વાયુપુરાણમ્

સમજાનુરેકજાનુરુત્તાનઃ સુસ્થિતોઽપિ ચ। સમો દૃઢાસનો ભૂત્વા સંહૃત્ય ચરણાવુભૌ ।। ૧૧.

બંને ઘૂંટણ સમાન, એક ઘૂંટણ ઊંચું, શરીર સીધું અને સ્થિર રાખવું; આસન મજબૂત બનાવી, બંને પગ જોડીને રાખવા.

સંવૃતાસ્યોઽવબદ્ધાક્ષ ઉરો વિષ્ટભ્ય ચાગ્રતઃ। પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણે છાદ્ય તથા પ્રજનનં તતઃ ।। ૧૧.

મોં બંધ, આંખો સ્થિર, છાતી આગળ ફેલાવેલી, પગરખાંથી વૃષણ અને પ્રજનન અંગને ઢાંકી દેવું.

કિઞ્ચિદુન્નામિતશિરાઃ શિરો ગ્રીવાં તથૈવ ચ। સમ્પ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્ ।। ૧૧.

માથું થોડું ઊંચું, ગળું પણ એ જ રીતે, પોતાની નાકની ટોચ પર નજર રાખવી, અને બીજી દિશામાં નજર ન ફેરવવી.

તમઃ પ્રચ્છાદ્ય રજસા રજઃ સત્ત્વેન ચ્છાદયેત્ । તતઃ સત્ત્વસ્થિતો ભૂત્વા યોગં યુઞ્જન્ સમાહિતઃ ।। ૧૧.

અંધકારને રજોગુણથી ઢાંકી, અને રજોગુણને સત્ત્વગુણથી ઢાંકી, પછી સત્ત્વમાં સ્થિર રહી, એકાગ્રતાથી યોગનો અભ્યાસ કરવો.

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ મનઃ પઞ્ચ સ મારુતાન્। વિગૃહ્ય સમવાયેવ પ્રત્યાહારમુપક્રમેત્ ।। ૧૧.

ઇન્દ્રિયો, તેમના વિષયો, મન અને પાંચ પ્રાણવાયુઓને અલગ કરીને, એમને એકત્ર કરી, પ્રત્યાહારનો આરંભ કરવો.

યસ્તુ પ્રત્યાહરેત્ કામાન્ કૂર્મોઽઙ્ગાનીવ સર્વતઃ। તથાત્મરતિરેકસ્થઃ પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ ।। ૧૧.

જે વ્યક્તિ ઇન્દ્રિયો ને ઇચ્છાઓમાંથી કાચબાની જેમ બધે થી ખેંચી લે છે અને આત્મામાં એકરૂપ રહે છે, તે પોતાના અંદર આત્માનું દર્શન કરે છે.

પૂરયિત્વા શરીરન્તુ સ બાહ્યાભ્યન્તરં શુચિઃ। આકણ્ઠનાભિયોગેન પ્રત્યાહારમુપક્રમેત્ ।। ૧૧.

શરીરને અંદર અને બહારથી શુદ્ધ રાખી, શ્વાસને કંઠ સુધી ભરી, પછી પ્રત્યાહારનો આરંભ કરવો.

કલામાત્રસ્તુ વિજ્ઞેયો નિમેષોન્મેષ એવ ચ। તથા દ્વાદશમાત્રસ્તુ પ્રાણાયામો વિધીયતે ।। ૧૧.

એક કળા એટલે આંખની પલક ઝપકાવાની જેટલી ક્ષણ; એ રીતે, શ્વાસનિયંત્રણ માટે બાર કળાની ગણતરી કરવી.

ધારણા દ્વાદશાયામો યોગો વૈ ધારણાદ્વયમ્। તથા વૈ યોગયુક્તશ્ચ ઐશ્વર્યં પ્રતિપદ્યતે । વીક્ષતે પરમાત્માનં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા ।। ૧૧.

બાર કળાનો શ્વાસ એટલે ધારણા; એના બે ગણા સમય માટે યોગ કહેવાય છે. આમ યોગથી યુક્ત થયેલો પુરુષ ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે અને પોતાના તેજથી પ્રકાશિત પરમાત્માનું દર્શન કરે છે.

પ્રાણાયામેન યુક્તસ્ય વિપ્રસ્ય નિયતાત્મનઃ। સર્વે દોષાઃ પ્રણશ્યન્તિ સત્ત્વસ્થશ્ચૈવ જાયતે ।। ૧૧.

જે વિદ્વાન અને નિયમિત જીવન જીવતો હોય અને શ્વાસની નિયંત્રણમાં તત્પર રહે છે, તેના બધા દોષો દૂર થઈ જાય છે અને તે શુદ્ધતામાં સ્થિર થઈ જાય છે.

એવં વૈ નિયતાહારઃ પ્રાણાયામપરાયણઃ। જિત્વા જિત્વા સદા ભૂમિમારોહેત્તુ સદા મુનિઃ ।। ૧૧.

જે નિયમિત અને મર્યાદિત ખોરાક લે છે અને શ્વાસની નિયંત્રણમાં તત્પર રહે છે, તે વારંવાર જીત મેળવીને હંમેશા સાધક તરીકે આગળ વધે છે.

અજિતા હિ મહાભૂમિર્દોષાનુત્પાદયેદ્બહૂન્ । વિવર્દ્ધયતિ સમ્મોહં ન રોહેદજિતાં તતઃ ।। ૧૧.

જે પોતાને જીત્યો નથી, તેના માટે મહાન ધરતી અનેક દોષો ઉત્પન્ન કરે છે; તે મોહ વધારતી હોય છે, તેથી અજિત વ્યક્તિએ આગળ વધવું નહીં.

નાલેન તુ યથા તોયં યન્ત્રેણૈવ બલાન્વિતઃ। આપિબેત પ્રયત્નેન તથા વાયુઞ્જિતશ્રમઃ ।। ૧૧.

જે રીતે નળી વડે યંત્રથી જોરપૂર્વક પાણી ખેંચાય છે, એ જ રીતે પુરુષાર્થપૂર્વક પ્રયત્ન કરીને હવા ખેંચવી જોઈએ.

નાભ્યાં ચ હૃદયે ચૈવ કણ્ઠે ઉરસિ ચાનને। નાસાગ્રે તુ તથા નેત્રે ભ્રુવોર્મધ્યેઽથ મૂર્દ્ધનિ ।। ૧૧.

નાભિ, હૃદય, કંઠ, છાતી, મોઢું, નાકની ટોચ, આંખો, ભ્રૂમધ્ય અને માથાના ટોચે—

કિઞ્ચિદૂર્દ્ધ્વં પરસ્મિંશ્ચ ધારણા પરમા સ્મૃતા। પ્રાણાપાનસમારોધાત્ પ્રાણાયામઃ સ કથ્યતે ।। ૧૧.

આમાંથી થોડું ઉપર અને આગળ, શ્રેષ્ઠ ધ્યાન માનવામાં આવે છે; શ્વાસ અને નિશ્વાસના રોકાણથી જ તેને પ્રાણાયામ કહેવામાં આવે છે.

મનસો ધારણા ચૈવ ધારણેતિ પ્રકીર્તિતા। નિવૃત્તિ ર્વિષયાણાન્તુ પ્રત્યાહારસ્તુ સંજ્ઞિતઃ ।। ૧૧.

મનને એકાગ્ર કરવું એ જ ધ્યાન કહેવાય છે; વિષયોથી મન પાછું ખેંચવું એ પ્રતિાહાર કહેવાય છે.

સર્વેષાં સમવાયે તુ સિદ્ધિઃ સ્યાદ્યોગલક્ષણા। તયોત્પન્નસ્ય યોગસ્ય ધ્યાનં વૈ સિદ્ધિલક્ષણમ્। ધ્યાનયુક્તઃ સદા પશ્યેદાત્માનં સૂર્યચન્દ્રવત્ ।। ૧૧.

આ બધાનું મિલન થાય ત્યારે યોગની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે; એ રીતે પ્રાપ્ત થયેલા યોગમાં ધ્યાન જ સિદ્ધિનું લક્ષણ છે. જે હંમેશા ધ્યાનમાં લીન રહે છે, તે પોતાને સૂર્ય-ચંદ્રની જેમ સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે.

સત્ત્વસ્યાનુપપત્તૌ તુ દર્શનન્તુ નવ વિદ્યતે। અદેશકાલયોગસ્ય દર્શનન્તુ ન વિદ્યતે ।। ૧૧.

જ્યારે શુદ્ધતા ન હોય, ત્યારે દર્શન થતું નથી; યોગ્ય સ્થાન અને સમયના મિલન વિના પણ દર્શન થતું નથી.

અગ્ન્યભ્યાશે વને વાપિ શુષ્કપર્ણચયે તથા। જન્તુવ્યાપ્તે શ્મશાને વા જીર્ણગોષ્ઠે ચતુષ્પથે ।। ૧૧.

અગ્નિ પાસે, જંગલમાં, સુકાં પાંદડાની ઢગલીઓ પર, જીવોથી ભરેલા સ્થળે, શ્મશાનમાં, જૂના ગૌશાળામાં કે ચૌરસ્તા પર—

સશબ્દે સભયે વાપિ ચૈત્યવલ્મીકસંચયે। ઉદપાને તથા નદ્યાન્ન બાધાતઃ કદાચન ।। ૧૧.

શબ્દથી ભરેલા, ભયજનક, ચૈત્ય કે વાંદળીની ઢગલીઓમાં, કૂવામાં કે નદીકાંઠે— આવા વિક્ષેપવાળા સ્થળે ક્યારેય સાધના કરવી નહીં.

ક્ષુધાવિષ્સ્તથાઽપ્રિતો ન ચ વ્યાકુલચેતનઃ। યુઞ્જીત પરમં ધ્યાનં યોગી ધ્યાનપરઃ સદા ।। ૧૧.

જે ભૂખ્યો છે, ઝેરગ્રસ્ત છે અથવા મનથી વ્યાકુળ છે, એણે શ્રેષ્ઠ ધ્યાન ન કરવું જોઈએ; યોગી હંમેશા ધ્યાનમાં તત્પર રહેવો જોઈએ.

એતાન્ દોષાન્ વિનિશ્ચિત્ય પ્રમાદાદ્યો યુનક્તિ વૈ। તસ્ય દોષાઃ પ્રકુપ્યન્તિ શરીરે વિઘ્નકારકાઃ ।। ૧૧.

આ દોષોનું ધ્યાન રાખ્યા પછી પણ જો કોઈ બેદરકારીથી સાધના કરે, તો એના શરીરમાં એ દોષો વધે છે અને વિઘ્ન ઉભા કરે છે.

જડત્વં બધિરત્વં ચ મૂકત્વં ચાધિગચ્છતિ। અન્ધત્વં સ્મૃતિલોપશ્ચ જરા રોગસ્તથૈવ ચ ।। ૧૧.

તેને જડતા, બહેરાપણું, મૌનતા, અંધતા, સ્મૃતિભ્રંશ, વૃદ્ધાવસ્થા અને રોગ થાય છે.

તસ્ય દોષાઃ પ્રકુપ્યન્તિ અજ્ઞાનાદ્યો યુનક્તિ વૈ। તસ્માજ્જ્ઞાનેન શુદ્ધેન યોગી યુઞ્જેત્સમાહિતઃ ।। ૧૧.

જે અજ્ઞાનથી સાધના કરે છે, તેના દોષો વધે છે; તેથી યોગીએ શુદ્ધ જ્ઞાન અને એકાગ્રતાથી સાધના કરવી જોઈએ.

અપ્રમત્તઃ સદા ચૈવ ન દોષાન્ પ્રાપ્રુયાત્ વ્કચિત્ । તેષાં ચિકિત્સાં વક્ષ્યામિ દોષાણાં ચ યથાક્રમમ્। યથા ગચ્છન્તિ તે દોષાઃ પ્રાણાયામસમુત્થિતાઃ ।। ૧૧.

જે હંમેશા સાવચેત રહે છે, તેને ક્યારેય દોષ લાગતા નથી. હવે હું પ્રાણાયામથી ઉત્પન્ન થતા દોષોની ક્રમવાર સારવાર સમજાવું છું.

સ્નિગ્ધાં યવાગૂમત્યુષ્ણાં ભુક્ત્વાં તત્રાવધારયેત્ । એતેન ક્રમયોગેન વાતગુલ્મં પ્રશામ્યતિ ।। ૧૧.

ગરમ અને તેલવાળી જૌની ખીચડી ખાઈને ત્યાં જ આરામ કરવું જોઈએ; આ રીતે વાયુના ગાંઠવાળા રોગ શમન થાય છે.

ગુદાવર્ત્તપ્રતીકારમિદં કુર્ય્યાચ્ચિકિત્સિતમ્। ભુક્ત્વા દધિ યવાગૂર્વા વાયુરૂર્દ્ધ્વં તતો વ્રજેત ।। ૧૧.

આ ઉપાય આંતરડાની અવરોધ માટે કરવો જોઈએ; દહીં કે જૌની ખીચડી ખાધા પછી વાયુ ઉપર તરફ જાય છે.

વાયુગ્રંથિં તતો ભિત્ત્વા વાયુદેશે પ્રયોજયેત્ । તથાપિ ન વિશેષઃ સ્યાદ્ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્ ।। ૧૧.

પછી વાયુનો ગાંઠ તોડીને, વાયુના સ્થાને તેને લગાડવું જોઈએ; તેમ છતાં, ખાસ કોઈ ફળ મળતું નથી—એટલે ધારણાને માથા પર જ રાખવી જોઈએ.

યુઞ્જાનસ્ય તનું તસ્ય સત્તવસ્થસ્યૈવ દેહિનઃ। ગુદાવર્ત્તપ્રતીઘાતે એતત્ કુર્ય્યાચ્ચિકિત્સિતમ્ ।। ૧૧.

જે સાધકનું શરીર શાંત અને શુદ્ધ છે, અને જેને ગુદા માર્ગમાં અવરોધ થાય, તેને આ પ્રમાણે ઉપચાર કરવો જોઈએ.