વાયુપુરાણમ્

યોગં તપશ્ચ સત્યઞ્ચ ધર્મઞ્ચાપિ મહામુને। માહેશ્વરસ્ય જ્ઞાનસ્ય સાધનઞ્ચ પ્રજક્ષ્વ નઃ ।। ૧૦.

હે મહામુનિ, અમને યોગ, તપ, સત્ય અને ધર્મના સાધનો અને મહેશ્વરના જ્ઞાનની રીત જણાવો.

યેન યેન ચ ધર્મેણ ગતિં પ્રાપ્સ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ। તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ યોગં માહેશ્વરં પ્રભો ।। ૧૦.

દ્વિજાતિઓ જે ધર્મ દ્વારા પોતાના લક્ષ્ય સુધી પહોંચે છે, તે બધું હું સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે પ્રભુ, મહેશ્વરનો યોગ મને કહો.

પઞ્ચ ધર્માઃ પુરાણે તુ રુદ્રેણ સમુદાહૃતાઃ। માહેશ્વર્યં યથા પ્રોક્તં રુદ્રૈરક્લિષ્ટકર્મભિઃ ।। ૧૦.

પાંચ ધર્મો અગાઉ રુદ્રે પુરાણમાં જણાવ્યા હતા, જેમ મહેશ્વરનું ઉપદેશ નિર્મળ કર્મવાળા રુદ્રોએ આપ્યું હતું.

આદિત્યૈર્વસુભિઃ સાધ્યૈરશ્વિભ્યાઞ્ચૈવ સર્વશઃ। મરુદ્ભિર્ભૃગુભિશ્ચૈવ યે ચાન્યે વિબુધાલયાઃ ।। ૧૦.

આદિત્ય, વસુ, સાધ્ય, અશ્વિનીકુમાર, મારુત, ભૃગુ અને અન્ય બધા વિદ્વાનોના નિવાસીઓ દ્વારા પણ આ ધર્મો અનુસરવામાં આવ્યા છે.

યમશુક્રપુરોગૈશ્ચ પિતૃકાલાન્તકૈસ્તથા। એતૈશ્વાન્યૈશચવ બહુભિસ્તે ધર્માઃ પર્યુપાસિતાઃ ।। ૧૦.

યમ, શુક્ર અને તેમના અનુયાયીઓ, પિતૃ, કાળ, અંતક અને અનેક અન્યોએ પણ આ ધર્મોનું પાલન કર્યું છે.

તે વૈ પ્રક્ષીણકર્માણઃ શારદામ્બરનિર્મલાઃ। ઉપાસતે મુનિગણાઃ સન્ધાયાત્માનમાત્મનિ ।। ૧૦.

જેઓના કર્મો ક્ષીણ થઈ ગયા છે, જે શરદના વાદળ જેટલા શુદ્ધ છે, એવા મુનિઓના સમૂહો આત્માને આત્મામાં એકરૂપ કરીને ઉપાસના કરે છે.

ગુરુપ્રિયહિતે યુક્તા ગુરૂણાં વૈ પ્રિયેપ્સવઃ। વિમુચ્ય માનુષં જન્મ વિહરન્તિ ચ દેવવત્ ।। ૧૦.

જે લોકો ગુરુને પ્રિય અને હિતકારક કાર્યમાં જોડાયેલા છે, ગુરુની કૃપા મેળવવા ઈચ્છે છે, તેઓ માનવ જન્મ છોડીને દેવો જેવી સ્થિતિમાં વિહાર કરે છે.

મહેશ્વરેણ યે પ્રોક્તાઃ પઞ્ચ ધર્માઃ સનાતનાઃ। તાન્ સર્વાન્ ક્રમયોગેન ઉચ્યમાનાન્નિબોધત ।। ૧૦.

મહેશ્વરે જે પાંચ શાશ્વત ધર્મો જણાવ્યા છે, તે બધાને ક્રમ અને યોગની રીત પ્રમાણે સાંભળો.

પ્રાણાયામસ્તથા ધ્યાનં પ્રત્યાહારોઽથ ધારણા। સ્મરણઞ્ચૈવ યોગેઽસ્મિન્ પઞ્ચ ધર્માઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૧૦.

પ્રાણાયામ, ધ્યાન, ઇન્દ્રિયસંયમ, એકાગ્રતા અને સ્મરણ — આ પાંચ ધર્મો આ યોગમાં વર્ણવાયા છે.

તેષાં ક્રમવિશેષેણ લક્ષણં કારણં તથા। પ્રવક્ષ્યામિ તથા તત્ત્વં યથા રુદ્રેણ ભાષિતમ્ ।। ૧૦.

હવે હું તમને તેમનો ક્રમ, લક્ષણ, કારણ અને તેમનું તત્વ સમજાવું છું, જેમ રુદ્રે કહ્યું છે.

પ્રાણાયામગતિશ્વાપિ પ્રાણસ્યાયામ ઉચ્યતે । સ ચાપિ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો મન્દો મધ્યોત્તમસ્તથા ।। ૧૦.

પ્રાણની ગતિનું નિયમન એટલે પ્રાણાયામ કહેવાય છે; તે ત્રણ પ્રકારનો છે — ધીરો, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ.

પ્રાણાનાઞ્ચ નિરોધસ્તુ સ પ્રાણાયામસંજ્ઞિતઃ । પ્રાણાયામપ્રમાણન્તુ માત્રા વૈ દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ।। ૧૦.

પ્રાણોના નિયંત્રણને પ્રાણાયામ કહે છે; પ્રાણાયામનું માપ બાર માત્રા ગણાય છે.

મન્દો દ્વાદશમાત્રસ્તુ ઉદ્વાતા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ । મધ્યમશ્ચ દ્વિરુદ્વાતશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રિકઃ ।। ૧૦.

ધીમો પ્રકાર બાર માત્રાનો છે, જેમાં બાર શ્વાસ લેવાય છે; મધ્યમ પ્રકારમાં એના બે ગણા એટલે ચોવીસ માત્રા થાય છે.

ઉત્તમસ્તત્ર્ત્રિરુદ્વાતો માત્રાઃ ષટ્‌ત્રિંશદુચ્યતે। સ્વેદકમ્પવિષાદાનાં જનનો હ્યુત્તમઃ સ્મૃતઃ ।। ૧૦.

અહીં શ્રેષ્ઠ ગણાતી માપત્રીસ માટ્રા છે; એ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે કારણ કે એથી પસીનો, કંપન અને નિરાશા પેદા થાય છે.

ઇત્યેતત્ ત્રિવિધં પ્રોક્તં પ્રાણાયામસ્ય લક્ષણમ્। પ્રમાણઞ્ચ સમાસેન લક્ષણઞ્ચ નિબોધત ।। ૧૦.

આ રીતે પ્રાણાયામના ત્રણ પ્રકારના લક્ષણો જણાવવામાં આવ્યા છે; હવે, તેનું માપ અને સંક્ષિપ્ત લક્ષણ ધ્યાનથી સાંભળો.

સિંહો વા કુઞ્જરો વાપિ તથાઽન્યો વા મૃગો વને। ગૃહીતઃ સેવ્યમાનસ્તુ મૃદુઃ સમુપજાયતે ।। ૧૦.

સિંહ કે હાથી અથવા જંગલમાં બીજું કોઈ પ્રાણી, જ્યારે પકડાઈ અને પાલન કરવામાં આવે, ત્યારે ધીમે ધીમે સૌમ્ય બની જાય છે.

તથા પ્રાણો દુરાધર્ષઃ સર્વેષામકૃતાત્મનામ્ । યોગતઃ સેવ્યમાનસ્તુ સ એવાભ્યાસતો વ્રજેત્ ।। ૧૦.

એ જ રીતે, જે લોકો પોતાને સંયમમાં રાખતા નથી, તેમના માટે શ્વાસને કાબૂમાં લેવું મુશ્કેલ છે; પણ યોગ દ્વારા સતત અભ્યાસથી એ શ્વાસ પણ વશમાં આવી જાય છે.

સ ચૈવ હિ યથા સિંહઃ કુઞ્જરો વાપિ દુર્બલઃ। કાલાન્તરવશાદ્યોગાદ્ગમ્યતે પરિમર્દ્દનાત્ ।। ૧૦.

અને જેમ સિંહ કે હાથી, ભલે મજબૂત હોય, પણ સમય જતાં અને તાલીમથી કમજોરી અનુભવે છે, એ જ રીતે શ્વાસ પણ થાય છે.

પરિધાય મનો મન્દં વશ્યત્વં ચાધિગચ્છતિ । પરિધાય મનોદેવં તથા જીવતિ મારુતઃ ।। ૧૦.

મંદ મનને સંયમમાં રાખવાથી પણ વશીભૂતતા પ્રાપ્ત થાય છે; એ રીતે મનને સંયમમાં રાખવાથી જીવનવાયુ પણ સ્થિર રહે છે.

વશ્યત્વં હિ યથા વાયુર્ગચ્છતે યોગમાસ્થિતઃ। તદા સ્વચ્છન્દતઃ પ્રાણં નયતે યત્ર ચેચ્છતિ ।। ૧૦.

જેમ વાયુ યોગમાં સ્થિર થયા પછી કાબૂમાં આવી જાય છે, તેમ પછી શ્વાસ પણ મન ઈચ્છ્યા ત્યાં લઈ જઈ શકાય છે.

યથા સિંહો ગજો વાપિ વશ્યત્વાદવતિષ્ઠતે। અભયાય મનુષ્યાણાં મૃગેભ્યઃ સંપ્રવર્ત્તતે ।। ૧૦.

જેમ સિંહ કે હાથી, વશમાં આવ્યા પછી, મજબૂતીથી ઊભા રહીને માણસોને જંગલી પ્રાણીઓથી બચાવે છે, તેમ નિયંત્રિત શ્વાસ પણ કરે છે.

યથા પરિચિતશ્ચાયં વાયુર્વૈ વિશ્વતોમુખઃ। પરિધ્યાયમાનઃ સંરુદ્ધઃ શરીરે કિલ્બિષં દહત્ ।। ૧૦.

જેમ સર્વત્ર વ્યાપક વાયુ, જ્યારે સંયમમાં રાખવામાં આવે અને અવરોધાય, ત્યારે શરીરમાં રહેલી અશુદ્ધિઓને દહન કરે છે.

પ્રાણાયામેન યુક્તસ્ય વિપ્રસ્ય નિયતાત્મનઃ। સર્વે દોષાઃ પ્રણશ્યન્તિ સત્ત્વસ્થશ્ચૈવ જાયતે ।। ૧૦.

જે વિદ્વાન પ્રાણાયામમાં નિષ્ઠાવાન અને સંયમિત છે, તેના બધા દોષો નાશ પામે છે અને તે શુદ્ધ સ્વભાવમાં સ્થિર થાય છે.

તપાંસિ યાનિ તપ્યન્તે વ્રતાનિ નિયમાશ્ચ યે। સર્વયજ્ઞફલઞ્ચૈવ પ્રાણાયામશ્ચ તત્સમઃ ।। ૧૦.

જે તપસ્યા કરવામાં આવે છે, જે વ્રત અને નિયમો પાળવામાં આવે છે, અને બધા યજ્ઞોના ફળ—પ્રાણાયામ એ બધાને બરાબર છે.

અબ્બિન્દું યઃ કુશાગ્રેણ માસિ માસિ સમશ્રુતે। સંવત્સરશતં સાગ્રં પ્રાણાયામઞ્ચ તત્સમમ્ ।। ૧૦.

જે વ્યક્તિ દર મહિને, ઘાસના ટોચ પર પાણીનું એક બિંદુ મૂકે છે અને એ રીતે સો વર્ષ કરતાં વધુ કરે છે—પ્રાણાયામ એના જેટલું જ મહત્ત્વનું છે.

પ્રાણાયામૈર્દહેર્દોષાન્ ધારણાભિશ્ચ કિલ્બિષમ્। પ્રત્યાહારેણ વિષયાન્ ધ્યાનેનાનાશ્વરાન્ ગુણાન્ ।। ૧૦.

પ્રાણાયામથી દોષો દહન થાય છે; એકાગ્રતાથી પાપો નાશ પામે છે; ઇન્દ્રિયોની સંયમથી વિષયો પર નિયંત્રણ આવે છે; અને ધ્યાનથી નાશવાન ગુણો પાર થાય છે.

તસ્માદ્યુક્તઃ સદા યોગી પ્રાણાયામપરો ભવેત્ । સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ।। ૧૦.

આથી, જે યોગમાં સતત લાગેલો અને પ્રાણાયામમાં નિષ્ઠાવાન છે, જેનું મન બધા પાપોથી શુદ્ધ છે, તે પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

એકં મહાન્તં દિવસમહોરાત્રમથાપિ વા। અર્દ્ધમાસં તથા માસમયનાબ્દયુગાનિ ચ ।। ૧૧.

એક દિવસ, મોટો દિવસ અને રાત, અથવા અડધો મહિનો, એક મહિનો, એક વર્ષ કે યુગ—

મહાયુગસહસ્રાણિ ઋષયસ્તપસિ સ્થિતાઃ। ઉપાસતે મહાત્માનઃ પ્રાણં દિવ્યેન ચક્ષુષા ।। ૧૧.

મહાયુગોના હજારો વર્ષો સુધી તપમાં સ્થિર રહેલા ઋષિઓ, દિવ્ય દ્રષ્ટિથી જીવનવાયુનું પૂજન કરે છે.