ય કર્હિચિત્ ।। ૧૩.

એ સુગંધ, રસ, રૂપ, સ્પર્શ અને શબ્દથી રહિત છે; એ રંગ વિનાનો અને ભેદ વિનાનો છે, પણ ક્યારેક રંગ ધારણ કરે છે.

ભુઙ્ક્તેઽથ વિષયાંશ્ચૈવ વિષયૈર્ન્ન ચ યુજ્યતે। જ્ઞાત્વા તુ પરમં સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મત્વાચ્ચાપવર્ગકઃ ।। ૧૩.

એ વિષયોનો આનંદ લે છે, પણ તેમાં બંધાતો નથી; સર્વોચ્ચ અને અત્યંત સૂક્ષ્મ તત્ત્વને જાણીને, એ સૂક્ષ્મતાથી મુક્તિ પામે છે.

વ્યાપકસ્ત્વપવર્ગાચ્ચ વ્યાપિત્વાત્પુરુષઃ સ્મૃતઃ। પુરુષઃ સૂક્ષ્મભાવાત્તુ ઐશ્વર્યે પરતઃ સ્થિતઃ ।। ૧૩.

એ સર્વવ્યાપક છે અને મુક્તિથી પુરુષ કહેવાય છે; એની સૂક્ષ્મતા કારણે પુરુષ સર્વશક્તિમાન અને સર્વોચ્ચ સ્થાને છે.

ગુણાન્તરન્તુ ઐશ્વર્યે સર્વતઃ સૂક્ષ્મ ઉચ્યતે। ઐશ્વર્ય્યમપ્રતીઘાતિ પ્રાપ્ય યોગમનુત્તમમ્। અપવર્ગં તતો ગચ્છેત્ સુસૂક્ષ્મં પરમં પદમ્ ।। ૧૩.

આઈશ્વર્યમાં બીજા ગુણો પણ સંપૂર્ણ સૂક્ષ્મ કહેવાય છે; જે વ્યક્તિ અપ્રતિબંધિત સર્વોચ્ચ યોગ પ્રાપ્ત કરે છે, એ પછી મુક્તિ – અત્યંત સૂક્ષ્મ અને સર્વોચ્ચ સ્થિતિ – પામે છે.

ન ચૈવમાગતો જ્ઞાનાદ્રાગાત્ કર્મ્મ સમાચરેત્। રાજસં તામસં વાપિ ભુક્ત્વા તત્રૈવ યુજ્યતે ।। ૧૪.

જે વ્યક્તિએ આ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે, એ રાગથી કર્મ કરતો નથી; રાજસિક કે તામસિક ફળ ભોગવ્યા પછી પણ એ એ જ સ્થિતિમાં સ્થિર રહે છે.

તથા સુકૃતકર્મ્મા તુ ફલં સ્વર્ગે સમશ્રુતે। તસ્માત્ સ્થાનાત્ પુનર્ભ્રષ્ટો માનુષ્યમનુપદ્યતે ।। ૧૪.

જેમ સાંભળ્યું છે તેમ, સારા કર્મો કરનાર વ્યક્તિ સ્વર્ગમાં તેનું ફળ ભોગવે છે; પણ ત્યાંથી પડી જાય તો ફરી મનુષ્ય જન્મે છે.

તસ્માદ્બ્રહ્મ પરં સૂક્ષ્મં બ્રહ્મ શાશ્વતમુચ્યતે। બ્રહ્મ એવ હિ સેવેત બ્રહ્મૈવ પરમં સુખમ્ ।। ૧૪.

આથી બ્રહ્મને સર્વોચ્ચ, સૂક્ષ્મ અને શાશ્વત કહેવાય છે; માત્ર બ્રહ્મની સેવા કરવી જોઈએ, કારણ કે બ્રહ્મ જ પરમ આનંદ છે.

પરિશ્રમસ્તુ યજ્ઞાનાં મહતાર્થેન વર્ત્તતે। ભૂયો મૃત્યુવશં યાતિ તસ્માન્મોક્ષઃ પરં સુખમ્ ।। ૧૪.

યજ્ઞોનો પ્રયત્ન મહાન હિત માટે થાય છે; છતાં, ફરી મૃત્યુના વશમાં જવું પડે છે – તેથી, મુક્તિ જ પરમ સુખ છે.

અથ વૈ ધ્યાનસંયુક્તો બ્રહ્મયજ્ઞપરાયણઃ । ન સ સ્યાદ્ વ્યાપિતું શક્યો મન્વન્તરશતૈરપિ ।। ૧૪.

જે ધ્યાનમાં લીન છે અને બ્રહ્મયજ્ઞમાં તત્પર છે, એને સો મન્વંતર સુધી પણ સંપૂર્ણ રીતે સમજાવી શકાતો નથી.

દૃષ્ટ્વા તુ પુરુષં દિવ્યં વિશ્વાખ્યં વિશ્વરૂપિણમ્। વિશ્વપાદ શિરોગ્રીવં વિશ્વેશં વિશ્વભાવનમ્। વિશ્વગન્ધં વિશ્વમાલ્યં વિશ્વામ્બરધરં પ્રભુમ્ ।। ૧૪.

જેને વિશ્વ નામે ઓળખાતા દિવ્ય પુરુષનું દર્શન થાય છે – જેનું સ્વરૂપ સર્વવ્યાપી છે, જેના પગ, માથું અને ગળું સર્વત્ર છે, જે સર્વનો સ્વામી અને સર્જનહાર છે, જેના પાસેથી સર્વ સુગંધ આવે છે, સર્વ ફૂલો ધારણ કરે છે, સમગ્ર વિશ્વને વસ્ત્ર તરીકે ધારણ કરે છે, અને જે મહાન છે –

ગોભિર્મહી સંયતતે પતત્રિણં મહાત્માનં પરમમતિં વરેણ્યમ્। કવિં પુરાણમનુશાસિતારં સૂક્ષ્માચ્ચ સૂક્ષ્મં મહતો મહાન્તમ્। યોગેન પશ્યન્તિ ન ચક્ષુષા તં નિરિન્દ્રિયં પુરુષં રુક્મવર્ણમ્ ।। ૧૪.

ગાયોથી પૃથ્વી ટકી છે; જે મહાત્મા, સર્વોચ્ચ બુદ્ધિવાળા, શ્રેષ્ઠ પંખી, પ્રાચીન કવિ, શાસક, સૂક્ષ્મથી પણ વધુ સૂક્ષ્મ અને મહાનથી પણ વધુ મહાન છે – એવા ઇન્દ્રિયો થી પર, સુવર્ણવર્ણી પુરુષને યોગીઓ યોગ દ્વારા જ જુએ છે, આંખોથી નહિ.

અલિઙ્ગિનં પુરુષં રુક્મવર્ણં સલિઙ્ગિનં નિર્ગુણં ચેતનં ચ। નિત્યં સદા સર્વગતન્તુ શૌચં પશ્યન્તિ યુક્ત્યા હ્યચલં પ્રકાશમ્ ।। ૧૪.

યોગથી સમજનાર વ્યક્તિએ સ્વર્ણ જેવી કાંતિ ધરાવતો, સ્વરૂપ વિનાનો, ક્યારેક ગુણવાળો તો ક્યારેક ગુણરહિત, ચેતન, સદા રહેતો, સર્વત્ર વ્યાપક, શુદ્ધ, અડગ અને પ્રકાશમાન એવા પુરુષને જોઈ શકે છે.

તદ્ભાવિતસ્તેજસા દીપ્યમાનઃ અપાણિપાદોદરપાર્શ્વજિહ્વઃ। અતીન્દ્રિયોઽદ્યાપિ સુસૂક્ષ્મ એકઃ પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શ્રૃણોત્યકર્ણઃ ।। ૧૪.

એ તેજથી ભરપૂર, ઝગમગતો, હાથ-પગ, પેટ, બાજુ કે જીભ વગર, ઇન્દ્રિયોથી પર, અત્યંત સૂક્ષ્મ અને એકરૂપ છે; એ આંખો વગર જોઈ શકે છે અને કાન વગર સાંભળી શકે છે.