વાયુપુરાણમ્

પશ્યતે મણ્ડલં સૂક્ષ્મં ઘોષશ્ચાસ્ય પ્રવર્ત્તતે । આત્માનં મન્યતે નિત્યં વાયુઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૨.

એ સૂક્ષ્મ ગોળને જુએ છે અને એ માટે ધ્વનિ પણ થાય છે; એ હંમેશા પોતાને સૂક્ષ્મ વાયુ રૂપે અનુભવે છે.

તથા મનો ધારયતો મનઃ સૂક્ષ્મં પ્રવર્ત્તતે । મનસા સર્વભૂતાનાં મનસ્તુ વિશતે હિ સઃ। બુદ્ધ્યા બુદ્ધિં યદા યુઞ્જેત્તદા વિજ્ઞાય બુદ્ધયતે ।। ૧૨.

તે જ રીતે, મનને ધારણ કરનાર માટે સૂક્ષ્મ મન ઉત્પન્ન થાય છે; એ મનથી બધાં જીવોમાં પ્રવેશ કરે છે, અને જ્યારે બુદ્ધિને બુદ્ધિ સાથે જોડે છે, ત્યારે જાણીને બુદ્ધિમાન બને છે.

એતાનિ સપ્ત સૂક્ષ્માણિ વિદિત્વા યસ્તુ યોગવિત્। પરિત્યજતિ મેધાવી સ બુદ્ધ્યા પરમં વ્રજેત્ ।। ૧૨.

જે યોગવિદ્વાન આ સાત સૂક્ષ્મ તત્વોને જાણે છે, એ બુદ્ધિશાળી પુરુષ તેને ત્યાગી દે છે અને બુદ્ધિ દ્વારા પરમ અવસ્થાને પામે છે.

યસ્મિન્ યસ્મિંશ્ચ સંયુક્તો ભૂત ઐશ્વર્યલક્ષણે। તત્રૈવ સઙ્ગં ભજતે તેનૈવ પ્રવિનશ્યતિ ।। ૧૨.

જે તત્વમાં કોઈ જોડાય છે અને જેમાં તત્વસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે, એમાં જ એ આસક્ત રહે છે અને એમાં જ લય પામે છે.

તસ્માદ્વિદિત્વા સૂક્ષ્માણિ સંસક્તાનિ પરસ્પરમ્। પરિત્યજતિ યોબુદ્ધ્યા સ પરં પ્રપ્નુયાદ્દ્વિજઃ ।। ૧૨.

આથી, જે બુદ્ધિથી પરસ્પર જોડાયેલા સૂક્ષ્મ તત્વોને જાણીને તેને ત્યાગે છે, એ દ્વિજ પરમ અવસ્થાને પામે છે.

દૃશ્યન્તે હિ મહાત્માન ઋષયો દિવ્યચક્ષુષઃ। સંસક્તાઃ સૂક્ષ્મભાવેષુ તે દોષાસ્તેષુ સંજ્ઞિતાઃ।।૧૨.૨૮ તસ્માન્ન નિશ્ચયઃ કાર્યઃ સૂક્ષ્મેષ્વિહ કદાચન। ઐશ્વર્યાજ્જાયતે રાગો વિરાગં બ્રહ્મ ચોચ્યતે ।। ૧૨.

મહાન આત્માઓ, દૈવી દ્રષ્ટિ ધરાવતાં ઋષિઓ, સૂક્ષ્મ અવસ્થાઓમાં જોડાયેલા જોવા મળે છે; એમાંના દોષો એમા ગણાય છે. તેથી અહીં સૂક્ષ્મ અવસ્થાઓ વિશે ક્યારેય નિશ્ચય કરવો નહીં; તત્વસિદ્ધિથી આસક્તિ થાય છે અને વૈરાગ્યને બ્રહ્મ કહેવામાં આવે છે.

વિદિત્વા સપ્ત સૂક્ષ્માણિ ષડઙ્ગઞ્ચ મહેશ્વરમ્। પ્રધાનં વિનિયોગજ્ઞઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ।। ૧૨.

જે સાત સૂક્ષ્મ તત્વો અને મહેશ્વરના છ અંગોને જાણે છે, તથા મુખ્ય તત્વને સમજે છે, એ પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

સર્વજ્ઞતા તૃપ્તિરનાદિબોધઃ સ્વતન્ત્રતા નિત્યમલુપ્તશક્તિઃ। અનન્તશક્તિશ્ચ વિભોર્વિધિજ્ઞાઃ ષડાહુરઙ્ગાનિ મહેશ્વરસ્ય ।। ૧૨.

સર્વજ્ઞતા, તૃપ્તિ, અનાદિ જ્ઞાન, સ્વતંત્રતા, સદા અખૂટ શક્તિ અને અનંત શક્તિ—આ મહેશ્વરના છ અંગો છે, એમ ધર્મજ્ઞ લોકો કહે છે.

નિત્યં બ્રહ્મધનો યુક્ત ઉપસર્ગૈઃ પ્રમુચ્યતે। જિતશ્વાસોપસર્ગસ્ય જિતરામસ્ય યોગિનઃ। એકા બહિઃશરીરેઽસ્મિન્ ધારણા સર્વકામિકી ।। ૧૨.

જે હંમેશા બ્રહ્મમાં સ્થિત અને નિયમિત રહે છે, એ અવરોધોથી મુક્ત થાય છે; જે યોગીએ શ્વાસ અને ભોગના અવરોધોને જીત્યા છે, એ માટે શરીરથી બહાર એક એવી ધારણા છે, જે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે.

વિશેદ્યદા દ્વિજો યુક્તો યત્ર યત્રાર્પ્પયેન્મનઃ । ભૂતાન્યાવિશતે વાપિ ત્રૈલોક્યઞ્ચાપિ કમ્પયેત્ ।। ૧૨.

જ્યારે નિયમિત દ્વિજ જ્યાં મનને લગાવે છે ત્યાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે એ તત્વોમાં પ્રવેશ કરે છે અથવા ત્રણેય લોકને હલાવી શકે છે.

એતયા પ્રવિશેદ્દેહં હિત્વા દેહં પુનસ્ત્વિહ। મનોદ્વારં હિ યોગાનામાદિત્યઞ્ચ વિનિર્દ્દિશેત્ ।। ૧૨.

આ રીતે, એ દેહમાં પ્રવેશ કરે છે, દેહ છોડીને ફરી અહીં આવે છે; યોગીઓ માટે મનનું દ્વાર અને સૂર્ય દર્શાવવું જોઈએ.

આદાનાદિક્રિયાણાન્તુ આદિત્ય ઇતિ ચોચ્યતે। એતેન વિધિના યોગી વિરક્તઃ સૂક્ષ્મવર્જ્જિતઃ। પ્રકૃતિં સમતિક્રમ્ય રુદ્રલોકે મહીયતે ।। ૧૨.

લેન-દેન જેવી ક્રિયાઓને કારણે તેને 'આદિત્ય' કહેવાય છે. આ રીતે, યોગી જે વૈરાગ્ય ધરાવે છે અને સૂક્ષ્મ ગુણોથી રહિત છે, પ્રકૃતિને પાર કરી, રુદ્રના લોકમાં માન પામે છે.

ઐશ્વર્યગુણસમ્પ્રાપ્તં બ્રહ્મભૂતન્તુ તં પ્રભુમ્। દેવસ્થાનેષુ સર્વેષુ સર્વતસ્તુ નિવર્ત્તતે ।। ૧૨.

જે પ્રભુએ ઐશ્વર્ય અને દિવ્ય ગુણો પ્રાપ્ત કર્યા છે અને બ્રહ્મરૂપ બન્યો છે, તે સર્વ દેવસ્થાનોમાંથી અને સર્વત્રથી પોતાને પાછો ખેંચી લે છે.

પૈશાચાંશચવ પિશાચાંશ્ચ રાક્ષસેન ચ રાક્ષસાન્ । ગાન્ધર્વેણ ચ ગન્ધર્વાન્ કૌબેરેણ કુબેરજાન્ ।। ૧૨.

પિશાચના અંશથી પિશાચોને, રાક્ષસના અંશથી રાક્ષસોને, ગંધર્વના અંશથી ગંધર્વોને અને કુબેરના અંશથી કુબેરના સંતાનોને પ્રાપ્ત કરે છે.

ઇન્દ્રમૈન્દ્રેણ સ્થાનેન સૌમ્યં સૌમ્યેન ચૈવ હિ। પ્રજાપતિં તથા ચૈવ પ્રાજાપત્યેન સાધયેત્ ।। ૧૨.

ઇન્દ્રના સ્થાનથી ઇન્દ્રને, સોમ્યના સ્થાનથી સોમ્યને અને પ્રજાપતિના સ્થાનથી પ્રજાપતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

બ્રાહ્મં બ્રાહ્યેન ચાપ્યેવમુપામન્ત્રયતે પ્રભુમ્। તત્ર સક્તસ્તુ ઉન્મત્તસ્તસ્માત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૨.

એ જ રીતે, બ્રાહ્મ સ્થાનમાં બ્રાહ્મ અંશથી પ્રભુને સંબોધે છે. ત્યાં આસક્ત થઈ, ઉન્મત્ત બને છે અને ત્યાંથી સર્વ પ્રવૃત્તિ થાય છે.

નિત્યં બ્રહ્મપરો યુક્તઃ સ્થાનાન્યેતાનિ વૈ ત્યજેત્ । અસજ્યમાનઃ સ્થાનેષુ દ્વિજઃ સર્વગતો ભવેત્ ।। ૧૨.

સદાય બ્રહ્મમાં મન લગાવનાર અને સંયમિત વ્યક્તિ આ બધાં સ્થાનો ત્યજી દે છે. જે સ્થાનોમાં આસક્ત થતો નથી, એવો દ્વિજ સર્વત્ર વ્યાપી જાય છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ઐશ્વર્યગુણ વિસ્તરમ્। યેન યોગવિશેષેણ સર્વલોકાનતિક્રમેત્ ।। ૧૩.

હવે હું ઐશ્વર્યના ગુણો વિગતે સમજાવીશ, જેના દ્વારા વિશિષ્ટ યોગથી સર્વ લોકને પાર કરી શકાય છે.

તત્રાષ્ટગુણમૈશ્વર્યં યોગિનાં સમુદાહૃતમ્। તત્સર્વં ક્રમયોગેન ઉચ્યમાનં નિબોધત ।। ૧૩.

અહીં યોગીઓનું અષ્ટગુણ ઐશ્વર્ય વર્ણવાયું છે. હવે હું એ બધાંને ક્રમશઃ સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

અણિમા લઘિમા ચૈવ મહિમા પ્રાપ્તિરેવ ચ। પ્રાકામ્યજ્ચૈવ સર્વત્ર ઈશિત્વઞ્ચૈવ સર્વતઃ ।। ૧૩.

અણિમા, લઘિમા, મહિમા, પ્રાપ્તિ, સર્વત્ર પ્રાકામ્ય અને સર્વત્ર ઈશિત્વ — આ બધાં શક્તિઓ છે.

વશિત્વમથ સર્વત્ર યત્ર કામાવસાયિતા। તચ્ચાપિ વિવિધં જ્ઞેયમૈશ્વર્યં સર્વકામિકમ્ ।। ૧૩.

અને સર્વત્ર વશિત્વ, જ્યાં સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે — આવું વિવિધ પ્રકારનું, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરતું ઐશ્વર્ય જાણવું જોઈએ.

સાવદ્યં નિરવદ્યં ચ સૂક્ષ્મઞ્ચૈવ પ્રવર્ત્તતે। સાવદ્યં નામ તત્તત્ત્વં પઞ્ચભૂતાત્મકં સ્મૃતમ્ ।। ૧૩.

દોષયુક્ત અને નિર્દોષ, તેમજ સૂક્ષ્મ પણ પ્રગટ થાય છે. દોષયુક્ત જે કહેવાય છે, તે પાંચ તત્વોથી બનેલું માનવામાં આવે છે.

નિરવદ્યં તથા નામ પઞ્ચભૂતાત્મકં સ્મૃતમ્। ઇન્દ્રિયાણિ મનશ્ચૈવ અહહ્કારશ્ચ વૈ સ્મૃતમ્ ।। ૧૩.

અને જે નિર્દોષ કહેવાય છે, તે પણ પાંચ તત્વોથી બનેલું છે, તેમજ ઇન્દ્રિયો, મન અને અહંકાર પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

તત્ર સૂક્ષ્મપ્રવૃત્તન્તુ પઞ્ચભૂતાત્મકં પુનઃ। ઇન્દ્રિયાણિ મનશ્ચૈવ બુદ્ધ્યહઙ્કાર સંજ્ઞિતમ્ ।। ૧૩.

અહીં, સૂક્ષ્મ પ્રવૃત્તિ પણ ફરીથી પાંચ તત્વો, ઇન્દ્રિયો, મન અને જેને બુદ્ધિ તથા અહંકાર કહે છે, એમાંથી બનેલી છે.

તથા સર્વમયઞ્ચૈવ આત્મસ્થા ખ્યાતિરેવ ચ। સંયોગ એવં ત્રિપિધઃ સૂક્ષ્મેષ્વેવ પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૩.

તે જ રીતે, સર્વથી બનેલું અને આત્મામાં સ્થિર થયેલી ખ્યાતિ — આવું ત્રિવિધ સંયોગ માત્ર સૂક્ષ્મમાં જ થાય છે.

પુનરષ્ટગુણસ્યાપિ તેષ્વેવાથ પ્રવર્ત્તતે। તસ્ય રૂપં પ્રવક્ષ્યામિ યથાહ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।। ૧૩.

ફરીથી, આ બધામાં અષ્ટગુણ શક્તિઓ પણ કાર્ય કરે છે. હવે હું તેમનું સ્વરૂપ સમજાવું છું, જેમ ભગવાને કહેલું છે.

ત્રૈલોક્યે સર્વબૂતેષુ જીવસ્યાનિયતઃ સ્મૃતઃ। અણિમા ચ યથાવ્યક્તં સર્વં યત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।। ૧૩.

ત્રણે લોકમાં, સર્વ જીવોમાં પ્રાણશક્તિ અપરિમિત કહેવાય છે. અણિમા એ છે, જેના દ્વારા બધું જ અદૃશ્ય રીતે સ્થિર છે.

ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતાનાં દુષ્પ્રાપ્યં સમુદાહૃતમ્। તચ્ચાપિ ભવતિ પ્રાપ્યં પ્રથમં યોગિનાં બલાત્ ।। ૧૩.

ત્રણે લોકમાં, જે બધાં જીવ માટે દુર્લભ કહેવાય છે, તે પણ યોગીઓની શક્તિથી સૌપ્રથમ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.

લમ્બનં પ્લવનં યોગે રૂપમસ્ય સદા ભવેત્ । શીઘ્રગં સર્વભૂતેષુ દ્વિતીયં તત્પદં સ્મૃતમ્ ।। ૧૩.

યોગમાં, આધાર લેવું અને ઉછળવું એ હંમેશાં તેની સ્થિતિ છે; સર્વ જીવોમાં ઝડપથી ગતિ કરવી એ તેની બીજી સ્થિતિ કહેવાય છે.