વાયુપુરાણમ્

યથા સિંહો ગજો વાપિ વશ્યત્વાદવતિષ્ઠતે। અભયાય મનુષ્યાણાં મૃગેભ્યઃ સંપ્રવર્ત્તતે ।। ૧૦.

જેમ સિંહ કે હાથી, વશમાં આવ્યા પછી, મજબૂતીથી ઊભા રહીને માણસોને જંગલી પ્રાણીઓથી બચાવે છે, તેમ નિયંત્રિત શ્વાસ પણ કરે છે.

યથા પરિચિતશ્ચાયં વાયુર્વૈ વિશ્વતોમુખઃ। પરિધ્યાયમાનઃ સંરુદ્ધઃ શરીરે કિલ્બિષં દહત્ ।। ૧૦.

જેમ સર્વત્ર વ્યાપક વાયુ, જ્યારે સંયમમાં રાખવામાં આવે અને અવરોધાય, ત્યારે શરીરમાં રહેલી અશુદ્ધિઓને દહન કરે છે.

પ્રાણાયામેન યુક્તસ્ય વિપ્રસ્ય નિયતાત્મનઃ। સર્વે દોષાઃ પ્રણશ્યન્તિ સત્ત્વસ્થશ્ચૈવ જાયતે ।। ૧૦.

જે વિદ્વાન પ્રાણાયામમાં નિષ્ઠાવાન અને સંયમિત છે, તેના બધા દોષો નાશ પામે છે અને તે શુદ્ધ સ્વભાવમાં સ્થિર થાય છે.

તપાંસિ યાનિ તપ્યન્તે વ્રતાનિ નિયમાશ્ચ યે। સર્વયજ્ઞફલઞ્ચૈવ પ્રાણાયામશ્ચ તત્સમઃ ।। ૧૦.

જે તપસ્યા કરવામાં આવે છે, જે વ્રત અને નિયમો પાળવામાં આવે છે, અને બધા યજ્ઞોના ફળ—પ્રાણાયામ એ બધાને બરાબર છે.

અબ્બિન્દું યઃ કુશાગ્રેણ માસિ માસિ સમશ્રુતે। સંવત્સરશતં સાગ્રં પ્રાણાયામઞ્ચ તત્સમમ્ ।। ૧૦.

જે વ્યક્તિ દર મહિને, ઘાસના ટોચ પર પાણીનું એક બિંદુ મૂકે છે અને એ રીતે સો વર્ષ કરતાં વધુ કરે છે—પ્રાણાયામ એના જેટલું જ મહત્ત્વનું છે.

પ્રાણાયામૈર્દહેર્દોષાન્ ધારણાભિશ્ચ કિલ્બિષમ્। પ્રત્યાહારેણ વિષયાન્ ધ્યાનેનાનાશ્વરાન્ ગુણાન્ ।। ૧૦.

પ્રાણાયામથી દોષો દહન થાય છે; એકાગ્રતાથી પાપો નાશ પામે છે; ઇન્દ્રિયોની સંયમથી વિષયો પર નિયંત્રણ આવે છે; અને ધ્યાનથી નાશવાન ગુણો પાર થાય છે.

તસ્માદ્યુક્તઃ સદા યોગી પ્રાણાયામપરો ભવેત્ । સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ।। ૧૦.

આથી, જે યોગમાં સતત લાગેલો અને પ્રાણાયામમાં નિષ્ઠાવાન છે, જેનું મન બધા પાપોથી શુદ્ધ છે, તે પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

એકં મહાન્તં દિવસમહોરાત્રમથાપિ વા। અર્દ્ધમાસં તથા માસમયનાબ્દયુગાનિ ચ ।। ૧૧.

એક દિવસ, મોટો દિવસ અને રાત, અથવા અડધો મહિનો, એક મહિનો, એક વર્ષ કે યુગ—

મહાયુગસહસ્રાણિ ઋષયસ્તપસિ સ્થિતાઃ। ઉપાસતે મહાત્માનઃ પ્રાણં દિવ્યેન ચક્ષુષા ।। ૧૧.

મહાયુગોના હજારો વર્ષો સુધી તપમાં સ્થિર રહેલા ઋષિઓ, દિવ્ય દ્રષ્ટિથી જીવનવાયુનું પૂજન કરે છે.

અતઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાણાયામપ્રયોજનમ્। ફલઞ્ચૈવ વિશેષેણ યથાહ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।। ૧૧.

હવે હું પ્રાણાયામનું હેતુ અને તેનું વિશેષ ફળ, જેમ ભગવાને કહ્યું છે, એ રીતે વધુ સ્પષ્ટ કરીશ.

પ્રયોજનાનિ ચત્વારિ પ્રાણાયામસ્ય વિદ્ધિવૈ। શાન્તિઃ પ્રશાન્તિર્દીપ્તિશ્ચ પ્રસાદશ્ચ ચતુષ્ટયમ્ ।। ૧૧.

પ્રાણાયામના ચાર હેતુ છે એ જાણો: શાંતિ, ઊંડી શાંતિ, તેજસ્વિતા અને સ્પષ્ટતા—આ ચાર.

ઘોરાકારશિવાનાન્તુ કર્મણાં ફલસમ્ભવમ્। સ્વયંકૃતાનિ કાલેન ઇહામુત્ર ચ દેહિનામ્ ।। ૧૧.

ભયાનક કે શુભ કર્મોના ફળ, જીવોએ પોતે જે કર્યું છે તે સમયસર, આ દુનિયામાં અને પરલોકમાં, તેમને મળે છે.

પિતૃમાતૃ પ્રદુષ્ટાનાં જ્ઞાતિસમ્બન્ધિસઙ્કરૈઃ। ક્ષપણં હિ કષાયાણાં પાપાનાં શાન્તિરુચ્યતે ।। ૧૧.

પિતા-માતાને દુઃખ આપનાર કે કુટુંબના સંબંધોમાં ભંગ લાવનાર માટે, પાપના દાગ દૂર કરવો અને દુષ્ટતાનું શમન કરવું એ જ પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાય છે.

લોભમાનાત્મકાનાં હિ પાપાનામપિ સંયમઃ । ઇહામુત્ર હિતાર્થાય પ્રશાન્તિસ્તપ ઉચ્યતે ।। ૧૧.

લોભ અને અભિમાનથી થયેલા પાપો માટે, આત્મસંયમ જ તપ કહેવાય છે, કારણ કે એ આ લોક અને પરલોકમાં કલ્યાણ અને શાંતિ આપે છે.

સૂર્યેન્દુગ્રહતારાણાં તુલ્યસ્તુ વિષયો ભવેત્। ઋષીણાઞ્ચ પ્રસિદ્ધાનાં જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પદામ્ ।। ૧૧.

સૂર્ય, ચંદ્ર, ગ્રહો અને તારાઓનું ક્ષેત્ર જેટલું જ, પ્રસિદ્ધ ઋષિઓ અને જ્ઞાન-વિજ્ઞાનની સંપત્તિ ધરાવનારા મહાન લોકોનું ક્ષેત્ર પણ ગણાય છે.

અતીતાનાગતાનાઞ્ચ દર્શનં સામ્પ્રતસ્ય ચ । બુદ્ધસ્ય સમતાં યાન્તિ દીપ્તિઃ સ્યાત્તપ ઉચ્યતે ।। ૧૧.

ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનું દર્શન, જેનું મન સમતામાં સ્થિર છે તેને મળે છે; આવી તેજસ્વિતા તપ કહેવાય છે.

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ મનઃ પઞ્ચ ચ મારુતાન્ । પ્રસાદયતિ યેનાસૌ પ્રસાદ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।। ૧૧.

જે દ્વારા ઇન્દ્રિયો, તેમના વિષયો, મન અને પાંચ પ્રાણવાયુઓને શાંત કરવામાં આવે છે, તેને પ્રસાદ એટલે ઓળખાય છે.

ઇત્યેષ ધર્મઃ પ્રથમઃ પ્રાણાયામશ્ચતુર્વિધઃ। સન્નિકૃષ્ટફલો જ્ઞેયઃ સદ્યઃકાલપ્રસાદજઃ ।। ૧૧.

આ રીતે, આ પ્રથમ ધર્મ છે: ચારે પ્રકારના શ્વાસનિયંત્રણ, જે તરત જ ફળ આપે છે અને ક્ષણમાં શાંતિ આપે છે, એમ જાણવું.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાણાયામસ્ય લક્ષણમ્। આસનં ચ યથાતત્ત્વં યુઞ્જતો યોગમેવ ચ ।। ૧૧.

હવે હું શ્વાસનિયંત્રણના લક્ષણો, યોગ્ય આસન અને યોગના સાચા અભ્યાસની રીત જણાવું છું.

ઓઙ્કારં પ્રથમં કૃત્વા ચન્દ્રસૂયૌં પ્રણમ્ય ચ। આસનં સ્વસ્તિકં કૃત્વા પઝમર્દ્ધાસનન્તથા ।। ૧૧.

પ્રથમ ઓમકાર ઉચ્ચારી, ચંદ્ર અને સૂર્યને વંદન કરીને, સ્વસ્તિક આસન અથવા અર્ધપદ્મ આસન ધારણ કરવું.

સમજાનુરેકજાનુરુત્તાનઃ સુસ્થિતોઽપિ ચ। સમો દૃઢાસનો ભૂત્વા સંહૃત્ય ચરણાવુભૌ ।। ૧૧.

બંને ઘૂંટણ સમાન, એક ઘૂંટણ ઊંચું, શરીર સીધું અને સ્થિર રાખવું; આસન મજબૂત બનાવી, બંને પગ જોડીને રાખવા.

સંવૃતાસ્યોઽવબદ્ધાક્ષ ઉરો વિષ્ટભ્ય ચાગ્રતઃ। પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણે છાદ્ય તથા પ્રજનનં તતઃ ।। ૧૧.

મોં બંધ, આંખો સ્થિર, છાતી આગળ ફેલાવેલી, પગરખાંથી વૃષણ અને પ્રજનન અંગને ઢાંકી દેવું.

કિઞ્ચિદુન્નામિતશિરાઃ શિરો ગ્રીવાં તથૈવ ચ। સમ્પ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્ ।। ૧૧.

માથું થોડું ઊંચું, ગળું પણ એ જ રીતે, પોતાની નાકની ટોચ પર નજર રાખવી, અને બીજી દિશામાં નજર ન ફેરવવી.

તમઃ પ્રચ્છાદ્ય રજસા રજઃ સત્ત્વેન ચ્છાદયેત્ । તતઃ સત્ત્વસ્થિતો ભૂત્વા યોગં યુઞ્જન્ સમાહિતઃ ।। ૧૧.

અંધકારને રજોગુણથી ઢાંકી, અને રજોગુણને સત્ત્વગુણથી ઢાંકી, પછી સત્ત્વમાં સ્થિર રહી, એકાગ્રતાથી યોગનો અભ્યાસ કરવો.

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ મનઃ પઞ્ચ સ મારુતાન્। વિગૃહ્ય સમવાયેવ પ્રત્યાહારમુપક્રમેત્ ।। ૧૧.

ઇન્દ્રિયો, તેમના વિષયો, મન અને પાંચ પ્રાણવાયુઓને અલગ કરીને, એમને એકત્ર કરી, પ્રત્યાહારનો આરંભ કરવો.

યસ્તુ પ્રત્યાહરેત્ કામાન્ કૂર્મોઽઙ્ગાનીવ સર્વતઃ। તથાત્મરતિરેકસ્થઃ પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ ।। ૧૧.

જે વ્યક્તિ ઇન્દ્રિયો ને ઇચ્છાઓમાંથી કાચબાની જેમ બધે થી ખેંચી લે છે અને આત્મામાં એકરૂપ રહે છે, તે પોતાના અંદર આત્માનું દર્શન કરે છે.

પૂરયિત્વા શરીરન્તુ સ બાહ્યાભ્યન્તરં શુચિઃ। આકણ્ઠનાભિયોગેન પ્રત્યાહારમુપક્રમેત્ ।। ૧૧.

શરીરને અંદર અને બહારથી શુદ્ધ રાખી, શ્વાસને કંઠ સુધી ભરી, પછી પ્રત્યાહારનો આરંભ કરવો.

કલામાત્રસ્તુ વિજ્ઞેયો નિમેષોન્મેષ એવ ચ। તથા દ્વાદશમાત્રસ્તુ પ્રાણાયામો વિધીયતે ।। ૧૧.

એક કળા એટલે આંખની પલક ઝપકાવાની જેટલી ક્ષણ; એ રીતે, શ્વાસનિયંત્રણ માટે બાર કળાની ગણતરી કરવી.

ધારણા દ્વાદશાયામો યોગો વૈ ધારણાદ્વયમ્। તથા વૈ યોગયુક્તશ્ચ ઐશ્વર્યં પ્રતિપદ્યતે । વીક્ષતે પરમાત્માનં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા ।। ૧૧.

બાર કળાનો શ્વાસ એટલે ધારણા; એના બે ગણા સમય માટે યોગ કહેવાય છે. આમ યોગથી યુક્ત થયેલો પુરુષ ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે અને પોતાના તેજથી પ્રકાશિત પરમાત્માનું દર્શન કરે છે.