વાયુપુરાણમ્

મનસા યદ્વ્રતં કિઞ્ચિદ્વિષ્ટમ્ભીકૃત્ય ધારયેત્। ઉરોદ્ધાતે ઉરઃસ્થાનં કણ્ઠદેશે ચ ધારયેત્ ।। ૧૧.

મનથી જે પણ વ્રત લીધું હોય, તેને દૃઢતાથી પાળવું જોઈએ; જ્યારે છાતી ઊંચી થાય, ત્યારે તેને છાતી અને ગળાના ભાગમાં જ રાખવું જોઈએ.

ત્વચોઽવધાતે તાં વાચિ બાધિર્યે શ્રોત્રયોસ્તથા। જિહ્વાસ્થાને તૃષાર્ત્તસ્તુ અગ્રે સ્નેહાંશ્ચ તન્તુભિઃ। ફલં વૈ ચિન્તયેદ્યોગી તતઃ સંપદ્યતે સુખી ।। ૧૧.

જ્યારે ચામડી ઊંચી થાય, ત્યારે તેને વાણીમાં રાખવી; બેહરાઈ આવે ત્યારે કાનમાં રાખવી; જીભ પર તરસ લાગે ત્યારે આગળના ભાગે તાંતણીઓથી તેલ લગાવવું; યોગીએ ફળનું ધ્યાન કરવું, અને આથી તેને સુખ મળે છે.

ક્ષયે કુષ્ઠે સકીલાસે ધારયેત્સર્વસાત્વિકીમ્। યસ્મિન્ યસ્મિન્ રજોદેશે તસ્મિન્ યુક્તો વિનિર્દ્દિશેત્ ।। ૧૧.

શરીર ક્ષય, કોડ અથવા ચામડીના રોગમાં, સર્વે સાત્વિક ગુણો ધારણ કરવા જોઈએ; અને જ્યાં જ્યાં રજોગુણ હોય, ત્યાં યોગ્ય ઉપચાર કરવો.

યોગોત્પન્નસ્ય વિપ્રસ્ય ઇદં કુર્યાચ્ચિકિત્સિતમ્। વંશકીલેન મૂર્દ્ધાનં ધારયાણસ્ય તાડયેત્। મૂર્ધ્નિ કીલં પ્રતિષ્ઠાપ્ય કાષ્ઠં કાષ્ઠેન તાડયેત્ ।। ૧૧.

જે બ્રાહ્મણે યોગ પ્રાપ્ત કર્યો છે, તેને આ ઉપચાર કરવો જોઈએ: બાંસની કીલી માથા પર રાખીને તેને લાકડાથી ધપકાવવી; કીલીને માથા પર સ્થિર રાખીને લાકડાથી મારવું.

ભયભીતસ્ય સા સંજ્ઞા તતઃ પ્રત્યાગમિષ્યતિ। અથ વા લુપ્તસંજ્ઞસ્ય હસ્તાભ્યાં તત્ર ધારયેત્ ।। ૧૧.

જે ભયથી ડરી ગયો હોય, તેની સંજ્ઞા પાછી આવે છે; અથવા જેની સંજ્ઞા ગુમ થઈ હોય, ત્યાં હાથથી દબાવવું.

પ્રતિલભ્ય તતઃ સંજ્ઞાં ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્। સ્રિગ્ધમલ્પં ચ ભુઞ્જીત તતઃ સંપદ્યતે સુખી ।। ૧૧.

પછી સંજ્ઞા પાછી મળે, ત્યારે ધારણાને માથા પર રાખવી; થોડું ઘીવાળું ખાવું, અને આ રીતે સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.

અમાનુષેણ સત્ત્વેન યદા બુધ્યતિ યોગવિત્ । દિવં ચ પૃથિવીઞ્ચૈવ વાયુમગ્નિં ચ ધારયેત્ ।। ૧૧.

જ્યારે યોગ જાણનાર અસામાન્ય શક્તિથી જાગે છે, ત્યારે તેને આકાશ, ધરતી, વાયુ અને અગ્નિને ધારણ કરવું જોઈએ.

પ્રાણાયામેન તત્સર્વં દહ્યમાનં વશીભવેત્। અથાપિ પ્રવિશેદ્દેહં તતસ્તં પ્રતિષેધયેત્ ।। ૧૧.

પ્રાણાયામથી બધું જળતું તેના વશમાં થઈ જાય છે; અથવા જો તે શરીરમાં પ્રવેશે, તો તેને રોકવું જોઈએ.

તતઃ સંસ્તભ્ય યોગેન ધારયાનસ્ય મૂર્દ્ધાનિ। પ્રાણાયામાગ્નિના દગ્ધં તત્સર્વં વિલયં વ્રજેત્ ।। ૧૧.

પછી યોગથી, માથા પર ધારણ રાખીને, પ્રાણાયામના અગ્નિથી જે બધું બળી જાય છે, તે બધું વિલય પામે છે.

કૃષ્ણસર્પાપરાધં તુ ધારયેદ્ધૃદયોદરે । મહર્જનસ્તપઃ સત્યં હૃદિ કૃત્વા તુ ધારયેત્ ।। ૧૧.

કાળાં સાપનો દોષ હૃદયની અંદર રાખવો; મહર, જનસ, તપ અને સત્ય લોકને હૃદયમાં રાખીને ત્યાં જ ધારણ કરવું.

વિષસ્ય તુ ફલં પીત્વા વિશલ્યાં ધારયેત્તતઃ । સર્વતઃ સનગાં પૃથ્વીં કૃત્વા મનસિ ધારયેત્ ।। ૧૧.

વિષનું ફળ પીધા પછી, વિષનો ઉપાય ધારણ કરવો; સર્વત્ર પર્વતોવાળી ધરતી મનમાં રાખવી.

હૃદિ કૃત્વા સમુદ્રાંશ્ચ તથા સર્વાશ્ચ દેવતાઃ । સહસ્રેણ ઘટાનાઞ્ચ યુક્તઃ સ્નાયીત યોગવિત્ ।। ૧૧.

સમુદ્રો અને સર્વે દેવતાઓને હૃદયમાં રાખીને, યોગ જાણનાર હજાર ઘડાઓ સાથે સ્નાન કરવું.

ઉદકે કણ્ઠમાત્રે તુ ધારણાં મૂધ્નિ ધારયેત્। પ્રતિસ્રોતોવિષાવિષ્ટો ધારયેત્ સર્વગાત્રિકીમ્ ।। ૧૧.

જળ ગળા સુધી હોય ત્યારે, ધારણાને માથા પર રાખવી; અને જ્યારે વિરુદ્ધ પ્રવાહમાં ઝેર લાગ્યું હોય, ત્યારે આખા શરીરમાં ધારણ રાખવી.

શીર્ણોઽર્કપત્રપુટકૈઃ પિબેદ્વલ્મીકમૃત્તિકામ્ । ચિકિત્સિતવિધિર્હ્યેષ વિશ્રુતો યોગનિર્મિતઃ ।। ૧૧.

અર્કના પાનથી મટીકાને પીસીને, વાંદળીની માટી પીવી; આ યોગથી નિર્ધારિત પ્રસિદ્ધ ઉપચાર છે.

વ્યાખ્યાતસ્તુ સમાસેન યોગદૃષ્ટેન હેતુના। બ્રુવતો લક્ષણં વિદ્ધિ વિપ્રસ્ય કથયેત્ વ્કચિત્ ।। ૧૧.

આ રીતે સંક્ષિપ્તમાં યોગના દૃષ્ટાંતથી સમજાવ્યું છે; જે લક્ષણો કહેવામાં આવ્યા છે, તે જાણવું, અને બ્રાહ્મણે સમયસર તેને શીખવવું.

અથાપિ કથયેન્મોહાત્તદ્વિજ્ઞાનં પ્રલીયતે। તસ્માત્ પ્રવૃત્તિર્ય્યોગસ્ય ન વક્તવ્યા કથઞ્ચન ।। ૧૧.

જો કોઈ ભ્રમથી એ જ્ઞાનની વાત કરે, તો એ જ્ઞાન નાશ પામે છે. એટલે, યોગનો અભ્યાસ ક્યારેય કોઈ રીતે કહેવો નહીં.

સત્ત્વં તથારોગ્યમલોલુપત્વં વર્ણપ્રભા સુસ્વરસૌમ્યતા ચ। ગન્ધઃ શુભો મૂત્રપુરીષ મલ્પં યોગપ્રવૃત્તિઃ પ્રથમા શરીરે ।। ૧૧.

પવિત્રતા, આરોગ્ય, લોભનો અભાવ, તેજસ્વી રંગ, મીઠો અવાજ અને સૌમ્યતા, શુભ સુગંધ, ઓછી મૂત્ર અને વિસર્જન—આ યોગના પ્રથમ લક્ષણો શરીરમાં દેખાય છે.

આત્માનં પૃથિવીઞ્ચૈવ જ્વલન્તીં યદિ પશ્યતિ। કૃત્વાન્યં વિશતે ચૈવ વિદ્યાત્ સિદ્ધિમુપસ્થિતામ્ । ૧૧.

જ્યારે કોઈ પોતાને અને ધરતીને જ્વલંત દેખે છે, સાધના કરીને બીજા અવસ્થામાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે સમજવું કે સિદ્ધિ આવી ગઈ છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ઉપસર્ગા યથા તથા । પ્રાદુર્ભવન્તિ યે દોષા દૃષ્ટતત્ત્વસ્ય દેહિનઃ ।। ૧૨.

હવે હું આગળ સમજાવું છું કે જે વ્યક્તિએ સત્યને જાણ્યું છે, તેના માટે કયા કયા અવરોધો ઉપસ્થિત થાય છે.

માનુષ્યાન્ વિવિધાન્ કામાન્ કામયેત ઋતું સ્ત્રિયઃ। વિદ્યાદાનફલઞ્ચૈવ ઉપસૃષ્ટસ્તુ યોગવિત્ ।। ૧૨.

એVarious માનવીય ઇચ્છાઓ અને ઋતુમાં સ્ત્રીઓની ઈચ્છા કરે છે; જ્ઞાનના ફળની પણ કામના કરે છે—આવો યોગી અવરોધથી પીડાય છે.

અગ્નિહોત્રં હવિર્યજ્ઞમેતત્ પ્રાયતનં તથા। માયાકર્મ ધનં સ્વર્ગમુપસૃષ્ટસ્તુ કાંક્ષતિ ।। ૧૨.

અગ્નિહોત્ર, હવન, તીર્થ, માયાના કર્મો, ધન અને સ્વર્ગની પણ ઈચ્છા કરે છે—આવો યોગી અવરોધથી પીડાય છે.

એષ કર્મસુ યુક્તસ્તુ સોઽવિદ્યાવશમાગતઃ। ઉપસૃષ્ટન્તુ જાનીયાદ્વુદ્ધ્યા ચૈવ વિસર્જ્જયેત્। નિત્યં બ્રહ્મપરો યુક્ત ઉપસર્ગાત્ પ્રમુચ્યતે ।। ૧૨.

કર્મમાં જોડાઈને એ અજ્ઞાનના વશમાં આવી જાય છે; અવરોધને ઓળખીને બુદ્ધિથી તેને ત્યજી દેવું જોઈએ. જે સદા બ્રહ્મમાં તત્પર રહે છે, એ અવરોધમાંથી મુક્ત થાય છે.

જિતપ્રત્યુપસર્ગસ્ય જિતશ્વાસસ્ય દેહિનઃ। ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્ત્તન્તે સાત્ત્વરાજસતામસાઃ ।। ૧૨.

જે યોગીએ અવરોધો અને શ્વાસને જીત્યા છે, તેના માટે અવરોધો સત્ત્વ, રજસ અને તમસ રૂપે ઉપસ્થિત થાય છે.

પ્રતિભાશ્રવણે ચૈવ ન દેવાનાઞ્ચૈવ દર્શનમ્। ભ્રમાવર્તશ્ચ ઇત્યેતે સિદ્ધિલક્ષણસંજ્ઞિતાઃ ।। ૧૨.

પ્રતિભા અને શ્રવણમાં દેવતાઓનું દર્શન થતું નથી; ભ્રમ અને ચક્કર આવવું—આ બધું સિદ્ધિના લક્ષણ તરીકે ઓળખાય છે.

વિદ્યા કાવ્યં તથા શિલ્પં સર્વં વાચાવૃતાનિ તુ। વિદ્યાર્થાશ્ચોપતિષ્ઠન્તિ પ્રભાવસ્યૈવ લક્ષણમ્ ।। ૧૨.

જ્ઞાન, કાવ્ય અને કળાઓ—આ બધું વાણીમાં આવરી લેવાય છે; જ્ઞાનની ઈચ્છા રાખનારા નજીક આવે છે—આ શક્તિનું લક્ષણ છે.

શ્રૃણોતિ શબ્દાન્ શ્રોતવ્યાન્ યોજનાનાં શતાદપિ। સર્વજ્ઞશ્ચ વિધિજ્ઞશ્ચ યોગી ચોન્મત્તવદ્ભવેત્ ।। ૧૨.

એ સાંભળવા યોગ્ય અનેક પ્રકારના અવાજો—even સો જોડાણોમાંથી—સાંભળે છે; યોગી સર્વજ્ઞ અને નિયમોમાં નિષ્ણાત બની જાય છે અને બહારથી પાગલ જેવો દેખાય છે.

યક્ષરાક્ષસગન્ધર્વ્વાન્ વીક્ષતે દિવ્યમાનુષાન્। વેત્તિ તાંશ્ચ મહાયોગી ઉપસર્ગસ્ય લક્ષણમ્ ।। ૧૨.

યક્ષ, રાક્ષસ, ગંધર્વ, દૈવી અને માનવ સ્વરૂપોને એ જુએ છે; મહાયોગી તેમને ઓળખે છે—આ અવરોધનું લક્ષણ છે.

દેવદાનવગન્ધર્વાન્ ઋષીંશ્ચાપિ તથા પિતૄન્। પ્રેક્ષતે સર્વતશ્ચૈવ ઉન્મત્તં તં વિનિર્દ્દિશેત્ ।। ૧૨.

દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, ઋષિ અને પિતૃઓને એ બધે જુએ છે; આવો વ્યક્તિ પાગલ ગણાય છે.

ભ્રમેણ ભ્રામ્યતે યોગી ચોદ્યમાનોઽન્તરાત્મના। ભ્રમેણ ભ્રાન્તબુદ્ધેસ્તુ જ્ઞાનં સર્વં પ્રણશ્યતિ ।। ૧૨.

ભ્રમથી યોગી અંદરથી ઉશ્કેરાઈને ભટકે છે; જેના બુદ્ધિ ભ્રમથી ભટકી ગઈ છે, તેનું બધું જ્ઞાન નાશ પામે છે.