વાયુપુરાણમ્

એવં વૈ નિયતાહારઃ પ્રાણાયામપરાયણઃ। જિત્વા જિત્વા સદા ભૂમિમારોહેત્તુ સદા મુનિઃ ।। ૧૧.

જે નિયમિત અને મર્યાદિત ખોરાક લે છે અને શ્વાસની નિયંત્રણમાં તત્પર રહે છે, તે વારંવાર જીત મેળવીને હંમેશા સાધક તરીકે આગળ વધે છે.

અજિતા હિ મહાભૂમિર્દોષાનુત્પાદયેદ્બહૂન્ । વિવર્દ્ધયતિ સમ્મોહં ન રોહેદજિતાં તતઃ ।। ૧૧.

જે પોતાને જીત્યો નથી, તેના માટે મહાન ધરતી અનેક દોષો ઉત્પન્ન કરે છે; તે મોહ વધારતી હોય છે, તેથી અજિત વ્યક્તિએ આગળ વધવું નહીં.

નાલેન તુ યથા તોયં યન્ત્રેણૈવ બલાન્વિતઃ। આપિબેત પ્રયત્નેન તથા વાયુઞ્જિતશ્રમઃ ।। ૧૧.

જે રીતે નળી વડે યંત્રથી જોરપૂર્વક પાણી ખેંચાય છે, એ જ રીતે પુરુષાર્થપૂર્વક પ્રયત્ન કરીને હવા ખેંચવી જોઈએ.

નાભ્યાં ચ હૃદયે ચૈવ કણ્ઠે ઉરસિ ચાનને। નાસાગ્રે તુ તથા નેત્રે ભ્રુવોર્મધ્યેઽથ મૂર્દ્ધનિ ।। ૧૧.

નાભિ, હૃદય, કંઠ, છાતી, મોઢું, નાકની ટોચ, આંખો, ભ્રૂમધ્ય અને માથાના ટોચે—

કિઞ્ચિદૂર્દ્ધ્વં પરસ્મિંશ્ચ ધારણા પરમા સ્મૃતા। પ્રાણાપાનસમારોધાત્ પ્રાણાયામઃ સ કથ્યતે ।। ૧૧.

આમાંથી થોડું ઉપર અને આગળ, શ્રેષ્ઠ ધ્યાન માનવામાં આવે છે; શ્વાસ અને નિશ્વાસના રોકાણથી જ તેને પ્રાણાયામ કહેવામાં આવે છે.

મનસો ધારણા ચૈવ ધારણેતિ પ્રકીર્તિતા। નિવૃત્તિ ર્વિષયાણાન્તુ પ્રત્યાહારસ્તુ સંજ્ઞિતઃ ।। ૧૧.

મનને એકાગ્ર કરવું એ જ ધ્યાન કહેવાય છે; વિષયોથી મન પાછું ખેંચવું એ પ્રતિાહાર કહેવાય છે.

સર્વેષાં સમવાયે તુ સિદ્ધિઃ સ્યાદ્યોગલક્ષણા। તયોત્પન્નસ્ય યોગસ્ય ધ્યાનં વૈ સિદ્ધિલક્ષણમ્। ધ્યાનયુક્તઃ સદા પશ્યેદાત્માનં સૂર્યચન્દ્રવત્ ।। ૧૧.

આ બધાનું મિલન થાય ત્યારે યોગની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે; એ રીતે પ્રાપ્ત થયેલા યોગમાં ધ્યાન જ સિદ્ધિનું લક્ષણ છે. જે હંમેશા ધ્યાનમાં લીન રહે છે, તે પોતાને સૂર્ય-ચંદ્રની જેમ સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે.

સત્ત્વસ્યાનુપપત્તૌ તુ દર્શનન્તુ નવ વિદ્યતે। અદેશકાલયોગસ્ય દર્શનન્તુ ન વિદ્યતે ।। ૧૧.

જ્યારે શુદ્ધતા ન હોય, ત્યારે દર્શન થતું નથી; યોગ્ય સ્થાન અને સમયના મિલન વિના પણ દર્શન થતું નથી.

અગ્ન્યભ્યાશે વને વાપિ શુષ્કપર્ણચયે તથા। જન્તુવ્યાપ્તે શ્મશાને વા જીર્ણગોષ્ઠે ચતુષ્પથે ।। ૧૧.

અગ્નિ પાસે, જંગલમાં, સુકાં પાંદડાની ઢગલીઓ પર, જીવોથી ભરેલા સ્થળે, શ્મશાનમાં, જૂના ગૌશાળામાં કે ચૌરસ્તા પર—

સશબ્દે સભયે વાપિ ચૈત્યવલ્મીકસંચયે। ઉદપાને તથા નદ્યાન્ન બાધાતઃ કદાચન ।। ૧૧.

શબ્દથી ભરેલા, ભયજનક, ચૈત્ય કે વાંદળીની ઢગલીઓમાં, કૂવામાં કે નદીકાંઠે— આવા વિક્ષેપવાળા સ્થળે ક્યારેય સાધના કરવી નહીં.

ક્ષુધાવિષ્સ્તથાઽપ્રિતો ન ચ વ્યાકુલચેતનઃ। યુઞ્જીત પરમં ધ્યાનં યોગી ધ્યાનપરઃ સદા ।। ૧૧.

જે ભૂખ્યો છે, ઝેરગ્રસ્ત છે અથવા મનથી વ્યાકુળ છે, એણે શ્રેષ્ઠ ધ્યાન ન કરવું જોઈએ; યોગી હંમેશા ધ્યાનમાં તત્પર રહેવો જોઈએ.

એતાન્ દોષાન્ વિનિશ્ચિત્ય પ્રમાદાદ્યો યુનક્તિ વૈ। તસ્ય દોષાઃ પ્રકુપ્યન્તિ શરીરે વિઘ્નકારકાઃ ।। ૧૧.

આ દોષોનું ધ્યાન રાખ્યા પછી પણ જો કોઈ બેદરકારીથી સાધના કરે, તો એના શરીરમાં એ દોષો વધે છે અને વિઘ્ન ઉભા કરે છે.

જડત્વં બધિરત્વં ચ મૂકત્વં ચાધિગચ્છતિ। અન્ધત્વં સ્મૃતિલોપશ્ચ જરા રોગસ્તથૈવ ચ ।। ૧૧.

તેને જડતા, બહેરાપણું, મૌનતા, અંધતા, સ્મૃતિભ્રંશ, વૃદ્ધાવસ્થા અને રોગ થાય છે.

તસ્ય દોષાઃ પ્રકુપ્યન્તિ અજ્ઞાનાદ્યો યુનક્તિ વૈ। તસ્માજ્જ્ઞાનેન શુદ્ધેન યોગી યુઞ્જેત્સમાહિતઃ ।। ૧૧.

જે અજ્ઞાનથી સાધના કરે છે, તેના દોષો વધે છે; તેથી યોગીએ શુદ્ધ જ્ઞાન અને એકાગ્રતાથી સાધના કરવી જોઈએ.

અપ્રમત્તઃ સદા ચૈવ ન દોષાન્ પ્રાપ્રુયાત્ વ્કચિત્ । તેષાં ચિકિત્સાં વક્ષ્યામિ દોષાણાં ચ યથાક્રમમ્। યથા ગચ્છન્તિ તે દોષાઃ પ્રાણાયામસમુત્થિતાઃ ।। ૧૧.

જે હંમેશા સાવચેત રહે છે, તેને ક્યારેય દોષ લાગતા નથી. હવે હું પ્રાણાયામથી ઉત્પન્ન થતા દોષોની ક્રમવાર સારવાર સમજાવું છું.

સ્નિગ્ધાં યવાગૂમત્યુષ્ણાં ભુક્ત્વાં તત્રાવધારયેત્ । એતેન ક્રમયોગેન વાતગુલ્મં પ્રશામ્યતિ ।। ૧૧.

ગરમ અને તેલવાળી જૌની ખીચડી ખાઈને ત્યાં જ આરામ કરવું જોઈએ; આ રીતે વાયુના ગાંઠવાળા રોગ શમન થાય છે.

ગુદાવર્ત્તપ્રતીકારમિદં કુર્ય્યાચ્ચિકિત્સિતમ્। ભુક્ત્વા દધિ યવાગૂર્વા વાયુરૂર્દ્ધ્વં તતો વ્રજેત ।। ૧૧.

આ ઉપાય આંતરડાની અવરોધ માટે કરવો જોઈએ; દહીં કે જૌની ખીચડી ખાધા પછી વાયુ ઉપર તરફ જાય છે.

વાયુગ્રંથિં તતો ભિત્ત્વા વાયુદેશે પ્રયોજયેત્ । તથાપિ ન વિશેષઃ સ્યાદ્ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્ ।। ૧૧.

પછી વાયુનો ગાંઠ તોડીને, વાયુના સ્થાને તેને લગાડવું જોઈએ; તેમ છતાં, ખાસ કોઈ ફળ મળતું નથી—એટલે ધારણાને માથા પર જ રાખવી જોઈએ.

યુઞ્જાનસ્ય તનું તસ્ય સત્તવસ્થસ્યૈવ દેહિનઃ। ગુદાવર્ત્તપ્રતીઘાતે એતત્ કુર્ય્યાચ્ચિકિત્સિતમ્ ।। ૧૧.

જે સાધકનું શરીર શાંત અને શુદ્ધ છે, અને જેને ગુદા માર્ગમાં અવરોધ થાય, તેને આ પ્રમાણે ઉપચાર કરવો જોઈએ.

સર્વગાત્રપ્રકમ્પેન સમારબ્ધસ્ય યોગિનઃ । ઇમાં ચિકિત્સાં કુર્વ્વીત તયા સંપદ્યતે સુખી ।। ૧૧.

જ્યારે કોઈ યોગી સાધના શરૂ કરે અને આખા શરીરમાં કંપન થાય, ત્યારે તેને આ ઉપચાર કરવો જોઈએ; આથી તેને સુખ મળે છે.

મનસા યદ્વ્રતં કિઞ્ચિદ્વિષ્ટમ્ભીકૃત્ય ધારયેત્। ઉરોદ્ધાતે ઉરઃસ્થાનં કણ્ઠદેશે ચ ધારયેત્ ।। ૧૧.

મનથી જે પણ વ્રત લીધું હોય, તેને દૃઢતાથી પાળવું જોઈએ; જ્યારે છાતી ઊંચી થાય, ત્યારે તેને છાતી અને ગળાના ભાગમાં જ રાખવું જોઈએ.

ત્વચોઽવધાતે તાં વાચિ બાધિર્યે શ્રોત્રયોસ્તથા। જિહ્વાસ્થાને તૃષાર્ત્તસ્તુ અગ્રે સ્નેહાંશ્ચ તન્તુભિઃ। ફલં વૈ ચિન્તયેદ્યોગી તતઃ સંપદ્યતે સુખી ।। ૧૧.

જ્યારે ચામડી ઊંચી થાય, ત્યારે તેને વાણીમાં રાખવી; બેહરાઈ આવે ત્યારે કાનમાં રાખવી; જીભ પર તરસ લાગે ત્યારે આગળના ભાગે તાંતણીઓથી તેલ લગાવવું; યોગીએ ફળનું ધ્યાન કરવું, અને આથી તેને સુખ મળે છે.

ક્ષયે કુષ્ઠે સકીલાસે ધારયેત્સર્વસાત્વિકીમ્। યસ્મિન્ યસ્મિન્ રજોદેશે તસ્મિન્ યુક્તો વિનિર્દ્દિશેત્ ।। ૧૧.

શરીર ક્ષય, કોડ અથવા ચામડીના રોગમાં, સર્વે સાત્વિક ગુણો ધારણ કરવા જોઈએ; અને જ્યાં જ્યાં રજોગુણ હોય, ત્યાં યોગ્ય ઉપચાર કરવો.

યોગોત્પન્નસ્ય વિપ્રસ્ય ઇદં કુર્યાચ્ચિકિત્સિતમ્। વંશકીલેન મૂર્દ્ધાનં ધારયાણસ્ય તાડયેત્। મૂર્ધ્નિ કીલં પ્રતિષ્ઠાપ્ય કાષ્ઠં કાષ્ઠેન તાડયેત્ ।। ૧૧.

જે બ્રાહ્મણે યોગ પ્રાપ્ત કર્યો છે, તેને આ ઉપચાર કરવો જોઈએ: બાંસની કીલી માથા પર રાખીને તેને લાકડાથી ધપકાવવી; કીલીને માથા પર સ્થિર રાખીને લાકડાથી મારવું.

ભયભીતસ્ય સા સંજ્ઞા તતઃ પ્રત્યાગમિષ્યતિ। અથ વા લુપ્તસંજ્ઞસ્ય હસ્તાભ્યાં તત્ર ધારયેત્ ।। ૧૧.

જે ભયથી ડરી ગયો હોય, તેની સંજ્ઞા પાછી આવે છે; અથવા જેની સંજ્ઞા ગુમ થઈ હોય, ત્યાં હાથથી દબાવવું.

પ્રતિલભ્ય તતઃ સંજ્ઞાં ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્। સ્રિગ્ધમલ્પં ચ ભુઞ્જીત તતઃ સંપદ્યતે સુખી ।। ૧૧.

પછી સંજ્ઞા પાછી મળે, ત્યારે ધારણાને માથા પર રાખવી; થોડું ઘીવાળું ખાવું, અને આ રીતે સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.

અમાનુષેણ સત્ત્વેન યદા બુધ્યતિ યોગવિત્ । દિવં ચ પૃથિવીઞ્ચૈવ વાયુમગ્નિં ચ ધારયેત્ ।। ૧૧.

જ્યારે યોગ જાણનાર અસામાન્ય શક્તિથી જાગે છે, ત્યારે તેને આકાશ, ધરતી, વાયુ અને અગ્નિને ધારણ કરવું જોઈએ.

પ્રાણાયામેન તત્સર્વં દહ્યમાનં વશીભવેત્। અથાપિ પ્રવિશેદ્દેહં તતસ્તં પ્રતિષેધયેત્ ।। ૧૧.

પ્રાણાયામથી બધું જળતું તેના વશમાં થઈ જાય છે; અથવા જો તે શરીરમાં પ્રવેશે, તો તેને રોકવું જોઈએ.

તતઃ સંસ્તભ્ય યોગેન ધારયાનસ્ય મૂર્દ્ધાનિ। પ્રાણાયામાગ્નિના દગ્ધં તત્સર્વં વિલયં વ્રજેત્ ।। ૧૧.

પછી યોગથી, માથા પર ધારણ રાખીને, પ્રાણાયામના અગ્નિથી જે બધું બળી જાય છે, તે બધું વિલય પામે છે.