વાયુપુરાણમ્

એતે યે વૈ મયા મૃષ્ટા વિરૂપા નીલલેહિતાઃ । સહસ્રાણાં સહસ્રન્તુ આત્મનોપમનિશ્ચિતાઃ ।। ૧૦.

આ જે વિકૃત અને નીલલોહિત રંગવાળા, મેં સર્જેલા, એ હજારોમાં હજારો છે, અને બધા મારા જેવા જ છે.

એતે દેવા ભવિષ્યન્તિ રૂદ્રા નામ મહાબલાઃ। પૃથિવ્યામન્તારીક્ષે ચ રુદ્રનામ્ના પ્રતિશ્રુતાઃ ।। ૧૦.

આ દેવતાઓ રુદ્ર નામે પ્રસિદ્ધ અને મહાબળવાન બનશે; પૃથ્વી અને આકાશમાં રુદ્ર તરીકે ઓળખાશે.

શતરુદ્રસમામ્નાતા ભવિષ્યન્તીહ યજ્ઞિયાઃ। યજ્ઞભાજો ભવિષ્યન્તિ સર્વે દેવયુગૈઃ સહ ।। ૧૦.

શતરુદ્ર તરીકે ઓળખાતા આ બધા અહીં યજ્ઞ માટે યોગ્ય થશે; બધા દેવગણ સાથે યજ્ઞમાં ભાગ લેશે.

મન્વન્તરેષુ યે દેવા ભવિષ્યન્તીહ ચ્છન્દજાઃ। તૈઃ સાર્દ્ધમીજ્યમાનાસ્તે સ્થાસ્યન્તીહ યુગક્ષયાત્ ।। ૧૦.

મન્વંતરોમાં જે દેવતાઓ ઇચ્છાથી અહીં જન્મે છે, તેઓ સાથે પૂજા પામીને, યुगના અંત સુધી અહીં રહેશે.

એવમુક્તસ્તદા બ્રહ્મા મહાદેવેન ધીમતા। પ્રત્યુવાચ તદા ભીમં હૃષ્યમાણઃ પ્રજાપતિઃ ।। ૧૦.

આ રીતે મહાદેવના વચન સાંભળી, બ્રહ્મા, પ્રજાપતિ, આનંદથી ભયંકર મહાદેવને ઉત્તર આપ્યો.

એવં ભવતુ ભદ્રં તે યથા તે વ્યાહૃતં પ્રભો। બ્રહ્મણા સમનુજ્ઞા તે સદા સર્વમભૂત્ કિલ ।। ૧૦.

જેમ તમે કહ્યું તેમ જ થાઓ, તમને શુભતા મળે. બ્રહ્માજીની અનુમતિથી તમારે બધું હંમેશા પૂર્ણ થયું છે.

તતઃપ્રભૃતિ દેવેશો ન પ્રાસૂયત વૈ પ્રજાઃ। ઊર્દ્ધ્વરેતાઃ સ્થિતઃ સ્થાણુર્યાવદાભૂતસંપ્લવમ્। યસ્માચ્ચોક્તં સ્થિતોઽસ્મીતિ તતઃ સ્થાણુરિતિ સ્મૃતઃ ।। ૧૦.

ત્યાંથી ભગવાને પુનઃ કોઈ સંતાન ઉત્પન્ન કર્યા નહીં; તેઓ ઉર્ધ્વરેતાસ બની, સ્થિર રહી ગયા અને જગતના અંત સુધી અડગ ઊભા રહ્યા. કારણ કે તેમણે કહ્યું હતું, 'હું સ્થિર છું', તેથી તેમને 'સ્થાણુ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં તપઃ સચત્યં ક્ષમા ધૃતિઃ। સ્રષ્ટૃત્વમાત્મસમ્બોધસ્ત્વધિષ્ઠાતૃત્વમેવ ચ। અથ યાનિ દશૈતાનિ નિત્યન્તિષ્ઠન્તિ શઙ્કરે ।। ૧૦.

જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઈશ્વરત્વ, તપ, સત્ય, ક્ષમા, ધીરજ, સર્જનશક્તિ, આત્મસ્ફૂર્તિ અને શાસન — આ દસ ગુણો હંમેશા શંકરમાં વસે છે.

સર્વાન્ દેવાન્ ઋષીંશ્ચૈવ સમેતાનસુરૈઃ સહ। અત્યેતિ તેજસા દેવો મહાદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।। ૧૦.

ભગવાન પોતાની તેજસ્વિતાથી બધા દેવો, ઋષિઓ અને અસુરો કરતાં પણ વધારે છે, તેથી તેમને મહાદેવ કહેવામાં આવે છે.

અત્યેતિ દેવાનૈશ્ચર્યાદ્બલેન ચ મહાસુરાન્। જ્ઞાનેન ચ મુનીન્ સર્વાન્ યોગાદ્ભૂતાનિ સર્વશઃ ।। ૧૦.

અદ્ભુતતા દ્વારા દેવો કરતાં, બળથી મહાસુરો કરતાં, જ્ઞાનથી બધા મુનિઓ કરતાં અને યોગ દ્વારા બધા જીવોથી પણ તેઓ આગળ છે.

યોગં તપશ્ચ સત્યઞ્ચ ધર્મઞ્ચાપિ મહામુને। માહેશ્વરસ્ય જ્ઞાનસ્ય સાધનઞ્ચ પ્રજક્ષ્વ નઃ ।। ૧૦.

હે મહામુનિ, અમને યોગ, તપ, સત્ય અને ધર્મના સાધનો અને મહેશ્વરના જ્ઞાનની રીત જણાવો.

યેન યેન ચ ધર્મેણ ગતિં પ્રાપ્સ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ। તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ યોગં માહેશ્વરં પ્રભો ।। ૧૦.

દ્વિજાતિઓ જે ધર્મ દ્વારા પોતાના લક્ષ્ય સુધી પહોંચે છે, તે બધું હું સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે પ્રભુ, મહેશ્વરનો યોગ મને કહો.

પઞ્ચ ધર્માઃ પુરાણે તુ રુદ્રેણ સમુદાહૃતાઃ। માહેશ્વર્યં યથા પ્રોક્તં રુદ્રૈરક્લિષ્ટકર્મભિઃ ।। ૧૦.

પાંચ ધર્મો અગાઉ રુદ્રે પુરાણમાં જણાવ્યા હતા, જેમ મહેશ્વરનું ઉપદેશ નિર્મળ કર્મવાળા રુદ્રોએ આપ્યું હતું.

આદિત્યૈર્વસુભિઃ સાધ્યૈરશ્વિભ્યાઞ્ચૈવ સર્વશઃ। મરુદ્ભિર્ભૃગુભિશ્ચૈવ યે ચાન્યે વિબુધાલયાઃ ।। ૧૦.

આદિત્ય, વસુ, સાધ્ય, અશ્વિનીકુમાર, મારુત, ભૃગુ અને અન્ય બધા વિદ્વાનોના નિવાસીઓ દ્વારા પણ આ ધર્મો અનુસરવામાં આવ્યા છે.

યમશુક્રપુરોગૈશ્ચ પિતૃકાલાન્તકૈસ્તથા। એતૈશ્વાન્યૈશચવ બહુભિસ્તે ધર્માઃ પર્યુપાસિતાઃ ।। ૧૦.

યમ, શુક્ર અને તેમના અનુયાયીઓ, પિતૃ, કાળ, અંતક અને અનેક અન્યોએ પણ આ ધર્મોનું પાલન કર્યું છે.

તે વૈ પ્રક્ષીણકર્માણઃ શારદામ્બરનિર્મલાઃ। ઉપાસતે મુનિગણાઃ સન્ધાયાત્માનમાત્મનિ ।। ૧૦.

જેઓના કર્મો ક્ષીણ થઈ ગયા છે, જે શરદના વાદળ જેટલા શુદ્ધ છે, એવા મુનિઓના સમૂહો આત્માને આત્મામાં એકરૂપ કરીને ઉપાસના કરે છે.

ગુરુપ્રિયહિતે યુક્તા ગુરૂણાં વૈ પ્રિયેપ્સવઃ। વિમુચ્ય માનુષં જન્મ વિહરન્તિ ચ દેવવત્ ।। ૧૦.

જે લોકો ગુરુને પ્રિય અને હિતકારક કાર્યમાં જોડાયેલા છે, ગુરુની કૃપા મેળવવા ઈચ્છે છે, તેઓ માનવ જન્મ છોડીને દેવો જેવી સ્થિતિમાં વિહાર કરે છે.

મહેશ્વરેણ યે પ્રોક્તાઃ પઞ્ચ ધર્માઃ સનાતનાઃ। તાન્ સર્વાન્ ક્રમયોગેન ઉચ્યમાનાન્નિબોધત ।। ૧૦.

મહેશ્વરે જે પાંચ શાશ્વત ધર્મો જણાવ્યા છે, તે બધાને ક્રમ અને યોગની રીત પ્રમાણે સાંભળો.

પ્રાણાયામસ્તથા ધ્યાનં પ્રત્યાહારોઽથ ધારણા। સ્મરણઞ્ચૈવ યોગેઽસ્મિન્ પઞ્ચ ધર્માઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૧૦.

પ્રાણાયામ, ધ્યાન, ઇન્દ્રિયસંયમ, એકાગ્રતા અને સ્મરણ — આ પાંચ ધર્મો આ યોગમાં વર્ણવાયા છે.

તેષાં ક્રમવિશેષેણ લક્ષણં કારણં તથા। પ્રવક્ષ્યામિ તથા તત્ત્વં યથા રુદ્રેણ ભાષિતમ્ ।। ૧૦.

હવે હું તમને તેમનો ક્રમ, લક્ષણ, કારણ અને તેમનું તત્વ સમજાવું છું, જેમ રુદ્રે કહ્યું છે.

પ્રાણાયામગતિશ્વાપિ પ્રાણસ્યાયામ ઉચ્યતે । સ ચાપિ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો મન્દો મધ્યોત્તમસ્તથા ।। ૧૦.

પ્રાણની ગતિનું નિયમન એટલે પ્રાણાયામ કહેવાય છે; તે ત્રણ પ્રકારનો છે — ધીરો, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ.

પ્રાણાનાઞ્ચ નિરોધસ્તુ સ પ્રાણાયામસંજ્ઞિતઃ । પ્રાણાયામપ્રમાણન્તુ માત્રા વૈ દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ।। ૧૦.

પ્રાણોના નિયંત્રણને પ્રાણાયામ કહે છે; પ્રાણાયામનું માપ બાર માત્રા ગણાય છે.

મન્દો દ્વાદશમાત્રસ્તુ ઉદ્વાતા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ । મધ્યમશ્ચ દ્વિરુદ્વાતશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રિકઃ ।। ૧૦.

ધીમો પ્રકાર બાર માત્રાનો છે, જેમાં બાર શ્વાસ લેવાય છે; મધ્યમ પ્રકારમાં એના બે ગણા એટલે ચોવીસ માત્રા થાય છે.

ઉત્તમસ્તત્ર્ત્રિરુદ્વાતો માત્રાઃ ષટ્‌ત્રિંશદુચ્યતે। સ્વેદકમ્પવિષાદાનાં જનનો હ્યુત્તમઃ સ્મૃતઃ ।। ૧૦.

અહીં શ્રેષ્ઠ ગણાતી માપત્રીસ માટ્રા છે; એ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે કારણ કે એથી પસીનો, કંપન અને નિરાશા પેદા થાય છે.

ઇત્યેતત્ ત્રિવિધં પ્રોક્તં પ્રાણાયામસ્ય લક્ષણમ્। પ્રમાણઞ્ચ સમાસેન લક્ષણઞ્ચ નિબોધત ।। ૧૦.

આ રીતે પ્રાણાયામના ત્રણ પ્રકારના લક્ષણો જણાવવામાં આવ્યા છે; હવે, તેનું માપ અને સંક્ષિપ્ત લક્ષણ ધ્યાનથી સાંભળો.

સિંહો વા કુઞ્જરો વાપિ તથાઽન્યો વા મૃગો વને। ગૃહીતઃ સેવ્યમાનસ્તુ મૃદુઃ સમુપજાયતે ।। ૧૦.

સિંહ કે હાથી અથવા જંગલમાં બીજું કોઈ પ્રાણી, જ્યારે પકડાઈ અને પાલન કરવામાં આવે, ત્યારે ધીમે ધીમે સૌમ્ય બની જાય છે.

તથા પ્રાણો દુરાધર્ષઃ સર્વેષામકૃતાત્મનામ્ । યોગતઃ સેવ્યમાનસ્તુ સ એવાભ્યાસતો વ્રજેત્ ।। ૧૦.

એ જ રીતે, જે લોકો પોતાને સંયમમાં રાખતા નથી, તેમના માટે શ્વાસને કાબૂમાં લેવું મુશ્કેલ છે; પણ યોગ દ્વારા સતત અભ્યાસથી એ શ્વાસ પણ વશમાં આવી જાય છે.

સ ચૈવ હિ યથા સિંહઃ કુઞ્જરો વાપિ દુર્બલઃ। કાલાન્તરવશાદ્યોગાદ્ગમ્યતે પરિમર્દ્દનાત્ ।। ૧૦.

અને જેમ સિંહ કે હાથી, ભલે મજબૂત હોય, પણ સમય જતાં અને તાલીમથી કમજોરી અનુભવે છે, એ જ રીતે શ્વાસ પણ થાય છે.

પરિધાય મનો મન્દં વશ્યત્વં ચાધિગચ્છતિ । પરિધાય મનોદેવં તથા જીવતિ મારુતઃ ।। ૧૦.

મંદ મનને સંયમમાં રાખવાથી પણ વશીભૂતતા પ્રાપ્ત થાય છે; એ રીતે મનને સંયમમાં રાખવાથી જીવનવાયુ પણ સ્થિર રહે છે.