વાયુપુરાણમ્

નાધિકાન્ન ચ હીનાંસ્તાન્માનસાનાત્મનઃ સમાન્। સહસ્રં હિ સહસ્રાણામસૃજત્ કૃમિવાસસા। તુલ્યા શ્ચૈવાત્મનઃ સર્વે રૂપતેજોબલશ્રુતૈઃ ।। ૧૦.

તેને પોતાના મન અને સ્વરૂપમાં કોઈને વધારે કે ઓછી બનાવ્યા નહીં, બધાંને સમાન જ રાખ્યા; તેણે હજારોને, કીડાની ચામડી પહેરેલા, રૂપ, તેજ, બળ અને જ્ઞાનમાં પોતાને સમાન એવા અનેક સર્જ્યા.

પિઙ્ગલાન્સન્નિષઙ્ગાંશ્ચ સકપર્દ્દાન્ વિલોહિતાન્ । વિવાસાન્ હરિ કેશાંશ્ચ દૃષ્ટિઘ્નાંશ્ચ કપાલિનઃ ।। ૧૦.

તેને પીળા અને લાલ રંગવાળા, જટાવાળા, લાલ રંગ ધરાવનારા, બહાર કાઢેલા, લીલા વાળવાળા, દૃષ્ટિ વિનાશક અને કપાળ ધારણ કરનારા પણ સર્જ્યા.

બહુરૂપાન્ વિરૂપાંશ્ચ વિશ્વરૂપાંશ્ચરૂપિણઃ। રથિનો વર્મિણશ્ચૈવ ધર્મિણશ્ચ વરૂથિનઃ ।। ૧૦.

તેને અનેક રૂપવાળા, વિકૃત શરીરવાળા, સર્વરૂપધારી, સુંદર, રથચાલક, કવચવાળા, ધર્મનિષ્ઠ અને રક્ષણ ધરાવનારા પણ સર્જ્યા.

સહસ્રશત બાહૂંશ્ચ દિવ્યાન્ ભૌમાન્તરિક્ષગાન્। સ્થૂલશીર્ષાનષ્ટદંષ્ટ્રાનુદ્વિજિહ્વાંસ્ત્રિલોચનાન્ ।। ૧૦.

તેને હજારો હાથવાળા, દૈવી, ભૂમિ અને આકાશમાં વસતા, મોટાં માથાવાળા, દાંત વિનાના, વિદ્વિધ જીભવાળા અને ત્રણ આંખવાળા પણ સર્જ્યા.

અન્નાદાન્ પિશિતાદાંશ ચવ આજ્યપાન્ સોમપાંસ્તથા। મેદપાં સ્વાતિકાયાંશ્ચ શિતિકણ્ઠોગ્રમન્યવઃ ।। ૧૦.

તેને અન્ન ખાવનારા, માંસ ખાવનારા, ઘી પીવનારા, સોમ પાન કરનારા, ચરબી પીવનારા, મીઠું ખાવનારા, સફેદ કંઠવાળા અને ભયંકર ક્રોધવાળા પણ સર્જ્યા.

સોપાસઙ્ગતલત્રાંશ્ચ ધન્વિનો હ્યુપવર્મિણઃ। આસીનાન્ ધાવતશ્ચૈવ જૃમ્ભિનશ્ચૈવ ધિષ્ઠિતાન્ ।। ૧૦.

તેને શસ્ત્ર ધારણ કરનારા, ધનુષ્યવાળા, કવચવાળા, બેઠેલા, દોડતા, જાંભવાળા અને સ્થિર ઊભેલા પણ સર્જ્યા.

અધ્યા પિનોઽથ જપતો યુઞ્જતોઽધ્યાયતસ્તથા। જ્વલતો વર્ષતશ્ચૈવ દ્યોતમાનાન્ પ્રધૂપિતાન્ ।। ૧૦.

તેને અધ્યયન કરનારા, જપ કરનારા, સાધના કરનારા, ધ્યાનમાં તલીન, દહકતા, વરસાદ વરસાવતા, તેજસ્વી અને ધૂમ્રવર્ણવાળા પણ સર્જ્યા.

બુદ્ધાન્ બુદ્ધતમાંશ્ચૈવ બ્રહ્મિષ્ઠાન્ શુભદર્શનાન્ । નીલગ્રી વાન્ સહસ્રાક્ષાન્ સંર્વાશ્ચાથ ક્ષપાચરાન્ ।। ૧૦.

તેને બુદ્ધિશાળી, સર્વશ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ ધરાવનારા, બ્રહ્મમાં તલ્લીન, શુભ દર્શનવાળા, નિલાંબુ કંઠવાળા, હજારો આંખવાળા અને રાત્રે ફરનારા પણ સર્જ્યા.

અદૃશ્યાન્ સર્વભૂતાનાં મહાયોગાન્ મહૌજસઃ। રૂદતોદ્રવતશ્ચૈવ એવંયુક્તાન્ સહસ્રશઃ। અપાતયામાનસૃજત્ રુદ્રરૂપાન્ સુરોત્તમાન્ ।। ૧૦.

તેને સર્વ જીવોથી અદૃશ્ય, મહાયોગી, મહાબળવાન, રડતા અને દોડતા, આવા હજારો, અને નીચે ઉતરતા, બધા રુદ્ર સ્વરૂપે, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પણ સર્જ્યા.

બ્રહ્મા દૃષ્ટ્વાઽબ્રવીદેતાન્માસ્રાક્ષીરીદૃશીઃ પ્રજાઃ। સ્રષ્ટવ્યા નાત્મનસ્તુલ્યાઃ પ્રજા નૈવાધિકાસ્ત્વયા। અન્યાઃ સૃજત્વં ભદ્રન્તે સ્થિતોહન્ત્વં સૃજ પ્રજાઃ ।। ૧૦.

બ્રહ્માએ તેમને જોઈને કહ્યું: 'આ ભયંકર આંખવાળા જીવો તારા સમાન સર્જવા યોગ્ય નથી; તું પોતાથી વધારે પણ કોઈને સર્જીશ નહીં. હે શુભ, તું અહીં રહીને બીજા જીવો સર્જ.'

એતે યે વૈ મયા મૃષ્ટા વિરૂપા નીલલેહિતાઃ । સહસ્રાણાં સહસ્રન્તુ આત્મનોપમનિશ્ચિતાઃ ।। ૧૦.

આ જે વિકૃત અને નીલલોહિત રંગવાળા, મેં સર્જેલા, એ હજારોમાં હજારો છે, અને બધા મારા જેવા જ છે.

એતે દેવા ભવિષ્યન્તિ રૂદ્રા નામ મહાબલાઃ। પૃથિવ્યામન્તારીક્ષે ચ રુદ્રનામ્ના પ્રતિશ્રુતાઃ ।। ૧૦.

આ દેવતાઓ રુદ્ર નામે પ્રસિદ્ધ અને મહાબળવાન બનશે; પૃથ્વી અને આકાશમાં રુદ્ર તરીકે ઓળખાશે.

શતરુદ્રસમામ્નાતા ભવિષ્યન્તીહ યજ્ઞિયાઃ। યજ્ઞભાજો ભવિષ્યન્તિ સર્વે દેવયુગૈઃ સહ ।। ૧૦.

શતરુદ્ર તરીકે ઓળખાતા આ બધા અહીં યજ્ઞ માટે યોગ્ય થશે; બધા દેવગણ સાથે યજ્ઞમાં ભાગ લેશે.

મન્વન્તરેષુ યે દેવા ભવિષ્યન્તીહ ચ્છન્દજાઃ। તૈઃ સાર્દ્ધમીજ્યમાનાસ્તે સ્થાસ્યન્તીહ યુગક્ષયાત્ ।। ૧૦.

મન્વંતરોમાં જે દેવતાઓ ઇચ્છાથી અહીં જન્મે છે, તેઓ સાથે પૂજા પામીને, યुगના અંત સુધી અહીં રહેશે.

એવમુક્તસ્તદા બ્રહ્મા મહાદેવેન ધીમતા। પ્રત્યુવાચ તદા ભીમં હૃષ્યમાણઃ પ્રજાપતિઃ ।। ૧૦.

આ રીતે મહાદેવના વચન સાંભળી, બ્રહ્મા, પ્રજાપતિ, આનંદથી ભયંકર મહાદેવને ઉત્તર આપ્યો.

એવં ભવતુ ભદ્રં તે યથા તે વ્યાહૃતં પ્રભો। બ્રહ્મણા સમનુજ્ઞા તે સદા સર્વમભૂત્ કિલ ।। ૧૦.

જેમ તમે કહ્યું તેમ જ થાઓ, તમને શુભતા મળે. બ્રહ્માજીની અનુમતિથી તમારે બધું હંમેશા પૂર્ણ થયું છે.

તતઃપ્રભૃતિ દેવેશો ન પ્રાસૂયત વૈ પ્રજાઃ। ઊર્દ્ધ્વરેતાઃ સ્થિતઃ સ્થાણુર્યાવદાભૂતસંપ્લવમ્। યસ્માચ્ચોક્તં સ્થિતોઽસ્મીતિ તતઃ સ્થાણુરિતિ સ્મૃતઃ ।। ૧૦.

ત્યાંથી ભગવાને પુનઃ કોઈ સંતાન ઉત્પન્ન કર્યા નહીં; તેઓ ઉર્ધ્વરેતાસ બની, સ્થિર રહી ગયા અને જગતના અંત સુધી અડગ ઊભા રહ્યા. કારણ કે તેમણે કહ્યું હતું, 'હું સ્થિર છું', તેથી તેમને 'સ્થાણુ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં તપઃ સચત્યં ક્ષમા ધૃતિઃ। સ્રષ્ટૃત્વમાત્મસમ્બોધસ્ત્વધિષ્ઠાતૃત્વમેવ ચ। અથ યાનિ દશૈતાનિ નિત્યન્તિષ્ઠન્તિ શઙ્કરે ।। ૧૦.

જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઈશ્વરત્વ, તપ, સત્ય, ક્ષમા, ધીરજ, સર્જનશક્તિ, આત્મસ્ફૂર્તિ અને શાસન — આ દસ ગુણો હંમેશા શંકરમાં વસે છે.

સર્વાન્ દેવાન્ ઋષીંશ્ચૈવ સમેતાનસુરૈઃ સહ। અત્યેતિ તેજસા દેવો મહાદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।। ૧૦.

ભગવાન પોતાની તેજસ્વિતાથી બધા દેવો, ઋષિઓ અને અસુરો કરતાં પણ વધારે છે, તેથી તેમને મહાદેવ કહેવામાં આવે છે.

અત્યેતિ દેવાનૈશ્ચર્યાદ્બલેન ચ મહાસુરાન્। જ્ઞાનેન ચ મુનીન્ સર્વાન્ યોગાદ્ભૂતાનિ સર્વશઃ ।। ૧૦.

અદ્ભુતતા દ્વારા દેવો કરતાં, બળથી મહાસુરો કરતાં, જ્ઞાનથી બધા મુનિઓ કરતાં અને યોગ દ્વારા બધા જીવોથી પણ તેઓ આગળ છે.

યોગં તપશ્ચ સત્યઞ્ચ ધર્મઞ્ચાપિ મહામુને। માહેશ્વરસ્ય જ્ઞાનસ્ય સાધનઞ્ચ પ્રજક્ષ્વ નઃ ।। ૧૦.

હે મહામુનિ, અમને યોગ, તપ, સત્ય અને ધર્મના સાધનો અને મહેશ્વરના જ્ઞાનની રીત જણાવો.

યેન યેન ચ ધર્મેણ ગતિં પ્રાપ્સ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ। તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ યોગં માહેશ્વરં પ્રભો ।। ૧૦.

દ્વિજાતિઓ જે ધર્મ દ્વારા પોતાના લક્ષ્ય સુધી પહોંચે છે, તે બધું હું સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે પ્રભુ, મહેશ્વરનો યોગ મને કહો.

પઞ્ચ ધર્માઃ પુરાણે તુ રુદ્રેણ સમુદાહૃતાઃ। માહેશ્વર્યં યથા પ્રોક્તં રુદ્રૈરક્લિષ્ટકર્મભિઃ ।। ૧૦.

પાંચ ધર્મો અગાઉ રુદ્રે પુરાણમાં જણાવ્યા હતા, જેમ મહેશ્વરનું ઉપદેશ નિર્મળ કર્મવાળા રુદ્રોએ આપ્યું હતું.

આદિત્યૈર્વસુભિઃ સાધ્યૈરશ્વિભ્યાઞ્ચૈવ સર્વશઃ। મરુદ્ભિર્ભૃગુભિશ્ચૈવ યે ચાન્યે વિબુધાલયાઃ ।। ૧૦.

આદિત્ય, વસુ, સાધ્ય, અશ્વિનીકુમાર, મારુત, ભૃગુ અને અન્ય બધા વિદ્વાનોના નિવાસીઓ દ્વારા પણ આ ધર્મો અનુસરવામાં આવ્યા છે.

યમશુક્રપુરોગૈશ્ચ પિતૃકાલાન્તકૈસ્તથા। એતૈશ્વાન્યૈશચવ બહુભિસ્તે ધર્માઃ પર્યુપાસિતાઃ ।। ૧૦.

યમ, શુક્ર અને તેમના અનુયાયીઓ, પિતૃ, કાળ, અંતક અને અનેક અન્યોએ પણ આ ધર્મોનું પાલન કર્યું છે.

તે વૈ પ્રક્ષીણકર્માણઃ શારદામ્બરનિર્મલાઃ। ઉપાસતે મુનિગણાઃ સન્ધાયાત્માનમાત્મનિ ।। ૧૦.

જેઓના કર્મો ક્ષીણ થઈ ગયા છે, જે શરદના વાદળ જેટલા શુદ્ધ છે, એવા મુનિઓના સમૂહો આત્માને આત્મામાં એકરૂપ કરીને ઉપાસના કરે છે.

ગુરુપ્રિયહિતે યુક્તા ગુરૂણાં વૈ પ્રિયેપ્સવઃ। વિમુચ્ય માનુષં જન્મ વિહરન્તિ ચ દેવવત્ ।। ૧૦.

જે લોકો ગુરુને પ્રિય અને હિતકારક કાર્યમાં જોડાયેલા છે, ગુરુની કૃપા મેળવવા ઈચ્છે છે, તેઓ માનવ જન્મ છોડીને દેવો જેવી સ્થિતિમાં વિહાર કરે છે.

મહેશ્વરેણ યે પ્રોક્તાઃ પઞ્ચ ધર્માઃ સનાતનાઃ। તાન્ સર્વાન્ ક્રમયોગેન ઉચ્યમાનાન્નિબોધત ।। ૧૦.

મહેશ્વરે જે પાંચ શાશ્વત ધર્મો જણાવ્યા છે, તે બધાને ક્રમ અને યોગની રીત પ્રમાણે સાંભળો.

પ્રાણાયામસ્તથા ધ્યાનં પ્રત્યાહારોઽથ ધારણા। સ્મરણઞ્ચૈવ યોગેઽસ્મિન્ પઞ્ચ ધર્માઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૧૦.

પ્રાણાયામ, ધ્યાન, ઇન્દ્રિયસંયમ, એકાગ્રતા અને સ્મરણ — આ પાંચ ધર્મો આ યોગમાં વર્ણવાયા છે.