વાયુપુરાણમ્

આવૃત્ય મનસા શુક્લં પટં વા કમ્બલં તથા। તતસ્તુ પરમં બ્રહ્મ ક્ષિપ્રમેવાનુચિન્તયેત્ ।। ૧૨.

મનથી સફેદ કપડો કે કાંબળો ઢાંકી, પછી તરત પરમ બ્રહ્મનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

તસ્માચ્ચૈવાત્મનો દોષાંસ્તૂપસર્ગાનુપસ્થિતાન્ । પરિત ત્યજેત મેધાવી યદીચ્છેત્ સિદ્ધિમાત્મનઃ ।। ૧૨.

એટલે, જો પોતાને સિદ્ધિ મેળવવી હોય, તો બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ પોતાના દોષો અને અવરોધોને સંપૂર્ણ રીતે ત્યજી દેવા જોઈએ.

ઋષયો દેવગન્ધર્વા યક્ષોરગમહાસુરાઃ। ઉપસર્ગેષુ સંયુક્તા આવર્ત્તન્તે પુનઃ પુનઃ ।। ૧૨.

ઋષિ, દેવગંધર્વ, યક્ષ, નાગ અને મહાસુર—જ્યારે અવરોધોમાં ફસાઈ જાય છે, ત્યારે ફરી ફરી ફરીને જન્મમરણમાં ફરે છે.

તસ્માદ્યુક્તઃ સદા યોગી લઘ્વાહારી જિતેન્દ્રિયઃ। તથા સુપ્તઃ સુસૂક્ષ્મેષુ ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્ ।। ૧૨.

આથી યોગી એ હંમેશા નિયમિત રહેવો, ઓછું ખાવું, ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખવો જોઈએ; પછી બહુ સૂક્ષ્મ અવસ્થામાં સૂઈને, પોતાના મસ્તક પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.

તતસ્તુ યોગયુક્તસ્ય જિતનિદ્રસ્ય યોગિનઃ। ઉપસર્ગાઃ પુનશ્ચાન્તે જાયન્તે પ્રાણસંજ્ઞકાઃ ।। ૧૨.

પછી, જે યોગી યોગમાં સ્થિર છે અને ઊંઘને જીત્યો છે, એના અંતે ફરીથી 'પ્રાણ' નામના અવરોધો ઊભા થાય છે.

પૃથિવીં ધારયેત્સર્વાં તતશ્ચાપો હ્યનન્તરમ્। તતોઽગ્નિઞ્ચૈવ સર્વેષામાકાશં મન એવ ચ ।। ૧૨.

એ સર્વે પૃથ્વીને ધારણ કરે, પછી તરત જ પાણી, પછી અગ્નિ, અને બધામાં આકાશ તથા મનને પણ ધારણ કરે.

તતઃ પરાં પુનર્બુદ્ધિં ધારયેદ્યત્નતો યતી। કિદ્ધીનાઞ્ચૈવ લિઙ્ગાનિ દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા પરિત્યજેત્ ।। ૧૨.

પછી સાધકે શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિને પ્રયત્નપૂર્વક ધારણ કરવી જોઈએ; બુદ્ધિના ચિહ્નો વારંવાર જોઈને, તેને છોડતા જવું જોઈએ.

પૃથ્વીં ધારયમાણસ્ય મહી સૂક્ષ્મા પ્રવર્તતે। અપો ધારયમાણસ્ય આપઃ સૂક્ષ્મા ભવન્તિ હિ। શીતા રસાઃ પ્રવર્ત્તન્તે સૂક્ષ્મા હ્યમૃતસન્નિભાઃ ।। ૧૨.

પૃથ્વીને ધારણ કરનાર માટે એક સૂક્ષ્મ પૃથ્વી પ્રગટે છે; પાણી ધારણ કરનાર માટે પણ સૂક્ષ્મ પાણી દેખાય છે; ઠંડા રસો ઉત્પન્ન થાય છે, જે અમૃત સમાન અને બહુ સૂક્ષ્મ હોય છે.

તેજો ધારયમાણસ્ય તેજઃ સૂક્ષ્મા પ્રવર્ત્તતે। આત્માનં મન્યતે તેજસ્તદ્ભાવમનુપશ્યતિ ।। ૧૨.

અગ્નિને ધારણ કરનાર માટે સૂક્ષ્મ અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે; એ પોતાને અગ્નિ સમાન માને છે અને એ અવસ્થાને જોઈ શકે છે.

આત્માનં મન્યતે વાયું વાયુવન્મણ્ડલં પ્રભો । આકાશં ધારયાણસ્ય વ્યોમ સૂક્ષ્મં પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૨.

એ પોતાને વાયુ સમાન, વાયુના ગોળ તરીકે અનુભવે છે, હે પ્રભુ! અને આકાશને ધારણ કરનાર માટે સૂક્ષ્મ આકાશ પ્રગટે છે.

પશ્યતે મણ્ડલં સૂક્ષ્મં ઘોષશ્ચાસ્ય પ્રવર્ત્તતે । આત્માનં મન્યતે નિત્યં વાયુઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૨.

એ સૂક્ષ્મ ગોળને જુએ છે અને એ માટે ધ્વનિ પણ થાય છે; એ હંમેશા પોતાને સૂક્ષ્મ વાયુ રૂપે અનુભવે છે.

તથા મનો ધારયતો મનઃ સૂક્ષ્મં પ્રવર્ત્તતે । મનસા સર્વભૂતાનાં મનસ્તુ વિશતે હિ સઃ। બુદ્ધ્યા બુદ્ધિં યદા યુઞ્જેત્તદા વિજ્ઞાય બુદ્ધયતે ।। ૧૨.

તે જ રીતે, મનને ધારણ કરનાર માટે સૂક્ષ્મ મન ઉત્પન્ન થાય છે; એ મનથી બધાં જીવોમાં પ્રવેશ કરે છે, અને જ્યારે બુદ્ધિને બુદ્ધિ સાથે જોડે છે, ત્યારે જાણીને બુદ્ધિમાન બને છે.

એતાનિ સપ્ત સૂક્ષ્માણિ વિદિત્વા યસ્તુ યોગવિત્। પરિત્યજતિ મેધાવી સ બુદ્ધ્યા પરમં વ્રજેત્ ।। ૧૨.

જે યોગવિદ્વાન આ સાત સૂક્ષ્મ તત્વોને જાણે છે, એ બુદ્ધિશાળી પુરુષ તેને ત્યાગી દે છે અને બુદ્ધિ દ્વારા પરમ અવસ્થાને પામે છે.

યસ્મિન્ યસ્મિંશ્ચ સંયુક્તો ભૂત ઐશ્વર્યલક્ષણે। તત્રૈવ સઙ્ગં ભજતે તેનૈવ પ્રવિનશ્યતિ ।। ૧૨.

જે તત્વમાં કોઈ જોડાય છે અને જેમાં તત્વસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે, એમાં જ એ આસક્ત રહે છે અને એમાં જ લય પામે છે.

તસ્માદ્વિદિત્વા સૂક્ષ્માણિ સંસક્તાનિ પરસ્પરમ્। પરિત્યજતિ યોબુદ્ધ્યા સ પરં પ્રપ્નુયાદ્દ્વિજઃ ।। ૧૨.

આથી, જે બુદ્ધિથી પરસ્પર જોડાયેલા સૂક્ષ્મ તત્વોને જાણીને તેને ત્યાગે છે, એ દ્વિજ પરમ અવસ્થાને પામે છે.

દૃશ્યન્તે હિ મહાત્માન ઋષયો દિવ્યચક્ષુષઃ। સંસક્તાઃ સૂક્ષ્મભાવેષુ તે દોષાસ્તેષુ સંજ્ઞિતાઃ।।૧૨.૨૮ તસ્માન્ન નિશ્ચયઃ કાર્યઃ સૂક્ષ્મેષ્વિહ કદાચન। ઐશ્વર્યાજ્જાયતે રાગો વિરાગં બ્રહ્મ ચોચ્યતે ।। ૧૨.

મહાન આત્માઓ, દૈવી દ્રષ્ટિ ધરાવતાં ઋષિઓ, સૂક્ષ્મ અવસ્થાઓમાં જોડાયેલા જોવા મળે છે; એમાંના દોષો એમા ગણાય છે. તેથી અહીં સૂક્ષ્મ અવસ્થાઓ વિશે ક્યારેય નિશ્ચય કરવો નહીં; તત્વસિદ્ધિથી આસક્તિ થાય છે અને વૈરાગ્યને બ્રહ્મ કહેવામાં આવે છે.

વિદિત્વા સપ્ત સૂક્ષ્માણિ ષડઙ્ગઞ્ચ મહેશ્વરમ્। પ્રધાનં વિનિયોગજ્ઞઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ।। ૧૨.

જે સાત સૂક્ષ્મ તત્વો અને મહેશ્વરના છ અંગોને જાણે છે, તથા મુખ્ય તત્વને સમજે છે, એ પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

સર્વજ્ઞતા તૃપ્તિરનાદિબોધઃ સ્વતન્ત્રતા નિત્યમલુપ્તશક્તિઃ। અનન્તશક્તિશ્ચ વિભોર્વિધિજ્ઞાઃ ષડાહુરઙ્ગાનિ મહેશ્વરસ્ય ।। ૧૨.

સર્વજ્ઞતા, તૃપ્તિ, અનાદિ જ્ઞાન, સ્વતંત્રતા, સદા અખૂટ શક્તિ અને અનંત શક્તિ—આ મહેશ્વરના છ અંગો છે, એમ ધર્મજ્ઞ લોકો કહે છે.

નિત્યં બ્રહ્મધનો યુક્ત ઉપસર્ગૈઃ પ્રમુચ્યતે। જિતશ્વાસોપસર્ગસ્ય જિતરામસ્ય યોગિનઃ। એકા બહિઃશરીરેઽસ્મિન્ ધારણા સર્વકામિકી ।। ૧૨.

જે હંમેશા બ્રહ્મમાં સ્થિત અને નિયમિત રહે છે, એ અવરોધોથી મુક્ત થાય છે; જે યોગીએ શ્વાસ અને ભોગના અવરોધોને જીત્યા છે, એ માટે શરીરથી બહાર એક એવી ધારણા છે, જે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે.

વિશેદ્યદા દ્વિજો યુક્તો યત્ર યત્રાર્પ્પયેન્મનઃ । ભૂતાન્યાવિશતે વાપિ ત્રૈલોક્યઞ્ચાપિ કમ્પયેત્ ।। ૧૨.

જ્યારે નિયમિત દ્વિજ જ્યાં મનને લગાવે છે ત્યાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે એ તત્વોમાં પ્રવેશ કરે છે અથવા ત્રણેય લોકને હલાવી શકે છે.

એતયા પ્રવિશેદ્દેહં હિત્વા દેહં પુનસ્ત્વિહ। મનોદ્વારં હિ યોગાનામાદિત્યઞ્ચ વિનિર્દ્દિશેત્ ।। ૧૨.

આ રીતે, એ દેહમાં પ્રવેશ કરે છે, દેહ છોડીને ફરી અહીં આવે છે; યોગીઓ માટે મનનું દ્વાર અને સૂર્ય દર્શાવવું જોઈએ.

આદાનાદિક્રિયાણાન્તુ આદિત્ય ઇતિ ચોચ્યતે। એતેન વિધિના યોગી વિરક્તઃ સૂક્ષ્મવર્જ્જિતઃ। પ્રકૃતિં સમતિક્રમ્ય રુદ્રલોકે મહીયતે ।। ૧૨.

લેન-દેન જેવી ક્રિયાઓને કારણે તેને 'આદિત્ય' કહેવાય છે. આ રીતે, યોગી જે વૈરાગ્ય ધરાવે છે અને સૂક્ષ્મ ગુણોથી રહિત છે, પ્રકૃતિને પાર કરી, રુદ્રના લોકમાં માન પામે છે.

ઐશ્વર્યગુણસમ્પ્રાપ્તં બ્રહ્મભૂતન્તુ તં પ્રભુમ્। દેવસ્થાનેષુ સર્વેષુ સર્વતસ્તુ નિવર્ત્તતે ।। ૧૨.

જે પ્રભુએ ઐશ્વર્ય અને દિવ્ય ગુણો પ્રાપ્ત કર્યા છે અને બ્રહ્મરૂપ બન્યો છે, તે સર્વ દેવસ્થાનોમાંથી અને સર્વત્રથી પોતાને પાછો ખેંચી લે છે.

પૈશાચાંશચવ પિશાચાંશ્ચ રાક્ષસેન ચ રાક્ષસાન્ । ગાન્ધર્વેણ ચ ગન્ધર્વાન્ કૌબેરેણ કુબેરજાન્ ।। ૧૨.

પિશાચના અંશથી પિશાચોને, રાક્ષસના અંશથી રાક્ષસોને, ગંધર્વના અંશથી ગંધર્વોને અને કુબેરના અંશથી કુબેરના સંતાનોને પ્રાપ્ત કરે છે.

ઇન્દ્રમૈન્દ્રેણ સ્થાનેન સૌમ્યં સૌમ્યેન ચૈવ હિ। પ્રજાપતિં તથા ચૈવ પ્રાજાપત્યેન સાધયેત્ ।। ૧૨.

ઇન્દ્રના સ્થાનથી ઇન્દ્રને, સોમ્યના સ્થાનથી સોમ્યને અને પ્રજાપતિના સ્થાનથી પ્રજાપતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

બ્રાહ્મં બ્રાહ્યેન ચાપ્યેવમુપામન્ત્રયતે પ્રભુમ્। તત્ર સક્તસ્તુ ઉન્મત્તસ્તસ્માત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૨.

એ જ રીતે, બ્રાહ્મ સ્થાનમાં બ્રાહ્મ અંશથી પ્રભુને સંબોધે છે. ત્યાં આસક્ત થઈ, ઉન્મત્ત બને છે અને ત્યાંથી સર્વ પ્રવૃત્તિ થાય છે.

નિત્યં બ્રહ્મપરો યુક્તઃ સ્થાનાન્યેતાનિ વૈ ત્યજેત્ । અસજ્યમાનઃ સ્થાનેષુ દ્વિજઃ સર્વગતો ભવેત્ ।। ૧૨.

સદાય બ્રહ્મમાં મન લગાવનાર અને સંયમિત વ્યક્તિ આ બધાં સ્થાનો ત્યજી દે છે. જે સ્થાનોમાં આસક્ત થતો નથી, એવો દ્વિજ સર્વત્ર વ્યાપી જાય છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ઐશ્વર્યગુણ વિસ્તરમ્। યેન યોગવિશેષેણ સર્વલોકાનતિક્રમેત્ ।। ૧૩.

હવે હું ઐશ્વર્યના ગુણો વિગતે સમજાવીશ, જેના દ્વારા વિશિષ્ટ યોગથી સર્વ લોકને પાર કરી શકાય છે.

તત્રાષ્ટગુણમૈશ્વર્યં યોગિનાં સમુદાહૃતમ્। તત્સર્વં ક્રમયોગેન ઉચ્યમાનં નિબોધત ।। ૧૩.

અહીં યોગીઓનું અષ્ટગુણ ઐશ્વર્ય વર્ણવાયું છે. હવે હું એ બધાંને ક્રમશઃ સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.