વાયુપુરાણમ્

પ્રયોજનાનિ ચત્વારિ પ્રાણાયામસ્ય વિદ્ધિવૈ। શાન્તિઃ પ્રશાન્તિર્દીપ્તિશ્ચ પ્રસાદશ્ચ ચતુષ્ટયમ્ ।। ૧૧.

પ્રાણાયામના ચાર હેતુ છે એ જાણો: શાંતિ, ઊંડી શાંતિ, તેજસ્વિતા અને સ્પષ્ટતા—આ ચાર.

ઘોરાકારશિવાનાન્તુ કર્મણાં ફલસમ્ભવમ્। સ્વયંકૃતાનિ કાલેન ઇહામુત્ર ચ દેહિનામ્ ।। ૧૧.

ભયાનક કે શુભ કર્મોના ફળ, જીવોએ પોતે જે કર્યું છે તે સમયસર, આ દુનિયામાં અને પરલોકમાં, તેમને મળે છે.

પિતૃમાતૃ પ્રદુષ્ટાનાં જ્ઞાતિસમ્બન્ધિસઙ્કરૈઃ। ક્ષપણં હિ કષાયાણાં પાપાનાં શાન્તિરુચ્યતે ।। ૧૧.

પિતા-માતાને દુઃખ આપનાર કે કુટુંબના સંબંધોમાં ભંગ લાવનાર માટે, પાપના દાગ દૂર કરવો અને દુષ્ટતાનું શમન કરવું એ જ પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાય છે.

લોભમાનાત્મકાનાં હિ પાપાનામપિ સંયમઃ । ઇહામુત્ર હિતાર્થાય પ્રશાન્તિસ્તપ ઉચ્યતે ।। ૧૧.

લોભ અને અભિમાનથી થયેલા પાપો માટે, આત્મસંયમ જ તપ કહેવાય છે, કારણ કે એ આ લોક અને પરલોકમાં કલ્યાણ અને શાંતિ આપે છે.

સૂર્યેન્દુગ્રહતારાણાં તુલ્યસ્તુ વિષયો ભવેત્। ઋષીણાઞ્ચ પ્રસિદ્ધાનાં જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પદામ્ ।। ૧૧.

સૂર્ય, ચંદ્ર, ગ્રહો અને તારાઓનું ક્ષેત્ર જેટલું જ, પ્રસિદ્ધ ઋષિઓ અને જ્ઞાન-વિજ્ઞાનની સંપત્તિ ધરાવનારા મહાન લોકોનું ક્ષેત્ર પણ ગણાય છે.

અતીતાનાગતાનાઞ્ચ દર્શનં સામ્પ્રતસ્ય ચ । બુદ્ધસ્ય સમતાં યાન્તિ દીપ્તિઃ સ્યાત્તપ ઉચ્યતે ।। ૧૧.

ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનું દર્શન, જેનું મન સમતામાં સ્થિર છે તેને મળે છે; આવી તેજસ્વિતા તપ કહેવાય છે.

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ મનઃ પઞ્ચ ચ મારુતાન્ । પ્રસાદયતિ યેનાસૌ પ્રસાદ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।। ૧૧.

જે દ્વારા ઇન્દ્રિયો, તેમના વિષયો, મન અને પાંચ પ્રાણવાયુઓને શાંત કરવામાં આવે છે, તેને પ્રસાદ એટલે ઓળખાય છે.

ઇત્યેષ ધર્મઃ પ્રથમઃ પ્રાણાયામશ્ચતુર્વિધઃ। સન્નિકૃષ્ટફલો જ્ઞેયઃ સદ્યઃકાલપ્રસાદજઃ ।। ૧૧.

આ રીતે, આ પ્રથમ ધર્મ છે: ચારે પ્રકારના શ્વાસનિયંત્રણ, જે તરત જ ફળ આપે છે અને ક્ષણમાં શાંતિ આપે છે, એમ જાણવું.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાણાયામસ્ય લક્ષણમ્। આસનં ચ યથાતત્ત્વં યુઞ્જતો યોગમેવ ચ ।। ૧૧.

હવે હું શ્વાસનિયંત્રણના લક્ષણો, યોગ્ય આસન અને યોગના સાચા અભ્યાસની રીત જણાવું છું.

ઓઙ્કારં પ્રથમં કૃત્વા ચન્દ્રસૂયૌં પ્રણમ્ય ચ। આસનં સ્વસ્તિકં કૃત્વા પઝમર્દ્ધાસનન્તથા ।। ૧૧.

પ્રથમ ઓમકાર ઉચ્ચારી, ચંદ્ર અને સૂર્યને વંદન કરીને, સ્વસ્તિક આસન અથવા અર્ધપદ્મ આસન ધારણ કરવું.

સમજાનુરેકજાનુરુત્તાનઃ સુસ્થિતોઽપિ ચ। સમો દૃઢાસનો ભૂત્વા સંહૃત્ય ચરણાવુભૌ ।। ૧૧.

બંને ઘૂંટણ સમાન, એક ઘૂંટણ ઊંચું, શરીર સીધું અને સ્થિર રાખવું; આસન મજબૂત બનાવી, બંને પગ જોડીને રાખવા.

સંવૃતાસ્યોઽવબદ્ધાક્ષ ઉરો વિષ્ટભ્ય ચાગ્રતઃ। પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણે છાદ્ય તથા પ્રજનનં તતઃ ।। ૧૧.

મોં બંધ, આંખો સ્થિર, છાતી આગળ ફેલાવેલી, પગરખાંથી વૃષણ અને પ્રજનન અંગને ઢાંકી દેવું.

કિઞ્ચિદુન્નામિતશિરાઃ શિરો ગ્રીવાં તથૈવ ચ। સમ્પ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્ ।। ૧૧.

માથું થોડું ઊંચું, ગળું પણ એ જ રીતે, પોતાની નાકની ટોચ પર નજર રાખવી, અને બીજી દિશામાં નજર ન ફેરવવી.

તમઃ પ્રચ્છાદ્ય રજસા રજઃ સત્ત્વેન ચ્છાદયેત્ । તતઃ સત્ત્વસ્થિતો ભૂત્વા યોગં યુઞ્જન્ સમાહિતઃ ।। ૧૧.

અંધકારને રજોગુણથી ઢાંકી, અને રજોગુણને સત્ત્વગુણથી ઢાંકી, પછી સત્ત્વમાં સ્થિર રહી, એકાગ્રતાથી યોગનો અભ્યાસ કરવો.

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ મનઃ પઞ્ચ સ મારુતાન્। વિગૃહ્ય સમવાયેવ પ્રત્યાહારમુપક્રમેત્ ।। ૧૧.

ઇન્દ્રિયો, તેમના વિષયો, મન અને પાંચ પ્રાણવાયુઓને અલગ કરીને, એમને એકત્ર કરી, પ્રત્યાહારનો આરંભ કરવો.

યસ્તુ પ્રત્યાહરેત્ કામાન્ કૂર્મોઽઙ્ગાનીવ સર્વતઃ। તથાત્મરતિરેકસ્થઃ પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ ।। ૧૧.

જે વ્યક્તિ ઇન્દ્રિયો ને ઇચ્છાઓમાંથી કાચબાની જેમ બધે થી ખેંચી લે છે અને આત્મામાં એકરૂપ રહે છે, તે પોતાના અંદર આત્માનું દર્શન કરે છે.

પૂરયિત્વા શરીરન્તુ સ બાહ્યાભ્યન્તરં શુચિઃ। આકણ્ઠનાભિયોગેન પ્રત્યાહારમુપક્રમેત્ ।। ૧૧.

શરીરને અંદર અને બહારથી શુદ્ધ રાખી, શ્વાસને કંઠ સુધી ભરી, પછી પ્રત્યાહારનો આરંભ કરવો.

કલામાત્રસ્તુ વિજ્ઞેયો નિમેષોન્મેષ એવ ચ। તથા દ્વાદશમાત્રસ્તુ પ્રાણાયામો વિધીયતે ।। ૧૧.

એક કળા એટલે આંખની પલક ઝપકાવાની જેટલી ક્ષણ; એ રીતે, શ્વાસનિયંત્રણ માટે બાર કળાની ગણતરી કરવી.

ધારણા દ્વાદશાયામો યોગો વૈ ધારણાદ્વયમ્। તથા વૈ યોગયુક્તશ્ચ ઐશ્વર્યં પ્રતિપદ્યતે । વીક્ષતે પરમાત્માનં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા ।। ૧૧.

બાર કળાનો શ્વાસ એટલે ધારણા; એના બે ગણા સમય માટે યોગ કહેવાય છે. આમ યોગથી યુક્ત થયેલો પુરુષ ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે અને પોતાના તેજથી પ્રકાશિત પરમાત્માનું દર્શન કરે છે.

પ્રાણાયામેન યુક્તસ્ય વિપ્રસ્ય નિયતાત્મનઃ। સર્વે દોષાઃ પ્રણશ્યન્તિ સત્ત્વસ્થશ્ચૈવ જાયતે ।। ૧૧.

જે વિદ્વાન અને નિયમિત જીવન જીવતો હોય અને શ્વાસની નિયંત્રણમાં તત્પર રહે છે, તેના બધા દોષો દૂર થઈ જાય છે અને તે શુદ્ધતામાં સ્થિર થઈ જાય છે.

એવં વૈ નિયતાહારઃ પ્રાણાયામપરાયણઃ। જિત્વા જિત્વા સદા ભૂમિમારોહેત્તુ સદા મુનિઃ ।। ૧૧.

જે નિયમિત અને મર્યાદિત ખોરાક લે છે અને શ્વાસની નિયંત્રણમાં તત્પર રહે છે, તે વારંવાર જીત મેળવીને હંમેશા સાધક તરીકે આગળ વધે છે.

અજિતા હિ મહાભૂમિર્દોષાનુત્પાદયેદ્બહૂન્ । વિવર્દ્ધયતિ સમ્મોહં ન રોહેદજિતાં તતઃ ।। ૧૧.

જે પોતાને જીત્યો નથી, તેના માટે મહાન ધરતી અનેક દોષો ઉત્પન્ન કરે છે; તે મોહ વધારતી હોય છે, તેથી અજિત વ્યક્તિએ આગળ વધવું નહીં.

નાલેન તુ યથા તોયં યન્ત્રેણૈવ બલાન્વિતઃ। આપિબેત પ્રયત્નેન તથા વાયુઞ્જિતશ્રમઃ ।। ૧૧.

જે રીતે નળી વડે યંત્રથી જોરપૂર્વક પાણી ખેંચાય છે, એ જ રીતે પુરુષાર્થપૂર્વક પ્રયત્ન કરીને હવા ખેંચવી જોઈએ.

નાભ્યાં ચ હૃદયે ચૈવ કણ્ઠે ઉરસિ ચાનને। નાસાગ્રે તુ તથા નેત્રે ભ્રુવોર્મધ્યેઽથ મૂર્દ્ધનિ ।। ૧૧.

નાભિ, હૃદય, કંઠ, છાતી, મોઢું, નાકની ટોચ, આંખો, ભ્રૂમધ્ય અને માથાના ટોચે—

કિઞ્ચિદૂર્દ્ધ્વં પરસ્મિંશ્ચ ધારણા પરમા સ્મૃતા। પ્રાણાપાનસમારોધાત્ પ્રાણાયામઃ સ કથ્યતે ।। ૧૧.

આમાંથી થોડું ઉપર અને આગળ, શ્રેષ્ઠ ધ્યાન માનવામાં આવે છે; શ્વાસ અને નિશ્વાસના રોકાણથી જ તેને પ્રાણાયામ કહેવામાં આવે છે.

મનસો ધારણા ચૈવ ધારણેતિ પ્રકીર્તિતા। નિવૃત્તિ ર્વિષયાણાન્તુ પ્રત્યાહારસ્તુ સંજ્ઞિતઃ ।। ૧૧.

મનને એકાગ્ર કરવું એ જ ધ્યાન કહેવાય છે; વિષયોથી મન પાછું ખેંચવું એ પ્રતિાહાર કહેવાય છે.

સર્વેષાં સમવાયે તુ સિદ્ધિઃ સ્યાદ્યોગલક્ષણા। તયોત્પન્નસ્ય યોગસ્ય ધ્યાનં વૈ સિદ્ધિલક્ષણમ્। ધ્યાનયુક્તઃ સદા પશ્યેદાત્માનં સૂર્યચન્દ્રવત્ ।। ૧૧.

આ બધાનું મિલન થાય ત્યારે યોગની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે; એ રીતે પ્રાપ્ત થયેલા યોગમાં ધ્યાન જ સિદ્ધિનું લક્ષણ છે. જે હંમેશા ધ્યાનમાં લીન રહે છે, તે પોતાને સૂર્ય-ચંદ્રની જેમ સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે.

સત્ત્વસ્યાનુપપત્તૌ તુ દર્શનન્તુ નવ વિદ્યતે। અદેશકાલયોગસ્ય દર્શનન્તુ ન વિદ્યતે ।। ૧૧.

જ્યારે શુદ્ધતા ન હોય, ત્યારે દર્શન થતું નથી; યોગ્ય સ્થાન અને સમયના મિલન વિના પણ દર્શન થતું નથી.

અગ્ન્યભ્યાશે વને વાપિ શુષ્કપર્ણચયે તથા। જન્તુવ્યાપ્તે શ્મશાને વા જીર્ણગોષ્ઠે ચતુષ્પથે ।। ૧૧.

અગ્નિ પાસે, જંગલમાં, સુકાં પાંદડાની ઢગલીઓ પર, જીવોથી ભરેલા સ્થળે, શ્મશાનમાં, જૂના ગૌશાળામાં કે ચૌરસ્તા પર—