વાયુપુરાણમ્

વિરોધશ્ચ મનુશ્ચૈવ વૃક્ષાયુઃ કુશલીમુખઃ। બાષ્કલસ્ય સુતા હ્યેતે કાલનેમિસુતાન્ શ્રૃણુ ।। ૬.

વિરોધ, મનુ, વૃક્ષાયુ અને કુશલીમુખ—આ બધા બાષ્કલના પુત્રો હતા. હવે કાલનેમીના પુત્રોની વાત સાંભળો.

બ્રહ્મજિત્ ક્ષત્રજિચ્ચૈવ દેવાન્તકનરાન્તકૌ । કાલનેમિસુતા હ્યેતે શમ્ભોસ્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૬.

બ્રહ્મજિત અને ક્ષત્રજિત, તેમજ દેવાંતક અને નરાંતક—આ બધા કાલનેમીના પુત્રો હતા. હવે શંભુના સંતાનોની વાત સાંભળો.

ધનુકો હ્યસિલોમા ચ નાબલશ્ચ સગોમુખઃ। ગવાક્ષશ્ચૈવ ગોમાંશ્ચ શમ્ભોઃ પુત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૬.

ધનુક, અસિલોમા, નાબલ અને સગોમુખ, તેમજ ગવાક્ષ અને ગોમાંસ—આ બધા શંભુના પુત્રો તરીકે ઓળખાય છે.

વિરોચનસ્ય પુત્રસ્તુ બલિરેકઃ પ્રતાપવાન્। બલેઃ પુત્રશતં જજ્ઞે રાજાનઃ સર્વ એવ તે ।। ૬.

વિરોચનનો પુત્ર બલી હતો, જે પોતાની શક્તિ માટે પ્રસિદ્ધ હતો. બલિના સો પુત્રો હતા, અને એ બધા રાજા બન્યા.

તેષાં પ્રધાનાશ્ચત્વારો વિક્રાન્તાઃ સુમહાબલાઃ। સહસ્રબાહુર્જ્યેષ્ઠસ્તુ બાણો દ્રવિણસમ્મતઃ। કુમ્ભનાભો ગર્દ્દભાક્ષઃ કુશિરિત્યેવમાદયઃ ।। ૬.

એમાં ચાર પુત્રો મુખ્ય અને અત્યંત બળવાન હતા: સૌથી મોટા સહસ્રબાહુ, દ્રવિડો દ્વારા માન્ય બાણ, કુંભનાભ, ગર્દભાક્ષ અને કુશિ—આ બધા મુખ્ય ગણાય છે.

શકુની પૂતના ચૈવ કન્યે દ્વે તુ બલેઃ સુતે। બલેઃ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૬.

શકુની અને પૂતના, બલિના બે દીકરીઓ, અને બલિના પુત્રો તથા પૌત્રો, એ બધા સૈંકડો-હજારોની સંખ્યામાં જન્મ્યા હતા.

બલિર્યો નામવિખ્યાતો ગણો વિક્રાન્તપૌરુષઃ। બાણસ્ય ચન્દ્ર મનસો લૌહિત્યમુપપદ્યતે ।। ૬.

બલી નામે પ્રસિદ્ધ અને પરાક્રમી ગણા હતા; બાણ, ચંદ્ર અને મનસથી લૌહિત્ય વંશની શરૂઆત થાય છે.

દિતિર્વિનષ્ટપુત્રા વૈ તોષયામાસ કશ્યપમ્। સ કશ્યપઃ પ્રસન્નાત્મા સમ્યગારાધિતસ્તયા । વરેણ ચ્છન્દયામાસ સા ચ વવ્રે વરં તતઃ ।। ૬.

દિતીએ પોતાના પુત્રો ગુમાવ્યા પછી કશ્યપને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો; કશ્યપજી, જેનો મન પ્રસન્ન થયો અને દિતીએ યોગ્ય રીતે પૂજા કરી, તેણે દિતીને વરદાન માગવા કહ્યું અને દિતીએ ઈચ્છિત વરદાન માગ્યું.

સ તુ તસ્યૈ વરં પ્રાદાત્ પ્રાર્થિતં ભગવન્ પ્રભુઃ। કિમિચ્છસિ મયિ શુભ્રે મારીચસ્તામભાષત ।। ૬.

પવિત્ર અને શક્તિશાળી ભગવાને દિતીને જે વરદાન માગ્યું હતું તે આપ્યું અને કહ્યું: 'પવિત્ર one, તું મને શું ઈચ્છે છે?' એમ મારીચએ કહ્યું.

મારીચં કશ્યપં તુષ્ટં ભર્તારં પ્રાઞ્જલિસ્તથા। હતપુત્રાસ્મિ ભગવાન્ આદિત્યૈસ્તવ સૂનુભિઃ ।। ૬.

દિતીએ હાથ જોડીને પ્રસન્ન પતિ કશ્યપ મારીચને કહ્યું: 'ભગવાન, તમારા પુત્રો, એટલે કે આદિત્યો દ્વારા મારા પુત્રો મરી ગયા છે.'

શક્રહન્તારમિચ્છેયં પુત્રં દીર્ઘતપોઽન્વિતમ્। અહં તપશ્ચરિષ્યામિ ગર્ભ માધાતુમર્હસિ ।। ૬.

'હું એવો પુત્ર ઈચ્છું છું, જે લાંબા સમય સુધી તપ કરે અને ઈન્દ્રને મારે; હું તપશ્ચર્યામાં બેસીશ, તમે મને ગર્ભ આપો.'

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા મારીચઃ કશ્યપસ્તથા। પ્રત્યુવાચ મહાતેજા દિતિં પરમદુઃખિતામ્ ।। ૬.

દિતીના આ શબ્દો સાંભળીને મહાતેજસ્વી કશ્યપ મારીચએ ખૂબ દુઃખી દિતીને જવાબ આપ્યો.

એવં ભવતુ ભદ્રન્તે શુચિર્ભવ તપોધને। જનયિષ્યસિ સત્પુત્રં શક્રહન્તારમાહવે ।। ૬.

'જેમ તું કહે છે તેમ જ થશે, તને શુભતા મળે; તું પવિત્ર રહે, તપશ્ચર્યાની ધનવાન છે. તું યુદ્ધમાં ઈન્દ્રને મારનાર સારા પુત્રને જન્મ આપશે.'

પૂર્ણં વર્ષશતં તાવત્ શુચિર્યદિ ભવિષ્યસિ । પુત્રં ત્રિલોકપ્રચરમથત્વં જનયિષ્યસિ ।। ૬.

'જો તું પૂરા સો વર્ષ સુધી પવિત્ર રહેશે, તો તું ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ એવો પુત્ર પેદા કરશે.'

એવમુક્ત્વા મહાતેજાસ્તયા સમવસત્ પ્રભુઃ । તામાલિઙ્ગ્ય ત્રિભુવનં જગામ ભગવાનૃષિઃ ।। ૬.

આ રીતે કહીને તેજસ્વી ભગવાન દિતી સાથે રહ્યા; પછી દિતીને આલિંગન આપીને ભગવાન ઋષિ ત્રણેય લોકમાં ગયા.

ગતે ભર્ત્તરિ સા દેવી દિતિઃ પરમહર્ષિતા। કુશલં વનમાસાદ્ય તપસ્તેપે સુદારુણમ્ ।। ૬.

પતિ જતા રહી ગયા પછી, દેવી દિતી ખૂબ આનંદિત થઈ, યોગ્ય વનમાં પહોંચી અને કઠોર તપશ્ચર્યામાં બેસી.

તપસ્તસ્યાન્તુ કુર્વન્ત્યાં પરિચર્યાઞ્ચકાર હ। સહસ્રાક્ષઃ સુરશ્રેષ્ઠઃ પરયા ગુણસમ્પદા ।। ૬.

જ્યારે દિતી તપ કરી રહી હતી, ત્યારે હજારો આંખો ધરાવતો દેવોમાં શ્રેષ્ઠ ઈન્દ્ર, શ્રેષ્ઠ ગુણોથી તેની સેવા કરતો હતો.

અગ્નિં સમિત્કુશં કાષ્ઠં ફલં મૂલં તથૈવ ચ। ન્યવેદયત્ સહસ્રાક્ષો યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચન ।। ૬.

ઈન્દ્રે તેને અગ્નિ, સમિત, કુશ, લાકડું, ફળ, મૂળ અને જે કંઈ પણ જરૂરી હતું તે બધું પૂરૂં પાડ્યું.

ગાત્રસંવાહનૈશ્ચૈવ શ્રમાપનયનૈસ્તથા। શક્રઃ સર્વેષુ (લોકેષુ) કાલેષુ દિતિં પરિચચાર હ । એવમારાધિતા શક્રમુવાચાથ દિતિસ્તથા ।। ૬.

દેહ દબાવવાથી અને થાક દૂર કરીને, ઈન્દ્ર દરેક સમયે અને દરેક જગ્યા પર દિતીની સેવા કરતો હતો; આવી રીતે સન્માન પામીને દિતીએ ઈન્દ્રને કહ્યું.

પ્રીતા તેઽહં સુરશ્રેષ્ઠ દશવર્ષાણિ પુત્રક। અવશિષ્ટાનિ ભદ્રાન્તે ભ્રાતરં દ્રક્ષ્યસે તતઃ ।। ૬.

'હું તારા પર પ્રસન્ન છું, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ; હવે દસ વર્ષ બાકી છે, બેટા, પછી તું તારો ભાઈ જોઈ શકીશ, હે શુભવંત.'

જયલિપ્સાં સમાધાસ્યે લબ્ધ્વાહં તાદૃશં સુતમ્। ત્રૈલોક્યવિજયં પૂત્ર પ્રાપ્સ્યામિ સહ તેન વૈ ।। ૬.

'હું જીતવાની ઈચ્છા રાખીશ; આવો પુત્ર મળ્યા પછી, હું તેના સાથે ત્રણેય લોક જીતવા જઈશ.'

એવમુક્ત્વા દિતિઃ શક્રં મધ્યં પ્રાપ્તે દિવાકરે । નિદ્રયાપહૃતા દેવી જાન્વોઃ કૃત્વા શિરસ્તદા ।। ૬.

આ રીતે ઈન્દ્રને કહીને, જ્યારે સૂર્ય મધ્ય આકાશે હતો, ત્યારે દેવી દિતી ઊંઘી ગઈ અને ઘૂંટણ પાસે માથું રાખીને સૂઈ ગઈ.

દૃષ્ટ્વા તામશુચિં શક્રઃ પાદયોર્ગતમૂર્દ્ધજામ્ । તસ્યાસ્તદન્તરં લબ્ધ્વા જહાસ ચ મુમોદ ચ ।। ૬.

દિતીને અશુદ્ધ જોઈને, જેના વાળ પગ પાસે પડ્યા હતા, ઈન્દ્રે એ અવસર પકડ્યો અને આનંદથી હસ્યો.

તસ્યાઃ શરીરં વિવૃતં વિવેશાથ પુરન્દરઃ। પ્રવિશ્ય ચામિતં દૃષ્ટ્વા ગર્ભમિન્દ્રો મહૌજસમ્। અભિનત્સ પ્રધાનન્તુ કુલિશેન મહાયશાઃ ।। ૬.

પછી પુરંદર એના ખુલ્લા શરીરમાં પ્રવેશ્યા; અંદર જઈને, ઇન્દ્રે એ વિશાળ ગર્ભને જોયો અને પોતાની વજ્ર સાથે ગર્ભના મુખ્ય ભાગને તોડી નાખ્યો.

ભિદ્યમાનસ્તદા ગર્ભો વજ્રેણ શતપર્વણા। રુરોદ સસ્વરં ભીમં વેપમાનઃ પુનઃ પુનઃ । મારોદીરિતિ તં ગર્ભં શક્રઃ પુનરભાષત ।। ૬.

વજ્રના ઘા થી એ ગર્ભ ફાટતો હતો ત્યારે એ ભયાનક રીતે રડવા લાગ્યો, વારંવાર કાંપતો રહ્યો; ત્યારે શક્રએ એ ગર્ભને કહ્યું: 'રડશો નહીં.'

તં ગર્ભં સપ્તધાભૂતં હ્યેકૈકં સપ્તધા પુનઃ। કુલિશેન બિભેદેન્દ્રસ્તતો દિતિરબુધ્યત ।। ૬.

એ ગર્ભ સાત ભાગમાં વિભાજિત થયો, અને ઇન્દ્રે ફરીથી દરેક ભાગને સાત ભાગમાં વેંચી નાખ્યો; ત્યારબાદ દિતી જાગી.

ન હન્તવ્યો ન હન્તવ્ય ઇત્યેવં દિતિરબ્રવીત્ । નિષ્પપાતોદરાદ્વજ્રી માતુર્વચનગૌરવાત્। પ્રાઞ્જલિર્વજ્રસહિતો દિતિં શક્રોઽભ્યભાષત ।। ૬.

દિતીએ કહ્યું: 'મારો નહિ, મારશો નહિ!' માતાના આ વચનનું માન રાખીને વજ્રધારી ઇન્દ્ર ગર્ભમાંથી બહાર આવ્યા, હાથ જોડીને અને વજ્ર લઈને દિતીને સંબોધ્યા.

અશુચિર્દેવિ સુપ્તાસિ પાદયોર્ગતમૂર્દ્ધજા। તદન્તરમહં લબ્ધ્વા શક્રહન્તારમાહવે। ભિન્નવાન્ ગર્ભમેતન્તે બહુધા ક્ષન્તુમર્હસિ ।। ૬.

હે દેવી, તમે અશુદ્ધ અને ઊંઘમાં હતી, તમારા વાળ પગ પાસે હતા; એ અવસર જોઈને, હું શત્રુહંતક શક્ર, તમારા ગર્ભને અનેક રીતે ફાડી નાખ્યો છું—માફ કરી દો.

તસ્મિસ્તુ વિફલે ગર્ભે દિતિઃ પરમદુઃખિતા। સહસ્રાક્ષં તતો વાક્યં માતુર્નયનમબ્રવીત્ ।। ૬.

ગર્ભ નિષ્ફળ થતાં દિતી ખૂબ દુઃખી થઈ; ત્યારે સહસ્રનેત્રે પોતાની માતાને સંબોધીને વાત કરી.