વાયુપુરાણમ્

પ્રાણાયામગતિશ્વાપિ પ્રાણસ્યાયામ ઉચ્યતે । સ ચાપિ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો મન્દો મધ્યોત્તમસ્તથા ।। ૧૦.

પ્રાણની ગતિનું નિયમન એટલે પ્રાણાયામ કહેવાય છે; તે ત્રણ પ્રકારનો છે — ધીરો, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ.

પ્રાણાનાઞ્ચ નિરોધસ્તુ સ પ્રાણાયામસંજ્ઞિતઃ । પ્રાણાયામપ્રમાણન્તુ માત્રા વૈ દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ।। ૧૦.

પ્રાણોના નિયંત્રણને પ્રાણાયામ કહે છે; પ્રાણાયામનું માપ બાર માત્રા ગણાય છે.

મન્દો દ્વાદશમાત્રસ્તુ ઉદ્વાતા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ । મધ્યમશ્ચ દ્વિરુદ્વાતશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રિકઃ ।। ૧૦.

ધીમો પ્રકાર બાર માત્રાનો છે, જેમાં બાર શ્વાસ લેવાય છે; મધ્યમ પ્રકારમાં એના બે ગણા એટલે ચોવીસ માત્રા થાય છે.

ઉત્તમસ્તત્ર્ત્રિરુદ્વાતો માત્રાઃ ષટ્‌ત્રિંશદુચ્યતે। સ્વેદકમ્પવિષાદાનાં જનનો હ્યુત્તમઃ સ્મૃતઃ ।। ૧૦.

અહીં શ્રેષ્ઠ ગણાતી માપત્રીસ માટ્રા છે; એ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે કારણ કે એથી પસીનો, કંપન અને નિરાશા પેદા થાય છે.

ઇત્યેતત્ ત્રિવિધં પ્રોક્તં પ્રાણાયામસ્ય લક્ષણમ્। પ્રમાણઞ્ચ સમાસેન લક્ષણઞ્ચ નિબોધત ।। ૧૦.

આ રીતે પ્રાણાયામના ત્રણ પ્રકારના લક્ષણો જણાવવામાં આવ્યા છે; હવે, તેનું માપ અને સંક્ષિપ્ત લક્ષણ ધ્યાનથી સાંભળો.

સિંહો વા કુઞ્જરો વાપિ તથાઽન્યો વા મૃગો વને। ગૃહીતઃ સેવ્યમાનસ્તુ મૃદુઃ સમુપજાયતે ।। ૧૦.

સિંહ કે હાથી અથવા જંગલમાં બીજું કોઈ પ્રાણી, જ્યારે પકડાઈ અને પાલન કરવામાં આવે, ત્યારે ધીમે ધીમે સૌમ્ય બની જાય છે.

તથા પ્રાણો દુરાધર્ષઃ સર્વેષામકૃતાત્મનામ્ । યોગતઃ સેવ્યમાનસ્તુ સ એવાભ્યાસતો વ્રજેત્ ।। ૧૦.

એ જ રીતે, જે લોકો પોતાને સંયમમાં રાખતા નથી, તેમના માટે શ્વાસને કાબૂમાં લેવું મુશ્કેલ છે; પણ યોગ દ્વારા સતત અભ્યાસથી એ શ્વાસ પણ વશમાં આવી જાય છે.

સ ચૈવ હિ યથા સિંહઃ કુઞ્જરો વાપિ દુર્બલઃ। કાલાન્તરવશાદ્યોગાદ્ગમ્યતે પરિમર્દ્દનાત્ ।। ૧૦.

અને જેમ સિંહ કે હાથી, ભલે મજબૂત હોય, પણ સમય જતાં અને તાલીમથી કમજોરી અનુભવે છે, એ જ રીતે શ્વાસ પણ થાય છે.

પરિધાય મનો મન્દં વશ્યત્વં ચાધિગચ્છતિ । પરિધાય મનોદેવં તથા જીવતિ મારુતઃ ।। ૧૦.

મંદ મનને સંયમમાં રાખવાથી પણ વશીભૂતતા પ્રાપ્ત થાય છે; એ રીતે મનને સંયમમાં રાખવાથી જીવનવાયુ પણ સ્થિર રહે છે.

વશ્યત્વં હિ યથા વાયુર્ગચ્છતે યોગમાસ્થિતઃ। તદા સ્વચ્છન્દતઃ પ્રાણં નયતે યત્ર ચેચ્છતિ ।। ૧૦.

જેમ વાયુ યોગમાં સ્થિર થયા પછી કાબૂમાં આવી જાય છે, તેમ પછી શ્વાસ પણ મન ઈચ્છ્યા ત્યાં લઈ જઈ શકાય છે.

યથા સિંહો ગજો વાપિ વશ્યત્વાદવતિષ્ઠતે। અભયાય મનુષ્યાણાં મૃગેભ્યઃ સંપ્રવર્ત્તતે ।। ૧૦.

જેમ સિંહ કે હાથી, વશમાં આવ્યા પછી, મજબૂતીથી ઊભા રહીને માણસોને જંગલી પ્રાણીઓથી બચાવે છે, તેમ નિયંત્રિત શ્વાસ પણ કરે છે.

યથા પરિચિતશ્ચાયં વાયુર્વૈ વિશ્વતોમુખઃ। પરિધ્યાયમાનઃ સંરુદ્ધઃ શરીરે કિલ્બિષં દહત્ ।। ૧૦.

જેમ સર્વત્ર વ્યાપક વાયુ, જ્યારે સંયમમાં રાખવામાં આવે અને અવરોધાય, ત્યારે શરીરમાં રહેલી અશુદ્ધિઓને દહન કરે છે.

પ્રાણાયામેન યુક્તસ્ય વિપ્રસ્ય નિયતાત્મનઃ। સર્વે દોષાઃ પ્રણશ્યન્તિ સત્ત્વસ્થશ્ચૈવ જાયતે ।। ૧૦.

જે વિદ્વાન પ્રાણાયામમાં નિષ્ઠાવાન અને સંયમિત છે, તેના બધા દોષો નાશ પામે છે અને તે શુદ્ધ સ્વભાવમાં સ્થિર થાય છે.

તપાંસિ યાનિ તપ્યન્તે વ્રતાનિ નિયમાશ્ચ યે। સર્વયજ્ઞફલઞ્ચૈવ પ્રાણાયામશ્ચ તત્સમઃ ।। ૧૦.

જે તપસ્યા કરવામાં આવે છે, જે વ્રત અને નિયમો પાળવામાં આવે છે, અને બધા યજ્ઞોના ફળ—પ્રાણાયામ એ બધાને બરાબર છે.

અબ્બિન્દું યઃ કુશાગ્રેણ માસિ માસિ સમશ્રુતે। સંવત્સરશતં સાગ્રં પ્રાણાયામઞ્ચ તત્સમમ્ ।। ૧૦.

જે વ્યક્તિ દર મહિને, ઘાસના ટોચ પર પાણીનું એક બિંદુ મૂકે છે અને એ રીતે સો વર્ષ કરતાં વધુ કરે છે—પ્રાણાયામ એના જેટલું જ મહત્ત્વનું છે.

પ્રાણાયામૈર્દહેર્દોષાન્ ધારણાભિશ્ચ કિલ્બિષમ્। પ્રત્યાહારેણ વિષયાન્ ધ્યાનેનાનાશ્વરાન્ ગુણાન્ ।। ૧૦.

પ્રાણાયામથી દોષો દહન થાય છે; એકાગ્રતાથી પાપો નાશ પામે છે; ઇન્દ્રિયોની સંયમથી વિષયો પર નિયંત્રણ આવે છે; અને ધ્યાનથી નાશવાન ગુણો પાર થાય છે.

તસ્માદ્યુક્તઃ સદા યોગી પ્રાણાયામપરો ભવેત્ । સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ।। ૧૦.

આથી, જે યોગમાં સતત લાગેલો અને પ્રાણાયામમાં નિષ્ઠાવાન છે, જેનું મન બધા પાપોથી શુદ્ધ છે, તે પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

એકં મહાન્તં દિવસમહોરાત્રમથાપિ વા। અર્દ્ધમાસં તથા માસમયનાબ્દયુગાનિ ચ ।। ૧૧.

એક દિવસ, મોટો દિવસ અને રાત, અથવા અડધો મહિનો, એક મહિનો, એક વર્ષ કે યુગ—

મહાયુગસહસ્રાણિ ઋષયસ્તપસિ સ્થિતાઃ। ઉપાસતે મહાત્માનઃ પ્રાણં દિવ્યેન ચક્ષુષા ।। ૧૧.

મહાયુગોના હજારો વર્ષો સુધી તપમાં સ્થિર રહેલા ઋષિઓ, દિવ્ય દ્રષ્ટિથી જીવનવાયુનું પૂજન કરે છે.

અતઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાણાયામપ્રયોજનમ્। ફલઞ્ચૈવ વિશેષેણ યથાહ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।। ૧૧.

હવે હું પ્રાણાયામનું હેતુ અને તેનું વિશેષ ફળ, જેમ ભગવાને કહ્યું છે, એ રીતે વધુ સ્પષ્ટ કરીશ.

પ્રયોજનાનિ ચત્વારિ પ્રાણાયામસ્ય વિદ્ધિવૈ। શાન્તિઃ પ્રશાન્તિર્દીપ્તિશ્ચ પ્રસાદશ્ચ ચતુષ્ટયમ્ ।। ૧૧.

પ્રાણાયામના ચાર હેતુ છે એ જાણો: શાંતિ, ઊંડી શાંતિ, તેજસ્વિતા અને સ્પષ્ટતા—આ ચાર.

ઘોરાકારશિવાનાન્તુ કર્મણાં ફલસમ્ભવમ્। સ્વયંકૃતાનિ કાલેન ઇહામુત્ર ચ દેહિનામ્ ।। ૧૧.

ભયાનક કે શુભ કર્મોના ફળ, જીવોએ પોતે જે કર્યું છે તે સમયસર, આ દુનિયામાં અને પરલોકમાં, તેમને મળે છે.

પિતૃમાતૃ પ્રદુષ્ટાનાં જ્ઞાતિસમ્બન્ધિસઙ્કરૈઃ। ક્ષપણં હિ કષાયાણાં પાપાનાં શાન્તિરુચ્યતે ।। ૧૧.

પિતા-માતાને દુઃખ આપનાર કે કુટુંબના સંબંધોમાં ભંગ લાવનાર માટે, પાપના દાગ દૂર કરવો અને દુષ્ટતાનું શમન કરવું એ જ પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાય છે.

લોભમાનાત્મકાનાં હિ પાપાનામપિ સંયમઃ । ઇહામુત્ર હિતાર્થાય પ્રશાન્તિસ્તપ ઉચ્યતે ।। ૧૧.

લોભ અને અભિમાનથી થયેલા પાપો માટે, આત્મસંયમ જ તપ કહેવાય છે, કારણ કે એ આ લોક અને પરલોકમાં કલ્યાણ અને શાંતિ આપે છે.

સૂર્યેન્દુગ્રહતારાણાં તુલ્યસ્તુ વિષયો ભવેત્। ઋષીણાઞ્ચ પ્રસિદ્ધાનાં જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પદામ્ ।। ૧૧.

સૂર્ય, ચંદ્ર, ગ્રહો અને તારાઓનું ક્ષેત્ર જેટલું જ, પ્રસિદ્ધ ઋષિઓ અને જ્ઞાન-વિજ્ઞાનની સંપત્તિ ધરાવનારા મહાન લોકોનું ક્ષેત્ર પણ ગણાય છે.

અતીતાનાગતાનાઞ્ચ દર્શનં સામ્પ્રતસ્ય ચ । બુદ્ધસ્ય સમતાં યાન્તિ દીપ્તિઃ સ્યાત્તપ ઉચ્યતે ।। ૧૧.

ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનું દર્શન, જેનું મન સમતામાં સ્થિર છે તેને મળે છે; આવી તેજસ્વિતા તપ કહેવાય છે.

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ મનઃ પઞ્ચ ચ મારુતાન્ । પ્રસાદયતિ યેનાસૌ પ્રસાદ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।। ૧૧.

જે દ્વારા ઇન્દ્રિયો, તેમના વિષયો, મન અને પાંચ પ્રાણવાયુઓને શાંત કરવામાં આવે છે, તેને પ્રસાદ એટલે ઓળખાય છે.

ઇત્યેષ ધર્મઃ પ્રથમઃ પ્રાણાયામશ્ચતુર્વિધઃ। સન્નિકૃષ્ટફલો જ્ઞેયઃ સદ્યઃકાલપ્રસાદજઃ ।। ૧૧.

આ રીતે, આ પ્રથમ ધર્મ છે: ચારે પ્રકારના શ્વાસનિયંત્રણ, જે તરત જ ફળ આપે છે અને ક્ષણમાં શાંતિ આપે છે, એમ જાણવું.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાણાયામસ્ય લક્ષણમ્। આસનં ચ યથાતત્ત્વં યુઞ્જતો યોગમેવ ચ ।। ૧૧.

હવે હું શ્વાસનિયંત્રણના લક્ષણો, યોગ્ય આસન અને યોગના સાચા અભ્યાસની રીત જણાવું છું.