વાયુપુરાણમ્

વિષસ્ય તુ ફલં પીત્વા વિશલ્યાં ધારયેત્તતઃ । સર્વતઃ સનગાં પૃથ્વીં કૃત્વા મનસિ ધારયેત્ ।। ૧૧.

વિષનું ફળ પીધા પછી, વિષનો ઉપાય ધારણ કરવો; સર્વત્ર પર્વતોવાળી ધરતી મનમાં રાખવી.

હૃદિ કૃત્વા સમુદ્રાંશ્ચ તથા સર્વાશ્ચ દેવતાઃ । સહસ્રેણ ઘટાનાઞ્ચ યુક્તઃ સ્નાયીત યોગવિત્ ।। ૧૧.

સમુદ્રો અને સર્વે દેવતાઓને હૃદયમાં રાખીને, યોગ જાણનાર હજાર ઘડાઓ સાથે સ્નાન કરવું.

ઉદકે કણ્ઠમાત્રે તુ ધારણાં મૂધ્નિ ધારયેત્। પ્રતિસ્રોતોવિષાવિષ્ટો ધારયેત્ સર્વગાત્રિકીમ્ ।। ૧૧.

જળ ગળા સુધી હોય ત્યારે, ધારણાને માથા પર રાખવી; અને જ્યારે વિરુદ્ધ પ્રવાહમાં ઝેર લાગ્યું હોય, ત્યારે આખા શરીરમાં ધારણ રાખવી.

શીર્ણોઽર્કપત્રપુટકૈઃ પિબેદ્વલ્મીકમૃત્તિકામ્ । ચિકિત્સિતવિધિર્હ્યેષ વિશ્રુતો યોગનિર્મિતઃ ।। ૧૧.

અર્કના પાનથી મટીકાને પીસીને, વાંદળીની માટી પીવી; આ યોગથી નિર્ધારિત પ્રસિદ્ધ ઉપચાર છે.

વ્યાખ્યાતસ્તુ સમાસેન યોગદૃષ્ટેન હેતુના। બ્રુવતો લક્ષણં વિદ્ધિ વિપ્રસ્ય કથયેત્ વ્કચિત્ ।। ૧૧.

આ રીતે સંક્ષિપ્તમાં યોગના દૃષ્ટાંતથી સમજાવ્યું છે; જે લક્ષણો કહેવામાં આવ્યા છે, તે જાણવું, અને બ્રાહ્મણે સમયસર તેને શીખવવું.

અથાપિ કથયેન્મોહાત્તદ્વિજ્ઞાનં પ્રલીયતે। તસ્માત્ પ્રવૃત્તિર્ય્યોગસ્ય ન વક્તવ્યા કથઞ્ચન ।। ૧૧.

જો કોઈ ભ્રમથી એ જ્ઞાનની વાત કરે, તો એ જ્ઞાન નાશ પામે છે. એટલે, યોગનો અભ્યાસ ક્યારેય કોઈ રીતે કહેવો નહીં.

સત્ત્વં તથારોગ્યમલોલુપત્વં વર્ણપ્રભા સુસ્વરસૌમ્યતા ચ। ગન્ધઃ શુભો મૂત્રપુરીષ મલ્પં યોગપ્રવૃત્તિઃ પ્રથમા શરીરે ।। ૧૧.

પવિત્રતા, આરોગ્ય, લોભનો અભાવ, તેજસ્વી રંગ, મીઠો અવાજ અને સૌમ્યતા, શુભ સુગંધ, ઓછી મૂત્ર અને વિસર્જન—આ યોગના પ્રથમ લક્ષણો શરીરમાં દેખાય છે.

આત્માનં પૃથિવીઞ્ચૈવ જ્વલન્તીં યદિ પશ્યતિ। કૃત્વાન્યં વિશતે ચૈવ વિદ્યાત્ સિદ્ધિમુપસ્થિતામ્ । ૧૧.

જ્યારે કોઈ પોતાને અને ધરતીને જ્વલંત દેખે છે, સાધના કરીને બીજા અવસ્થામાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે સમજવું કે સિદ્ધિ આવી ગઈ છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ઉપસર્ગા યથા તથા । પ્રાદુર્ભવન્તિ યે દોષા દૃષ્ટતત્ત્વસ્ય દેહિનઃ ।। ૧૨.

હવે હું આગળ સમજાવું છું કે જે વ્યક્તિએ સત્યને જાણ્યું છે, તેના માટે કયા કયા અવરોધો ઉપસ્થિત થાય છે.

માનુષ્યાન્ વિવિધાન્ કામાન્ કામયેત ઋતું સ્ત્રિયઃ। વિદ્યાદાનફલઞ્ચૈવ ઉપસૃષ્ટસ્તુ યોગવિત્ ।। ૧૨.

એVarious માનવીય ઇચ્છાઓ અને ઋતુમાં સ્ત્રીઓની ઈચ્છા કરે છે; જ્ઞાનના ફળની પણ કામના કરે છે—આવો યોગી અવરોધથી પીડાય છે.

અગ્નિહોત્રં હવિર્યજ્ઞમેતત્ પ્રાયતનં તથા। માયાકર્મ ધનં સ્વર્ગમુપસૃષ્ટસ્તુ કાંક્ષતિ ।। ૧૨.

અગ્નિહોત્ર, હવન, તીર્થ, માયાના કર્મો, ધન અને સ્વર્ગની પણ ઈચ્છા કરે છે—આવો યોગી અવરોધથી પીડાય છે.

એષ કર્મસુ યુક્તસ્તુ સોઽવિદ્યાવશમાગતઃ। ઉપસૃષ્ટન્તુ જાનીયાદ્વુદ્ધ્યા ચૈવ વિસર્જ્જયેત્। નિત્યં બ્રહ્મપરો યુક્ત ઉપસર્ગાત્ પ્રમુચ્યતે ।। ૧૨.

કર્મમાં જોડાઈને એ અજ્ઞાનના વશમાં આવી જાય છે; અવરોધને ઓળખીને બુદ્ધિથી તેને ત્યજી દેવું જોઈએ. જે સદા બ્રહ્મમાં તત્પર રહે છે, એ અવરોધમાંથી મુક્ત થાય છે.

જિતપ્રત્યુપસર્ગસ્ય જિતશ્વાસસ્ય દેહિનઃ। ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્ત્તન્તે સાત્ત્વરાજસતામસાઃ ।। ૧૨.

જે યોગીએ અવરોધો અને શ્વાસને જીત્યા છે, તેના માટે અવરોધો સત્ત્વ, રજસ અને તમસ રૂપે ઉપસ્થિત થાય છે.

પ્રતિભાશ્રવણે ચૈવ ન દેવાનાઞ્ચૈવ દર્શનમ્। ભ્રમાવર્તશ્ચ ઇત્યેતે સિદ્ધિલક્ષણસંજ્ઞિતાઃ ।। ૧૨.

પ્રતિભા અને શ્રવણમાં દેવતાઓનું દર્શન થતું નથી; ભ્રમ અને ચક્કર આવવું—આ બધું સિદ્ધિના લક્ષણ તરીકે ઓળખાય છે.

વિદ્યા કાવ્યં તથા શિલ્પં સર્વં વાચાવૃતાનિ તુ। વિદ્યાર્થાશ્ચોપતિષ્ઠન્તિ પ્રભાવસ્યૈવ લક્ષણમ્ ।। ૧૨.

જ્ઞાન, કાવ્ય અને કળાઓ—આ બધું વાણીમાં આવરી લેવાય છે; જ્ઞાનની ઈચ્છા રાખનારા નજીક આવે છે—આ શક્તિનું લક્ષણ છે.

શ્રૃણોતિ શબ્દાન્ શ્રોતવ્યાન્ યોજનાનાં શતાદપિ। સર્વજ્ઞશ્ચ વિધિજ્ઞશ્ચ યોગી ચોન્મત્તવદ્ભવેત્ ।। ૧૨.

એ સાંભળવા યોગ્ય અનેક પ્રકારના અવાજો—even સો જોડાણોમાંથી—સાંભળે છે; યોગી સર્વજ્ઞ અને નિયમોમાં નિષ્ણાત બની જાય છે અને બહારથી પાગલ જેવો દેખાય છે.

યક્ષરાક્ષસગન્ધર્વ્વાન્ વીક્ષતે દિવ્યમાનુષાન્। વેત્તિ તાંશ્ચ મહાયોગી ઉપસર્ગસ્ય લક્ષણમ્ ।। ૧૨.

યક્ષ, રાક્ષસ, ગંધર્વ, દૈવી અને માનવ સ્વરૂપોને એ જુએ છે; મહાયોગી તેમને ઓળખે છે—આ અવરોધનું લક્ષણ છે.

દેવદાનવગન્ધર્વાન્ ઋષીંશ્ચાપિ તથા પિતૄન્। પ્રેક્ષતે સર્વતશ્ચૈવ ઉન્મત્તં તં વિનિર્દ્દિશેત્ ।। ૧૨.

દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, ઋષિ અને પિતૃઓને એ બધે જુએ છે; આવો વ્યક્તિ પાગલ ગણાય છે.

ભ્રમેણ ભ્રામ્યતે યોગી ચોદ્યમાનોઽન્તરાત્મના। ભ્રમેણ ભ્રાન્તબુદ્ધેસ્તુ જ્ઞાનં સર્વં પ્રણશ્યતિ ।। ૧૨.

ભ્રમથી યોગી અંદરથી ઉશ્કેરાઈને ભટકે છે; જેના બુદ્ધિ ભ્રમથી ભટકી ગઈ છે, તેનું બધું જ્ઞાન નાશ પામે છે.

વાર્ત્તા નાશયતે ચિત્તં ચોદ્યમાનોઽન્તરાત્મના। વર્ત્તનાક્રાન્તબુદ્ધેસ્તુ સર્વં જ્ઞાનં પ્રણશ્યતિ ।। ૧૨.

સમાચાર મનને નાશ કરે છે, અંદરથી ઉશ્કેરાઈને; જેના બુદ્ધિ ચંચળતાથી ઘેરાઈ ગઈ છે, તેનું બધું જ્ઞાન નાશ પામે છે.

આવૃત્ય મનસા શુક્લં પટં વા કમ્બલં તથા। તતસ્તુ પરમં બ્રહ્મ ક્ષિપ્રમેવાનુચિન્તયેત્ ।। ૧૨.

મનથી સફેદ કપડો કે કાંબળો ઢાંકી, પછી તરત પરમ બ્રહ્મનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

તસ્માચ્ચૈવાત્મનો દોષાંસ્તૂપસર્ગાનુપસ્થિતાન્ । પરિત ત્યજેત મેધાવી યદીચ્છેત્ સિદ્ધિમાત્મનઃ ।। ૧૨.

એટલે, જો પોતાને સિદ્ધિ મેળવવી હોય, તો બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ પોતાના દોષો અને અવરોધોને સંપૂર્ણ રીતે ત્યજી દેવા જોઈએ.

ઋષયો દેવગન્ધર્વા યક્ષોરગમહાસુરાઃ। ઉપસર્ગેષુ સંયુક્તા આવર્ત્તન્તે પુનઃ પુનઃ ।। ૧૨.

ઋષિ, દેવગંધર્વ, યક્ષ, નાગ અને મહાસુર—જ્યારે અવરોધોમાં ફસાઈ જાય છે, ત્યારે ફરી ફરી ફરીને જન્મમરણમાં ફરે છે.

તસ્માદ્યુક્તઃ સદા યોગી લઘ્વાહારી જિતેન્દ્રિયઃ। તથા સુપ્તઃ સુસૂક્ષ્મેષુ ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્ ।। ૧૨.

આથી યોગી એ હંમેશા નિયમિત રહેવો, ઓછું ખાવું, ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખવો જોઈએ; પછી બહુ સૂક્ષ્મ અવસ્થામાં સૂઈને, પોતાના મસ્તક પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.

તતસ્તુ યોગયુક્તસ્ય જિતનિદ્રસ્ય યોગિનઃ। ઉપસર્ગાઃ પુનશ્ચાન્તે જાયન્તે પ્રાણસંજ્ઞકાઃ ।। ૧૨.

પછી, જે યોગી યોગમાં સ્થિર છે અને ઊંઘને જીત્યો છે, એના અંતે ફરીથી 'પ્રાણ' નામના અવરોધો ઊભા થાય છે.

પૃથિવીં ધારયેત્સર્વાં તતશ્ચાપો હ્યનન્તરમ્। તતોઽગ્નિઞ્ચૈવ સર્વેષામાકાશં મન એવ ચ ।। ૧૨.

એ સર્વે પૃથ્વીને ધારણ કરે, પછી તરત જ પાણી, પછી અગ્નિ, અને બધામાં આકાશ તથા મનને પણ ધારણ કરે.

તતઃ પરાં પુનર્બુદ્ધિં ધારયેદ્યત્નતો યતી। કિદ્ધીનાઞ્ચૈવ લિઙ્ગાનિ દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા પરિત્યજેત્ ।। ૧૨.

પછી સાધકે શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિને પ્રયત્નપૂર્વક ધારણ કરવી જોઈએ; બુદ્ધિના ચિહ્નો વારંવાર જોઈને, તેને છોડતા જવું જોઈએ.

પૃથ્વીં ધારયમાણસ્ય મહી સૂક્ષ્મા પ્રવર્તતે। અપો ધારયમાણસ્ય આપઃ સૂક્ષ્મા ભવન્તિ હિ। શીતા રસાઃ પ્રવર્ત્તન્તે સૂક્ષ્મા હ્યમૃતસન્નિભાઃ ।। ૧૨.

પૃથ્વીને ધારણ કરનાર માટે એક સૂક્ષ્મ પૃથ્વી પ્રગટે છે; પાણી ધારણ કરનાર માટે પણ સૂક્ષ્મ પાણી દેખાય છે; ઠંડા રસો ઉત્પન્ન થાય છે, જે અમૃત સમાન અને બહુ સૂક્ષ્મ હોય છે.

તેજો ધારયમાણસ્ય તેજઃ સૂક્ષ્મા પ્રવર્ત્તતે। આત્માનં મન્યતે તેજસ્તદ્ભાવમનુપશ્યતિ ।। ૧૨.

અગ્નિને ધારણ કરનાર માટે સૂક્ષ્મ અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે; એ પોતાને અગ્નિ સમાન માને છે અને એ અવસ્થાને જોઈ શકે છે.