વાયુપુરાણમ્

એતયા પ્રવિશેદ્દેહં હિત્વા દેહં પુનસ્ત્વિહ। મનોદ્વારં હિ યોગાનામાદિત્યઞ્ચ વિનિર્દ્દિશેત્ ।। ૧૨.

આ રીતે, એ દેહમાં પ્રવેશ કરે છે, દેહ છોડીને ફરી અહીં આવે છે; યોગીઓ માટે મનનું દ્વાર અને સૂર્ય દર્શાવવું જોઈએ.

આદાનાદિક્રિયાણાન્તુ આદિત્ય ઇતિ ચોચ્યતે। એતેન વિધિના યોગી વિરક્તઃ સૂક્ષ્મવર્જ્જિતઃ। પ્રકૃતિં સમતિક્રમ્ય રુદ્રલોકે મહીયતે ।। ૧૨.

લેન-દેન જેવી ક્રિયાઓને કારણે તેને 'આદિત્ય' કહેવાય છે. આ રીતે, યોગી જે વૈરાગ્ય ધરાવે છે અને સૂક્ષ્મ ગુણોથી રહિત છે, પ્રકૃતિને પાર કરી, રુદ્રના લોકમાં માન પામે છે.

ઐશ્વર્યગુણસમ્પ્રાપ્તં બ્રહ્મભૂતન્તુ તં પ્રભુમ્। દેવસ્થાનેષુ સર્વેષુ સર્વતસ્તુ નિવર્ત્તતે ।। ૧૨.

જે પ્રભુએ ઐશ્વર્ય અને દિવ્ય ગુણો પ્રાપ્ત કર્યા છે અને બ્રહ્મરૂપ બન્યો છે, તે સર્વ દેવસ્થાનોમાંથી અને સર્વત્રથી પોતાને પાછો ખેંચી લે છે.

પૈશાચાંશચવ પિશાચાંશ્ચ રાક્ષસેન ચ રાક્ષસાન્ । ગાન્ધર્વેણ ચ ગન્ધર્વાન્ કૌબેરેણ કુબેરજાન્ ।। ૧૨.

પિશાચના અંશથી પિશાચોને, રાક્ષસના અંશથી રાક્ષસોને, ગંધર્વના અંશથી ગંધર્વોને અને કુબેરના અંશથી કુબેરના સંતાનોને પ્રાપ્ત કરે છે.

ઇન્દ્રમૈન્દ્રેણ સ્થાનેન સૌમ્યં સૌમ્યેન ચૈવ હિ। પ્રજાપતિં તથા ચૈવ પ્રાજાપત્યેન સાધયેત્ ।। ૧૨.

ઇન્દ્રના સ્થાનથી ઇન્દ્રને, સોમ્યના સ્થાનથી સોમ્યને અને પ્રજાપતિના સ્થાનથી પ્રજાપતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

બ્રાહ્મં બ્રાહ્યેન ચાપ્યેવમુપામન્ત્રયતે પ્રભુમ્। તત્ર સક્તસ્તુ ઉન્મત્તસ્તસ્માત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૨.

એ જ રીતે, બ્રાહ્મ સ્થાનમાં બ્રાહ્મ અંશથી પ્રભુને સંબોધે છે. ત્યાં આસક્ત થઈ, ઉન્મત્ત બને છે અને ત્યાંથી સર્વ પ્રવૃત્તિ થાય છે.

નિત્યં બ્રહ્મપરો યુક્તઃ સ્થાનાન્યેતાનિ વૈ ત્યજેત્ । અસજ્યમાનઃ સ્થાનેષુ દ્વિજઃ સર્વગતો ભવેત્ ।। ૧૨.

સદાય બ્રહ્મમાં મન લગાવનાર અને સંયમિત વ્યક્તિ આ બધાં સ્થાનો ત્યજી દે છે. જે સ્થાનોમાં આસક્ત થતો નથી, એવો દ્વિજ સર્વત્ર વ્યાપી જાય છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ઐશ્વર્યગુણ વિસ્તરમ્। યેન યોગવિશેષેણ સર્વલોકાનતિક્રમેત્ ।। ૧૩.

હવે હું ઐશ્વર્યના ગુણો વિગતે સમજાવીશ, જેના દ્વારા વિશિષ્ટ યોગથી સર્વ લોકને પાર કરી શકાય છે.

તત્રાષ્ટગુણમૈશ્વર્યં યોગિનાં સમુદાહૃતમ્। તત્સર્વં ક્રમયોગેન ઉચ્યમાનં નિબોધત ।। ૧૩.

અહીં યોગીઓનું અષ્ટગુણ ઐશ્વર્ય વર્ણવાયું છે. હવે હું એ બધાંને ક્રમશઃ સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

અણિમા લઘિમા ચૈવ મહિમા પ્રાપ્તિરેવ ચ। પ્રાકામ્યજ્ચૈવ સર્વત્ર ઈશિત્વઞ્ચૈવ સર્વતઃ ।। ૧૩.

અણિમા, લઘિમા, મહિમા, પ્રાપ્તિ, સર્વત્ર પ્રાકામ્ય અને સર્વત્ર ઈશિત્વ — આ બધાં શક્તિઓ છે.

વશિત્વમથ સર્વત્ર યત્ર કામાવસાયિતા। તચ્ચાપિ વિવિધં જ્ઞેયમૈશ્વર્યં સર્વકામિકમ્ ।। ૧૩.

અને સર્વત્ર વશિત્વ, જ્યાં સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે — આવું વિવિધ પ્રકારનું, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરતું ઐશ્વર્ય જાણવું જોઈએ.

સાવદ્યં નિરવદ્યં ચ સૂક્ષ્મઞ્ચૈવ પ્રવર્ત્તતે। સાવદ્યં નામ તત્તત્ત્વં પઞ્ચભૂતાત્મકં સ્મૃતમ્ ।। ૧૩.

દોષયુક્ત અને નિર્દોષ, તેમજ સૂક્ષ્મ પણ પ્રગટ થાય છે. દોષયુક્ત જે કહેવાય છે, તે પાંચ તત્વોથી બનેલું માનવામાં આવે છે.

નિરવદ્યં તથા નામ પઞ્ચભૂતાત્મકં સ્મૃતમ્। ઇન્દ્રિયાણિ મનશ્ચૈવ અહહ્કારશ્ચ વૈ સ્મૃતમ્ ।। ૧૩.

અને જે નિર્દોષ કહેવાય છે, તે પણ પાંચ તત્વોથી બનેલું છે, તેમજ ઇન્દ્રિયો, મન અને અહંકાર પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

તત્ર સૂક્ષ્મપ્રવૃત્તન્તુ પઞ્ચભૂતાત્મકં પુનઃ। ઇન્દ્રિયાણિ મનશ્ચૈવ બુદ્ધ્યહઙ્કાર સંજ્ઞિતમ્ ।। ૧૩.

અહીં, સૂક્ષ્મ પ્રવૃત્તિ પણ ફરીથી પાંચ તત્વો, ઇન્દ્રિયો, મન અને જેને બુદ્ધિ તથા અહંકાર કહે છે, એમાંથી બનેલી છે.

તથા સર્વમયઞ્ચૈવ આત્મસ્થા ખ્યાતિરેવ ચ। સંયોગ એવં ત્રિપિધઃ સૂક્ષ્મેષ્વેવ પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૩.

તે જ રીતે, સર્વથી બનેલું અને આત્મામાં સ્થિર થયેલી ખ્યાતિ — આવું ત્રિવિધ સંયોગ માત્ર સૂક્ષ્મમાં જ થાય છે.

પુનરષ્ટગુણસ્યાપિ તેષ્વેવાથ પ્રવર્ત્તતે। તસ્ય રૂપં પ્રવક્ષ્યામિ યથાહ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।। ૧૩.

ફરીથી, આ બધામાં અષ્ટગુણ શક્તિઓ પણ કાર્ય કરે છે. હવે હું તેમનું સ્વરૂપ સમજાવું છું, જેમ ભગવાને કહેલું છે.

ત્રૈલોક્યે સર્વબૂતેષુ જીવસ્યાનિયતઃ સ્મૃતઃ। અણિમા ચ યથાવ્યક્તં સર્વં યત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।। ૧૩.

ત્રણે લોકમાં, સર્વ જીવોમાં પ્રાણશક્તિ અપરિમિત કહેવાય છે. અણિમા એ છે, જેના દ્વારા બધું જ અદૃશ્ય રીતે સ્થિર છે.

ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતાનાં દુષ્પ્રાપ્યં સમુદાહૃતમ્। તચ્ચાપિ ભવતિ પ્રાપ્યં પ્રથમં યોગિનાં બલાત્ ।। ૧૩.

ત્રણે લોકમાં, જે બધાં જીવ માટે દુર્લભ કહેવાય છે, તે પણ યોગીઓની શક્તિથી સૌપ્રથમ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.

લમ્બનં પ્લવનં યોગે રૂપમસ્ય સદા ભવેત્ । શીઘ્રગં સર્વભૂતેષુ દ્વિતીયં તત્પદં સ્મૃતમ્ ।। ૧૩.

યોગમાં, આધાર લેવું અને ઉછળવું એ હંમેશાં તેની સ્થિતિ છે; સર્વ જીવોમાં ઝડપથી ગતિ કરવી એ તેની બીજી સ્થિતિ કહેવાય છે.

ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતાનાં પ્રાપ્તિઃ પ્રાકામ્યમેવ ચ। મહિમા ચાપિ યો યસ્મિંસ્તૃતીયો યોગ ઉચ્યતે ।। ૧૩.

ત્રણે લોકમાં બધા જીવોની પ્રાપ્તી અને ઇચ્છિત વસ્તુઓની પૂર્તિ, તેમજ દરેકમાં મહાનતા – આ ત્રીજું યોગ કહેવાય છે.

ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતેષુ ત્રૈલોક્યમગમં સ્મૃતમ્। પ્રકામાન્ વિષયાન્ ભુઙ્ક્તે ન ચ પ્રતિહતઃ વ્કચિત્ । ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતાનાં સુખદુઃખં પ્રકર્ત્તતે ।। ૧૩.

ત્રણે લોકમાં, બધા જીવોમાં, આ ત્રિલોકી પર અધિકાર તરીકે ઓળખાય છે; એ વ્યક્તિ જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં વિઘ્ન વિના વિષયોની આનંદથી ભોગવે છે, અને ત્રણેય લોકમાં બધા જીવોને સુખ કે દુઃખ આપે છે.

ઈશો ભવતિ સર્વત્ર પ્રવિભાગેન યોગવિત્। વશ્યાનિ ચૈવ ભૂતાનિ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે। ભવન્તિ સર્વકાર્યેષુ ઇચ્છતો ન ભવન્તિ ચ ।। ૧૩.

યોગ જાણનાર વ્યક્તિ સર્વત્ર અલગપણાથી સ્વામી બની જાય છે; ત્રણેય લોકના ચર અને અચર બધા જ જીવો એના વશમાં થાય છે; એ જે ઇચ્છે તે થાય છે, અને જે ના ઇચ્છે તે થતું નથી.

યત્ર કામાવસાયિત્વં ત્રૈલોક્યે સચરાચરે। ઇચ્છયા ચેન્દ્રિયાણિ સ્યુઃ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ।। ૧૩.

જ્યાં પણ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવાની શક્તિ હોય છે, ત્યાં ત્રણેય લોકના ચર અને અચર જીવોમાં, ઇન્દ્રિયો એના ઇચ્છા મુજબ કાર્ય કરે છે કે અટકી જાય છે.

શબ્દઃ સ્પર્શો રસો ગન્ધો રૂપં ચૈવ મન સ્તથા। પ્રવર્ત્તન્તેઽસ્ય ચેચ્છાતો ન ભવન્તિ તથેચ્છયા ।। ૧૩.

શબ્દ, સ્પર્શ, રસ, સુગંધ, રૂપ અને મન – આ બધું એના ઇચ્છા મુજબ જાગે છે, અને એના ઇચ્છા મુજબ જ શાંત થાય છે.

ન જાયતે ન મ્રિયતે ભિદ્યતે ન ચ છિદ્યતે। ન દહ્યતે ન મુહ્યતે હીયતે ન ચ લિપ્યતે ।। ૧૩.

એ જન્મતો નથી, મરતો નથી; ફાટતો કે કાપતો નથી; બળતો નથી, ભ્રમિત થતો નથી; ઘટતો નથી, કે લિપ્ત થતો નથી.

ન ક્ષીયતે ન ક્ષરતિ ન ખિદ્યતિ કદાચન। ક્રિયતે ચૈવ સર્વત્ર તથા વિક્રિયતે ન ચ ।। ૧૩.

એ કદી ક્ષીણ થતો નથી, નાશ પામતો નથી, કે કદી દુઃખી થતો નથી; એ સર્વત્ર ક્રિયા કરે છે, પણ કદી બદલાતો નથી.

અગન્ધરસરૂપસ્તુ સ્પર્શશબ્દવિવર્જ્જિતઃ। અવર્ણો હ્યવરશ્ચૈવ તથા વર્ણસ્ય કર્હિચિત્ ।। ૧૩.

એ સુગંધ, રસ, રૂપ, સ્પર્શ અને શબ્દથી રહિત છે; એ રંગ વિનાનો અને ભેદ વિનાનો છે, પણ ક્યારેક રંગ ધારણ કરે છે.

ભુઙ્ક્તેઽથ વિષયાંશ્ચૈવ વિષયૈર્ન્ન ચ યુજ્યતે। જ્ઞાત્વા તુ પરમં સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મત્વાચ્ચાપવર્ગકઃ ।। ૧૩.

એ વિષયોનો આનંદ લે છે, પણ તેમાં બંધાતો નથી; સર્વોચ્ચ અને અત્યંત સૂક્ષ્મ તત્ત્વને જાણીને, એ સૂક્ષ્મતાથી મુક્તિ પામે છે.

વ્યાપકસ્ત્વપવર્ગાચ્ચ વ્યાપિત્વાત્પુરુષઃ સ્મૃતઃ। પુરુષઃ સૂક્ષ્મભાવાત્તુ ઐશ્વર્યે પરતઃ સ્થિતઃ ।। ૧૩.

એ સર્વવ્યાપક છે અને મુક્તિથી પુરુષ કહેવાય છે; એની સૂક્ષ્મતા કારણે પુરુષ સર્વશક્તિમાન અને સર્વોચ્ચ સ્થાને છે.