વાયુપુરાણમ્

અગ્નિહોત્રં હવિર્યજ્ઞમેતત્ પ્રાયતનં તથા। માયાકર્મ ધનં સ્વર્ગમુપસૃષ્ટસ્તુ કાંક્ષતિ ।। ૧૨.

અગ્નિહોત્ર, હવન, તીર્થ, માયાના કર્મો, ધન અને સ્વર્ગની પણ ઈચ્છા કરે છે—આવો યોગી અવરોધથી પીડાય છે.

એષ કર્મસુ યુક્તસ્તુ સોઽવિદ્યાવશમાગતઃ। ઉપસૃષ્ટન્તુ જાનીયાદ્વુદ્ધ્યા ચૈવ વિસર્જ્જયેત્। નિત્યં બ્રહ્મપરો યુક્ત ઉપસર્ગાત્ પ્રમુચ્યતે ।। ૧૨.

કર્મમાં જોડાઈને એ અજ્ઞાનના વશમાં આવી જાય છે; અવરોધને ઓળખીને બુદ્ધિથી તેને ત્યજી દેવું જોઈએ. જે સદા બ્રહ્મમાં તત્પર રહે છે, એ અવરોધમાંથી મુક્ત થાય છે.

જિતપ્રત્યુપસર્ગસ્ય જિતશ્વાસસ્ય દેહિનઃ। ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્ત્તન્તે સાત્ત્વરાજસતામસાઃ ।। ૧૨.

જે યોગીએ અવરોધો અને શ્વાસને જીત્યા છે, તેના માટે અવરોધો સત્ત્વ, રજસ અને તમસ રૂપે ઉપસ્થિત થાય છે.

પ્રતિભાશ્રવણે ચૈવ ન દેવાનાઞ્ચૈવ દર્શનમ્। ભ્રમાવર્તશ્ચ ઇત્યેતે સિદ્ધિલક્ષણસંજ્ઞિતાઃ ।। ૧૨.

પ્રતિભા અને શ્રવણમાં દેવતાઓનું દર્શન થતું નથી; ભ્રમ અને ચક્કર આવવું—આ બધું સિદ્ધિના લક્ષણ તરીકે ઓળખાય છે.

વિદ્યા કાવ્યં તથા શિલ્પં સર્વં વાચાવૃતાનિ તુ। વિદ્યાર્થાશ્ચોપતિષ્ઠન્તિ પ્રભાવસ્યૈવ લક્ષણમ્ ।। ૧૨.

જ્ઞાન, કાવ્ય અને કળાઓ—આ બધું વાણીમાં આવરી લેવાય છે; જ્ઞાનની ઈચ્છા રાખનારા નજીક આવે છે—આ શક્તિનું લક્ષણ છે.

શ્રૃણોતિ શબ્દાન્ શ્રોતવ્યાન્ યોજનાનાં શતાદપિ। સર્વજ્ઞશ્ચ વિધિજ્ઞશ્ચ યોગી ચોન્મત્તવદ્ભવેત્ ।। ૧૨.

એ સાંભળવા યોગ્ય અનેક પ્રકારના અવાજો—even સો જોડાણોમાંથી—સાંભળે છે; યોગી સર્વજ્ઞ અને નિયમોમાં નિષ્ણાત બની જાય છે અને બહારથી પાગલ જેવો દેખાય છે.

યક્ષરાક્ષસગન્ધર્વ્વાન્ વીક્ષતે દિવ્યમાનુષાન્। વેત્તિ તાંશ્ચ મહાયોગી ઉપસર્ગસ્ય લક્ષણમ્ ।। ૧૨.

યક્ષ, રાક્ષસ, ગંધર્વ, દૈવી અને માનવ સ્વરૂપોને એ જુએ છે; મહાયોગી તેમને ઓળખે છે—આ અવરોધનું લક્ષણ છે.

દેવદાનવગન્ધર્વાન્ ઋષીંશ્ચાપિ તથા પિતૄન્। પ્રેક્ષતે સર્વતશ્ચૈવ ઉન્મત્તં તં વિનિર્દ્દિશેત્ ।। ૧૨.

દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, ઋષિ અને પિતૃઓને એ બધે જુએ છે; આવો વ્યક્તિ પાગલ ગણાય છે.

ભ્રમેણ ભ્રામ્યતે યોગી ચોદ્યમાનોઽન્તરાત્મના। ભ્રમેણ ભ્રાન્તબુદ્ધેસ્તુ જ્ઞાનં સર્વં પ્રણશ્યતિ ।। ૧૨.

ભ્રમથી યોગી અંદરથી ઉશ્કેરાઈને ભટકે છે; જેના બુદ્ધિ ભ્રમથી ભટકી ગઈ છે, તેનું બધું જ્ઞાન નાશ પામે છે.

વાર્ત્તા નાશયતે ચિત્તં ચોદ્યમાનોઽન્તરાત્મના। વર્ત્તનાક્રાન્તબુદ્ધેસ્તુ સર્વં જ્ઞાનં પ્રણશ્યતિ ।। ૧૨.

સમાચાર મનને નાશ કરે છે, અંદરથી ઉશ્કેરાઈને; જેના બુદ્ધિ ચંચળતાથી ઘેરાઈ ગઈ છે, તેનું બધું જ્ઞાન નાશ પામે છે.

આવૃત્ય મનસા શુક્લં પટં વા કમ્બલં તથા। તતસ્તુ પરમં બ્રહ્મ ક્ષિપ્રમેવાનુચિન્તયેત્ ।। ૧૨.

મનથી સફેદ કપડો કે કાંબળો ઢાંકી, પછી તરત પરમ બ્રહ્મનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

તસ્માચ્ચૈવાત્મનો દોષાંસ્તૂપસર્ગાનુપસ્થિતાન્ । પરિત ત્યજેત મેધાવી યદીચ્છેત્ સિદ્ધિમાત્મનઃ ।। ૧૨.

એટલે, જો પોતાને સિદ્ધિ મેળવવી હોય, તો બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ પોતાના દોષો અને અવરોધોને સંપૂર્ણ રીતે ત્યજી દેવા જોઈએ.

ઋષયો દેવગન્ધર્વા યક્ષોરગમહાસુરાઃ। ઉપસર્ગેષુ સંયુક્તા આવર્ત્તન્તે પુનઃ પુનઃ ।। ૧૨.

ઋષિ, દેવગંધર્વ, યક્ષ, નાગ અને મહાસુર—જ્યારે અવરોધોમાં ફસાઈ જાય છે, ત્યારે ફરી ફરી ફરીને જન્મમરણમાં ફરે છે.

તસ્માદ્યુક્તઃ સદા યોગી લઘ્વાહારી જિતેન્દ્રિયઃ। તથા સુપ્તઃ સુસૂક્ષ્મેષુ ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્ ।। ૧૨.

આથી યોગી એ હંમેશા નિયમિત રહેવો, ઓછું ખાવું, ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખવો જોઈએ; પછી બહુ સૂક્ષ્મ અવસ્થામાં સૂઈને, પોતાના મસ્તક પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.

તતસ્તુ યોગયુક્તસ્ય જિતનિદ્રસ્ય યોગિનઃ। ઉપસર્ગાઃ પુનશ્ચાન્તે જાયન્તે પ્રાણસંજ્ઞકાઃ ।। ૧૨.

પછી, જે યોગી યોગમાં સ્થિર છે અને ઊંઘને જીત્યો છે, એના અંતે ફરીથી 'પ્રાણ' નામના અવરોધો ઊભા થાય છે.

પૃથિવીં ધારયેત્સર્વાં તતશ્ચાપો હ્યનન્તરમ્। તતોઽગ્નિઞ્ચૈવ સર્વેષામાકાશં મન એવ ચ ।। ૧૨.

એ સર્વે પૃથ્વીને ધારણ કરે, પછી તરત જ પાણી, પછી અગ્નિ, અને બધામાં આકાશ તથા મનને પણ ધારણ કરે.

તતઃ પરાં પુનર્બુદ્ધિં ધારયેદ્યત્નતો યતી। કિદ્ધીનાઞ્ચૈવ લિઙ્ગાનિ દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા પરિત્યજેત્ ।। ૧૨.

પછી સાધકે શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિને પ્રયત્નપૂર્વક ધારણ કરવી જોઈએ; બુદ્ધિના ચિહ્નો વારંવાર જોઈને, તેને છોડતા જવું જોઈએ.

પૃથ્વીં ધારયમાણસ્ય મહી સૂક્ષ્મા પ્રવર્તતે। અપો ધારયમાણસ્ય આપઃ સૂક્ષ્મા ભવન્તિ હિ। શીતા રસાઃ પ્રવર્ત્તન્તે સૂક્ષ્મા હ્યમૃતસન્નિભાઃ ।। ૧૨.

પૃથ્વીને ધારણ કરનાર માટે એક સૂક્ષ્મ પૃથ્વી પ્રગટે છે; પાણી ધારણ કરનાર માટે પણ સૂક્ષ્મ પાણી દેખાય છે; ઠંડા રસો ઉત્પન્ન થાય છે, જે અમૃત સમાન અને બહુ સૂક્ષ્મ હોય છે.

તેજો ધારયમાણસ્ય તેજઃ સૂક્ષ્મા પ્રવર્ત્તતે। આત્માનં મન્યતે તેજસ્તદ્ભાવમનુપશ્યતિ ।। ૧૨.

અગ્નિને ધારણ કરનાર માટે સૂક્ષ્મ અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે; એ પોતાને અગ્નિ સમાન માને છે અને એ અવસ્થાને જોઈ શકે છે.

આત્માનં મન્યતે વાયું વાયુવન્મણ્ડલં પ્રભો । આકાશં ધારયાણસ્ય વ્યોમ સૂક્ષ્મં પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૨.

એ પોતાને વાયુ સમાન, વાયુના ગોળ તરીકે અનુભવે છે, હે પ્રભુ! અને આકાશને ધારણ કરનાર માટે સૂક્ષ્મ આકાશ પ્રગટે છે.

પશ્યતે મણ્ડલં સૂક્ષ્મં ઘોષશ્ચાસ્ય પ્રવર્ત્તતે । આત્માનં મન્યતે નિત્યં વાયુઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૨.

એ સૂક્ષ્મ ગોળને જુએ છે અને એ માટે ધ્વનિ પણ થાય છે; એ હંમેશા પોતાને સૂક્ષ્મ વાયુ રૂપે અનુભવે છે.

તથા મનો ધારયતો મનઃ સૂક્ષ્મં પ્રવર્ત્તતે । મનસા સર્વભૂતાનાં મનસ્તુ વિશતે હિ સઃ। બુદ્ધ્યા બુદ્ધિં યદા યુઞ્જેત્તદા વિજ્ઞાય બુદ્ધયતે ।। ૧૨.

તે જ રીતે, મનને ધારણ કરનાર માટે સૂક્ષ્મ મન ઉત્પન્ન થાય છે; એ મનથી બધાં જીવોમાં પ્રવેશ કરે છે, અને જ્યારે બુદ્ધિને બુદ્ધિ સાથે જોડે છે, ત્યારે જાણીને બુદ્ધિમાન બને છે.

એતાનિ સપ્ત સૂક્ષ્માણિ વિદિત્વા યસ્તુ યોગવિત્। પરિત્યજતિ મેધાવી સ બુદ્ધ્યા પરમં વ્રજેત્ ।। ૧૨.

જે યોગવિદ્વાન આ સાત સૂક્ષ્મ તત્વોને જાણે છે, એ બુદ્ધિશાળી પુરુષ તેને ત્યાગી દે છે અને બુદ્ધિ દ્વારા પરમ અવસ્થાને પામે છે.

યસ્મિન્ યસ્મિંશ્ચ સંયુક્તો ભૂત ઐશ્વર્યલક્ષણે। તત્રૈવ સઙ્ગં ભજતે તેનૈવ પ્રવિનશ્યતિ ।। ૧૨.

જે તત્વમાં કોઈ જોડાય છે અને જેમાં તત્વસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે, એમાં જ એ આસક્ત રહે છે અને એમાં જ લય પામે છે.

તસ્માદ્વિદિત્વા સૂક્ષ્માણિ સંસક્તાનિ પરસ્પરમ્। પરિત્યજતિ યોબુદ્ધ્યા સ પરં પ્રપ્નુયાદ્દ્વિજઃ ।। ૧૨.

આથી, જે બુદ્ધિથી પરસ્પર જોડાયેલા સૂક્ષ્મ તત્વોને જાણીને તેને ત્યાગે છે, એ દ્વિજ પરમ અવસ્થાને પામે છે.

દૃશ્યન્તે હિ મહાત્માન ઋષયો દિવ્યચક્ષુષઃ। સંસક્તાઃ સૂક્ષ્મભાવેષુ તે દોષાસ્તેષુ સંજ્ઞિતાઃ।।૧૨.૨૮ તસ્માન્ન નિશ્ચયઃ કાર્યઃ સૂક્ષ્મેષ્વિહ કદાચન। ઐશ્વર્યાજ્જાયતે રાગો વિરાગં બ્રહ્મ ચોચ્યતે ।। ૧૨.

મહાન આત્માઓ, દૈવી દ્રષ્ટિ ધરાવતાં ઋષિઓ, સૂક્ષ્મ અવસ્થાઓમાં જોડાયેલા જોવા મળે છે; એમાંના દોષો એમા ગણાય છે. તેથી અહીં સૂક્ષ્મ અવસ્થાઓ વિશે ક્યારેય નિશ્ચય કરવો નહીં; તત્વસિદ્ધિથી આસક્તિ થાય છે અને વૈરાગ્યને બ્રહ્મ કહેવામાં આવે છે.

વિદિત્વા સપ્ત સૂક્ષ્માણિ ષડઙ્ગઞ્ચ મહેશ્વરમ્। પ્રધાનં વિનિયોગજ્ઞઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ।। ૧૨.

જે સાત સૂક્ષ્મ તત્વો અને મહેશ્વરના છ અંગોને જાણે છે, તથા મુખ્ય તત્વને સમજે છે, એ પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

સર્વજ્ઞતા તૃપ્તિરનાદિબોધઃ સ્વતન્ત્રતા નિત્યમલુપ્તશક્તિઃ। અનન્તશક્તિશ્ચ વિભોર્વિધિજ્ઞાઃ ષડાહુરઙ્ગાનિ મહેશ્વરસ્ય ।। ૧૨.

સર્વજ્ઞતા, તૃપ્તિ, અનાદિ જ્ઞાન, સ્વતંત્રતા, સદા અખૂટ શક્તિ અને અનંત શક્તિ—આ મહેશ્વરના છ અંગો છે, એમ ધર્મજ્ઞ લોકો કહે છે.

નિત્યં બ્રહ્મધનો યુક્ત ઉપસર્ગૈઃ પ્રમુચ્યતે। જિતશ્વાસોપસર્ગસ્ય જિતરામસ્ય યોગિનઃ। એકા બહિઃશરીરેઽસ્મિન્ ધારણા સર્વકામિકી ।। ૧૨.

જે હંમેશા બ્રહ્મમાં સ્થિત અને નિયમિત રહે છે, એ અવરોધોથી મુક્ત થાય છે; જે યોગીએ શ્વાસ અને ભોગના અવરોધોને જીત્યા છે, એ માટે શરીરથી બહાર એક એવી ધારણા છે, જે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે.