વાયુપુરાણમ્

ક્ષુધાવિષ્સ્તથાઽપ્રિતો ન ચ વ્યાકુલચેતનઃ। યુઞ્જીત પરમં ધ્યાનં યોગી ધ્યાનપરઃ સદા ।। ૧૧.

જે ભૂખ્યો છે, ઝેરગ્રસ્ત છે અથવા મનથી વ્યાકુળ છે, એણે શ્રેષ્ઠ ધ્યાન ન કરવું જોઈએ; યોગી હંમેશા ધ્યાનમાં તત્પર રહેવો જોઈએ.

એતાન્ દોષાન્ વિનિશ્ચિત્ય પ્રમાદાદ્યો યુનક્તિ વૈ। તસ્ય દોષાઃ પ્રકુપ્યન્તિ શરીરે વિઘ્નકારકાઃ ।। ૧૧.

આ દોષોનું ધ્યાન રાખ્યા પછી પણ જો કોઈ બેદરકારીથી સાધના કરે, તો એના શરીરમાં એ દોષો વધે છે અને વિઘ્ન ઉભા કરે છે.

જડત્વં બધિરત્વં ચ મૂકત્વં ચાધિગચ્છતિ। અન્ધત્વં સ્મૃતિલોપશ્ચ જરા રોગસ્તથૈવ ચ ।। ૧૧.

તેને જડતા, બહેરાપણું, મૌનતા, અંધતા, સ્મૃતિભ્રંશ, વૃદ્ધાવસ્થા અને રોગ થાય છે.

તસ્ય દોષાઃ પ્રકુપ્યન્તિ અજ્ઞાનાદ્યો યુનક્તિ વૈ। તસ્માજ્જ્ઞાનેન શુદ્ધેન યોગી યુઞ્જેત્સમાહિતઃ ।। ૧૧.

જે અજ્ઞાનથી સાધના કરે છે, તેના દોષો વધે છે; તેથી યોગીએ શુદ્ધ જ્ઞાન અને એકાગ્રતાથી સાધના કરવી જોઈએ.

અપ્રમત્તઃ સદા ચૈવ ન દોષાન્ પ્રાપ્રુયાત્ વ્કચિત્ । તેષાં ચિકિત્સાં વક્ષ્યામિ દોષાણાં ચ યથાક્રમમ્। યથા ગચ્છન્તિ તે દોષાઃ પ્રાણાયામસમુત્થિતાઃ ।। ૧૧.

જે હંમેશા સાવચેત રહે છે, તેને ક્યારેય દોષ લાગતા નથી. હવે હું પ્રાણાયામથી ઉત્પન્ન થતા દોષોની ક્રમવાર સારવાર સમજાવું છું.

સ્નિગ્ધાં યવાગૂમત્યુષ્ણાં ભુક્ત્વાં તત્રાવધારયેત્ । એતેન ક્રમયોગેન વાતગુલ્મં પ્રશામ્યતિ ।। ૧૧.

ગરમ અને તેલવાળી જૌની ખીચડી ખાઈને ત્યાં જ આરામ કરવું જોઈએ; આ રીતે વાયુના ગાંઠવાળા રોગ શમન થાય છે.

ગુદાવર્ત્તપ્રતીકારમિદં કુર્ય્યાચ્ચિકિત્સિતમ્। ભુક્ત્વા દધિ યવાગૂર્વા વાયુરૂર્દ્ધ્વં તતો વ્રજેત ।। ૧૧.

આ ઉપાય આંતરડાની અવરોધ માટે કરવો જોઈએ; દહીં કે જૌની ખીચડી ખાધા પછી વાયુ ઉપર તરફ જાય છે.

વાયુગ્રંથિં તતો ભિત્ત્વા વાયુદેશે પ્રયોજયેત્ । તથાપિ ન વિશેષઃ સ્યાદ્ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્ ।। ૧૧.

પછી વાયુનો ગાંઠ તોડીને, વાયુના સ્થાને તેને લગાડવું જોઈએ; તેમ છતાં, ખાસ કોઈ ફળ મળતું નથી—એટલે ધારણાને માથા પર જ રાખવી જોઈએ.

યુઞ્જાનસ્ય તનું તસ્ય સત્તવસ્થસ્યૈવ દેહિનઃ। ગુદાવર્ત્તપ્રતીઘાતે એતત્ કુર્ય્યાચ્ચિકિત્સિતમ્ ।। ૧૧.

જે સાધકનું શરીર શાંત અને શુદ્ધ છે, અને જેને ગુદા માર્ગમાં અવરોધ થાય, તેને આ પ્રમાણે ઉપચાર કરવો જોઈએ.

સર્વગાત્રપ્રકમ્પેન સમારબ્ધસ્ય યોગિનઃ । ઇમાં ચિકિત્સાં કુર્વ્વીત તયા સંપદ્યતે સુખી ।। ૧૧.

જ્યારે કોઈ યોગી સાધના શરૂ કરે અને આખા શરીરમાં કંપન થાય, ત્યારે તેને આ ઉપચાર કરવો જોઈએ; આથી તેને સુખ મળે છે.

મનસા યદ્વ્રતં કિઞ્ચિદ્વિષ્ટમ્ભીકૃત્ય ધારયેત્। ઉરોદ્ધાતે ઉરઃસ્થાનં કણ્ઠદેશે ચ ધારયેત્ ।। ૧૧.

મનથી જે પણ વ્રત લીધું હોય, તેને દૃઢતાથી પાળવું જોઈએ; જ્યારે છાતી ઊંચી થાય, ત્યારે તેને છાતી અને ગળાના ભાગમાં જ રાખવું જોઈએ.

ત્વચોઽવધાતે તાં વાચિ બાધિર્યે શ્રોત્રયોસ્તથા। જિહ્વાસ્થાને તૃષાર્ત્તસ્તુ અગ્રે સ્નેહાંશ્ચ તન્તુભિઃ। ફલં વૈ ચિન્તયેદ્યોગી તતઃ સંપદ્યતે સુખી ।। ૧૧.

જ્યારે ચામડી ઊંચી થાય, ત્યારે તેને વાણીમાં રાખવી; બેહરાઈ આવે ત્યારે કાનમાં રાખવી; જીભ પર તરસ લાગે ત્યારે આગળના ભાગે તાંતણીઓથી તેલ લગાવવું; યોગીએ ફળનું ધ્યાન કરવું, અને આથી તેને સુખ મળે છે.

ક્ષયે કુષ્ઠે સકીલાસે ધારયેત્સર્વસાત્વિકીમ્। યસ્મિન્ યસ્મિન્ રજોદેશે તસ્મિન્ યુક્તો વિનિર્દ્દિશેત્ ।। ૧૧.

શરીર ક્ષય, કોડ અથવા ચામડીના રોગમાં, સર્વે સાત્વિક ગુણો ધારણ કરવા જોઈએ; અને જ્યાં જ્યાં રજોગુણ હોય, ત્યાં યોગ્ય ઉપચાર કરવો.

યોગોત્પન્નસ્ય વિપ્રસ્ય ઇદં કુર્યાચ્ચિકિત્સિતમ્। વંશકીલેન મૂર્દ્ધાનં ધારયાણસ્ય તાડયેત્। મૂર્ધ્નિ કીલં પ્રતિષ્ઠાપ્ય કાષ્ઠં કાષ્ઠેન તાડયેત્ ।। ૧૧.

જે બ્રાહ્મણે યોગ પ્રાપ્ત કર્યો છે, તેને આ ઉપચાર કરવો જોઈએ: બાંસની કીલી માથા પર રાખીને તેને લાકડાથી ધપકાવવી; કીલીને માથા પર સ્થિર રાખીને લાકડાથી મારવું.

ભયભીતસ્ય સા સંજ્ઞા તતઃ પ્રત્યાગમિષ્યતિ। અથ વા લુપ્તસંજ્ઞસ્ય હસ્તાભ્યાં તત્ર ધારયેત્ ।। ૧૧.

જે ભયથી ડરી ગયો હોય, તેની સંજ્ઞા પાછી આવે છે; અથવા જેની સંજ્ઞા ગુમ થઈ હોય, ત્યાં હાથથી દબાવવું.

પ્રતિલભ્ય તતઃ સંજ્ઞાં ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્। સ્રિગ્ધમલ્પં ચ ભુઞ્જીત તતઃ સંપદ્યતે સુખી ।। ૧૧.

પછી સંજ્ઞા પાછી મળે, ત્યારે ધારણાને માથા પર રાખવી; થોડું ઘીવાળું ખાવું, અને આ રીતે સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.

અમાનુષેણ સત્ત્વેન યદા બુધ્યતિ યોગવિત્ । દિવં ચ પૃથિવીઞ્ચૈવ વાયુમગ્નિં ચ ધારયેત્ ।। ૧૧.

જ્યારે યોગ જાણનાર અસામાન્ય શક્તિથી જાગે છે, ત્યારે તેને આકાશ, ધરતી, વાયુ અને અગ્નિને ધારણ કરવું જોઈએ.

પ્રાણાયામેન તત્સર્વં દહ્યમાનં વશીભવેત્। અથાપિ પ્રવિશેદ્દેહં તતસ્તં પ્રતિષેધયેત્ ।। ૧૧.

પ્રાણાયામથી બધું જળતું તેના વશમાં થઈ જાય છે; અથવા જો તે શરીરમાં પ્રવેશે, તો તેને રોકવું જોઈએ.

તતઃ સંસ્તભ્ય યોગેન ધારયાનસ્ય મૂર્દ્ધાનિ। પ્રાણાયામાગ્નિના દગ્ધં તત્સર્વં વિલયં વ્રજેત્ ।। ૧૧.

પછી યોગથી, માથા પર ધારણ રાખીને, પ્રાણાયામના અગ્નિથી જે બધું બળી જાય છે, તે બધું વિલય પામે છે.

કૃષ્ણસર્પાપરાધં તુ ધારયેદ્ધૃદયોદરે । મહર્જનસ્તપઃ સત્યં હૃદિ કૃત્વા તુ ધારયેત્ ।। ૧૧.

કાળાં સાપનો દોષ હૃદયની અંદર રાખવો; મહર, જનસ, તપ અને સત્ય લોકને હૃદયમાં રાખીને ત્યાં જ ધારણ કરવું.

વિષસ્ય તુ ફલં પીત્વા વિશલ્યાં ધારયેત્તતઃ । સર્વતઃ સનગાં પૃથ્વીં કૃત્વા મનસિ ધારયેત્ ।। ૧૧.

વિષનું ફળ પીધા પછી, વિષનો ઉપાય ધારણ કરવો; સર્વત્ર પર્વતોવાળી ધરતી મનમાં રાખવી.

હૃદિ કૃત્વા સમુદ્રાંશ્ચ તથા સર્વાશ્ચ દેવતાઃ । સહસ્રેણ ઘટાનાઞ્ચ યુક્તઃ સ્નાયીત યોગવિત્ ।। ૧૧.

સમુદ્રો અને સર્વે દેવતાઓને હૃદયમાં રાખીને, યોગ જાણનાર હજાર ઘડાઓ સાથે સ્નાન કરવું.

ઉદકે કણ્ઠમાત્રે તુ ધારણાં મૂધ્નિ ધારયેત્। પ્રતિસ્રોતોવિષાવિષ્ટો ધારયેત્ સર્વગાત્રિકીમ્ ।। ૧૧.

જળ ગળા સુધી હોય ત્યારે, ધારણાને માથા પર રાખવી; અને જ્યારે વિરુદ્ધ પ્રવાહમાં ઝેર લાગ્યું હોય, ત્યારે આખા શરીરમાં ધારણ રાખવી.

શીર્ણોઽર્કપત્રપુટકૈઃ પિબેદ્વલ્મીકમૃત્તિકામ્ । ચિકિત્સિતવિધિર્હ્યેષ વિશ્રુતો યોગનિર્મિતઃ ।। ૧૧.

અર્કના પાનથી મટીકાને પીસીને, વાંદળીની માટી પીવી; આ યોગથી નિર્ધારિત પ્રસિદ્ધ ઉપચાર છે.

વ્યાખ્યાતસ્તુ સમાસેન યોગદૃષ્ટેન હેતુના। બ્રુવતો લક્ષણં વિદ્ધિ વિપ્રસ્ય કથયેત્ વ્કચિત્ ।। ૧૧.

આ રીતે સંક્ષિપ્તમાં યોગના દૃષ્ટાંતથી સમજાવ્યું છે; જે લક્ષણો કહેવામાં આવ્યા છે, તે જાણવું, અને બ્રાહ્મણે સમયસર તેને શીખવવું.

અથાપિ કથયેન્મોહાત્તદ્વિજ્ઞાનં પ્રલીયતે। તસ્માત્ પ્રવૃત્તિર્ય્યોગસ્ય ન વક્તવ્યા કથઞ્ચન ।। ૧૧.

જો કોઈ ભ્રમથી એ જ્ઞાનની વાત કરે, તો એ જ્ઞાન નાશ પામે છે. એટલે, યોગનો અભ્યાસ ક્યારેય કોઈ રીતે કહેવો નહીં.

સત્ત્વં તથારોગ્યમલોલુપત્વં વર્ણપ્રભા સુસ્વરસૌમ્યતા ચ। ગન્ધઃ શુભો મૂત્રપુરીષ મલ્પં યોગપ્રવૃત્તિઃ પ્રથમા શરીરે ।। ૧૧.

પવિત્રતા, આરોગ્ય, લોભનો અભાવ, તેજસ્વી રંગ, મીઠો અવાજ અને સૌમ્યતા, શુભ સુગંધ, ઓછી મૂત્ર અને વિસર્જન—આ યોગના પ્રથમ લક્ષણો શરીરમાં દેખાય છે.

આત્માનં પૃથિવીઞ્ચૈવ જ્વલન્તીં યદિ પશ્યતિ। કૃત્વાન્યં વિશતે ચૈવ વિદ્યાત્ સિદ્ધિમુપસ્થિતામ્ । ૧૧.

જ્યારે કોઈ પોતાને અને ધરતીને જ્વલંત દેખે છે, સાધના કરીને બીજા અવસ્થામાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે સમજવું કે સિદ્ધિ આવી ગઈ છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ઉપસર્ગા યથા તથા । પ્રાદુર્ભવન્તિ યે દોષા દૃષ્ટતત્ત્વસ્ય દેહિનઃ ।। ૧૨.

હવે હું આગળ સમજાવું છું કે જે વ્યક્તિએ સત્યને જાણ્યું છે, તેના માટે કયા કયા અવરોધો ઉપસ્થિત થાય છે.