વાયુપુરાણમ્

શ્રદ્ધા કામં વિજજ્ઞે વૈ દર્પો લક્ષ્મીસુતઃ સ્મૃતઃ। ધૃત્યાસ્તુ નિયમઃ પુત્રસ્તુષ્ટયાઃ સન્તોષ ઉચ્યતે ।। ૧૦.

શ્રદ્ધામાંથી કામનો જન્મ થયો; લક્ષ્મીમાંથી દર્પનો જન્મ થયો; ધૃતિમાંથી નિયમ અને તૃપ્તિમાંથી સંતોષ જન્મ્યા.

પુષ્ટ્યા લાભઃ સુતશ્ચાપિ મેધાપુત્રઃ શ્રુતસ્તથા। ક્રિયાયાસ્તુ નયઃ પ્રોક્તો દણ્ડઃ સમય એવ ચ ।। ૧૦.

પુષ્ટિમાંથી લાભનો જન્મ થયો; મેધામાંથી શ્રુતિ જન્મ્યો; ક્રિયામાંથી નય, દંડ અને સમય એમ ત્રણનો જન્મ થયો.

બુદ્ધેર્વૌધસુતશ્ચાપિ અપ્રમાદશ્ચ તાવુભૌ । લજ્જાયા વિનયઃ પુત્રો વ્યવસાયો વપુઃસુતઃ ।। ૧૦.

બુદ્ધિમાંથી ઉદસુત અને અપ્રમાદ એમ બે પુત્રો થયા; લજ્જામાંથી વિનય અને રૂપમાંથી વ્યવસાય જન્મ્યો.

ક્ષેમઃ શાન્તિસુતશ્ચાપિ સુખં સિદ્ધેર્વ્યજાયત। યશઃ કીર્ત્તેઃ સુતશ્ચાપિ ઇત્યેતે ધર્મસૂનવઃ ।। ૧૦.

શાંતિમાંથી ક્ષેમ, સિદ્ધિમાંથી સુખ અને કીર્તિમાંથી યશનો જન્મ થયો — આ બધા ધર્મના પુત્રો છે.

કામસ્ય હર્ષઃ પુત્રો વૈ દેવ્યા રત્યા વ્યજાયત। ઇત્યેષ વૈ સુખોદર્ક્કઃ સર્ગો ધર્મસ્ય કીર્ત્તિતઃ ।। ૧૦.

કામમાંથી હરષનો જન્મ થયો, જે દેવી રતિમાંથી થયો હતો; આમ, સુખ આપતી ધર્મની આ સૃષ્ટિ વર્ણવાઈ છે.

જજ્ઞે હિંસા ત્વધર્માદ્ધૈ નિકૃતિશ્ચાનૃતાવુભૌ । નિકૃત્યાનૃતયોર્જજ્ઞે ભયં નરક એવ ચ ।। ૧૦.

અધર્મમાંથી હિંસા જન્મી; અને નિકૃતિ તથા અનૃતમાંથી ભય અને નરકનો જન્મ થયો.

માયા ચ વેદના ચાપિ મિથુનદ્વયમેતયોઃ। ભયાજ્જજ્ઞેઽથ સા માયા મૃત્યું ભૂતાપહારિણમ્ ।। ૧૦.

આ બેમાંથી માયા અને વેદના એમ જોડિયા જન્મ્યા; ભયમાંથી માયાનો જન્મ થયો, જે મૃત્યુ અને જીવોને હરી લે છે.

વેદનાયાસ્તતશ્ચાપિ દુઃખં જજ્ઞેઽથ રૌરવાત્ । મૃત્યયોર્વ્યાધિજ્વરા શોકાઃ ક્રોધોઽસૂયા ચ જજ્ઞિરે । દુઃખાન્તરા સ્મૃતા હ્યેતે સર્વે ચાધર્મલક્ષણાઃ ।। ૧૦.

પીડાથી વધુ દુઃખ ઊભું થયું, અને રૌરવમાંથી પણ વધુ યાતના જન્મી; મૃત્યુમાંથી રોગ, તાવ, શોક, ક્રોધ અને ઈર્ષ્યા પેદા થઈ. આ બધાં દુઃખના રૂપ છે અને બધા અધર્મના લક્ષણવાળા છે.

તેષાં ભાર્યાઽસ્તિ પુત્રો વા તે સર્વે નિધનાઃ સ્મૃતાઃ । ઇત્યેષ તામસઃ સર્ગો જજ્ઞે ધર્મનિયામકઃ ।। ૧૦.

એમના વચ્ચે પત્ની કે પુત્ર હોય, પણ બધા મૃત્યુશીલ જ ગણાય છે. આ રીતે અંધકારથી ભરેલી આ સર્જનાની ઉત્પત્તિ થઈ, જે ધર્મના નિયમથી બંધાયેલ છે.

પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટો બ્રહ્મણા નીલલોહિતઃ । સોઽભિધ્યાય સતીં ભાર્યાન્નિર્મમે હ્યાત્મસમ્ભવામ્ ।। ૧૦.

બ્રહ્માએ જ્યારે નિલલોહિતને પ્રજાઓ સર્જવા આજ્ઞા આપી, ત્યારે તેણે ધ્યાન કરીને પોતાની જ અંશમાંથી પત્ની સર્જી.

નાધિકાન્ન ચ હીનાંસ્તાન્માનસાનાત્મનઃ સમાન્। સહસ્રં હિ સહસ્રાણામસૃજત્ કૃમિવાસસા। તુલ્યા શ્ચૈવાત્મનઃ સર્વે રૂપતેજોબલશ્રુતૈઃ ।। ૧૦.

તેને પોતાના મન અને સ્વરૂપમાં કોઈને વધારે કે ઓછી બનાવ્યા નહીં, બધાંને સમાન જ રાખ્યા; તેણે હજારોને, કીડાની ચામડી પહેરેલા, રૂપ, તેજ, બળ અને જ્ઞાનમાં પોતાને સમાન એવા અનેક સર્જ્યા.

પિઙ્ગલાન્સન્નિષઙ્ગાંશ્ચ સકપર્દ્દાન્ વિલોહિતાન્ । વિવાસાન્ હરિ કેશાંશ્ચ દૃષ્ટિઘ્નાંશ્ચ કપાલિનઃ ।। ૧૦.

તેને પીળા અને લાલ રંગવાળા, જટાવાળા, લાલ રંગ ધરાવનારા, બહાર કાઢેલા, લીલા વાળવાળા, દૃષ્ટિ વિનાશક અને કપાળ ધારણ કરનારા પણ સર્જ્યા.

બહુરૂપાન્ વિરૂપાંશ્ચ વિશ્વરૂપાંશ્ચરૂપિણઃ। રથિનો વર્મિણશ્ચૈવ ધર્મિણશ્ચ વરૂથિનઃ ।। ૧૦.

તેને અનેક રૂપવાળા, વિકૃત શરીરવાળા, સર્વરૂપધારી, સુંદર, રથચાલક, કવચવાળા, ધર્મનિષ્ઠ અને રક્ષણ ધરાવનારા પણ સર્જ્યા.

સહસ્રશત બાહૂંશ્ચ દિવ્યાન્ ભૌમાન્તરિક્ષગાન્। સ્થૂલશીર્ષાનષ્ટદંષ્ટ્રાનુદ્વિજિહ્વાંસ્ત્રિલોચનાન્ ।। ૧૦.

તેને હજારો હાથવાળા, દૈવી, ભૂમિ અને આકાશમાં વસતા, મોટાં માથાવાળા, દાંત વિનાના, વિદ્વિધ જીભવાળા અને ત્રણ આંખવાળા પણ સર્જ્યા.

અન્નાદાન્ પિશિતાદાંશ ચવ આજ્યપાન્ સોમપાંસ્તથા। મેદપાં સ્વાતિકાયાંશ્ચ શિતિકણ્ઠોગ્રમન્યવઃ ।। ૧૦.

તેને અન્ન ખાવનારા, માંસ ખાવનારા, ઘી પીવનારા, સોમ પાન કરનારા, ચરબી પીવનારા, મીઠું ખાવનારા, સફેદ કંઠવાળા અને ભયંકર ક્રોધવાળા પણ સર્જ્યા.

સોપાસઙ્ગતલત્રાંશ્ચ ધન્વિનો હ્યુપવર્મિણઃ। આસીનાન્ ધાવતશ્ચૈવ જૃમ્ભિનશ્ચૈવ ધિષ્ઠિતાન્ ।। ૧૦.

તેને શસ્ત્ર ધારણ કરનારા, ધનુષ્યવાળા, કવચવાળા, બેઠેલા, દોડતા, જાંભવાળા અને સ્થિર ઊભેલા પણ સર્જ્યા.

અધ્યા પિનોઽથ જપતો યુઞ્જતોઽધ્યાયતસ્તથા। જ્વલતો વર્ષતશ્ચૈવ દ્યોતમાનાન્ પ્રધૂપિતાન્ ।। ૧૦.

તેને અધ્યયન કરનારા, જપ કરનારા, સાધના કરનારા, ધ્યાનમાં તલીન, દહકતા, વરસાદ વરસાવતા, તેજસ્વી અને ધૂમ્રવર્ણવાળા પણ સર્જ્યા.

બુદ્ધાન્ બુદ્ધતમાંશ્ચૈવ બ્રહ્મિષ્ઠાન્ શુભદર્શનાન્ । નીલગ્રી વાન્ સહસ્રાક્ષાન્ સંર્વાશ્ચાથ ક્ષપાચરાન્ ।। ૧૦.

તેને બુદ્ધિશાળી, સર્વશ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ ધરાવનારા, બ્રહ્મમાં તલ્લીન, શુભ દર્શનવાળા, નિલાંબુ કંઠવાળા, હજારો આંખવાળા અને રાત્રે ફરનારા પણ સર્જ્યા.

અદૃશ્યાન્ સર્વભૂતાનાં મહાયોગાન્ મહૌજસઃ। રૂદતોદ્રવતશ્ચૈવ એવંયુક્તાન્ સહસ્રશઃ। અપાતયામાનસૃજત્ રુદ્રરૂપાન્ સુરોત્તમાન્ ।। ૧૦.

તેને સર્વ જીવોથી અદૃશ્ય, મહાયોગી, મહાબળવાન, રડતા અને દોડતા, આવા હજારો, અને નીચે ઉતરતા, બધા રુદ્ર સ્વરૂપે, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પણ સર્જ્યા.

બ્રહ્મા દૃષ્ટ્વાઽબ્રવીદેતાન્માસ્રાક્ષીરીદૃશીઃ પ્રજાઃ। સ્રષ્ટવ્યા નાત્મનસ્તુલ્યાઃ પ્રજા નૈવાધિકાસ્ત્વયા। અન્યાઃ સૃજત્વં ભદ્રન્તે સ્થિતોહન્ત્વં સૃજ પ્રજાઃ ।। ૧૦.

બ્રહ્માએ તેમને જોઈને કહ્યું: 'આ ભયંકર આંખવાળા જીવો તારા સમાન સર્જવા યોગ્ય નથી; તું પોતાથી વધારે પણ કોઈને સર્જીશ નહીં. હે શુભ, તું અહીં રહીને બીજા જીવો સર્જ.'

એતે યે વૈ મયા મૃષ્ટા વિરૂપા નીલલેહિતાઃ । સહસ્રાણાં સહસ્રન્તુ આત્મનોપમનિશ્ચિતાઃ ।। ૧૦.

આ જે વિકૃત અને નીલલોહિત રંગવાળા, મેં સર્જેલા, એ હજારોમાં હજારો છે, અને બધા મારા જેવા જ છે.

એતે દેવા ભવિષ્યન્તિ રૂદ્રા નામ મહાબલાઃ। પૃથિવ્યામન્તારીક્ષે ચ રુદ્રનામ્ના પ્રતિશ્રુતાઃ ।। ૧૦.

આ દેવતાઓ રુદ્ર નામે પ્રસિદ્ધ અને મહાબળવાન બનશે; પૃથ્વી અને આકાશમાં રુદ્ર તરીકે ઓળખાશે.

શતરુદ્રસમામ્નાતા ભવિષ્યન્તીહ યજ્ઞિયાઃ। યજ્ઞભાજો ભવિષ્યન્તિ સર્વે દેવયુગૈઃ સહ ।। ૧૦.

શતરુદ્ર તરીકે ઓળખાતા આ બધા અહીં યજ્ઞ માટે યોગ્ય થશે; બધા દેવગણ સાથે યજ્ઞમાં ભાગ લેશે.

મન્વન્તરેષુ યે દેવા ભવિષ્યન્તીહ ચ્છન્દજાઃ। તૈઃ સાર્દ્ધમીજ્યમાનાસ્તે સ્થાસ્યન્તીહ યુગક્ષયાત્ ।। ૧૦.

મન્વંતરોમાં જે દેવતાઓ ઇચ્છાથી અહીં જન્મે છે, તેઓ સાથે પૂજા પામીને, યुगના અંત સુધી અહીં રહેશે.

એવમુક્તસ્તદા બ્રહ્મા મહાદેવેન ધીમતા। પ્રત્યુવાચ તદા ભીમં હૃષ્યમાણઃ પ્રજાપતિઃ ।। ૧૦.

આ રીતે મહાદેવના વચન સાંભળી, બ્રહ્મા, પ્રજાપતિ, આનંદથી ભયંકર મહાદેવને ઉત્તર આપ્યો.

એવં ભવતુ ભદ્રં તે યથા તે વ્યાહૃતં પ્રભો। બ્રહ્મણા સમનુજ્ઞા તે સદા સર્વમભૂત્ કિલ ।। ૧૦.

જેમ તમે કહ્યું તેમ જ થાઓ, તમને શુભતા મળે. બ્રહ્માજીની અનુમતિથી તમારે બધું હંમેશા પૂર્ણ થયું છે.

તતઃપ્રભૃતિ દેવેશો ન પ્રાસૂયત વૈ પ્રજાઃ। ઊર્દ્ધ્વરેતાઃ સ્થિતઃ સ્થાણુર્યાવદાભૂતસંપ્લવમ્। યસ્માચ્ચોક્તં સ્થિતોઽસ્મીતિ તતઃ સ્થાણુરિતિ સ્મૃતઃ ।। ૧૦.

ત્યાંથી ભગવાને પુનઃ કોઈ સંતાન ઉત્પન્ન કર્યા નહીં; તેઓ ઉર્ધ્વરેતાસ બની, સ્થિર રહી ગયા અને જગતના અંત સુધી અડગ ઊભા રહ્યા. કારણ કે તેમણે કહ્યું હતું, 'હું સ્થિર છું', તેથી તેમને 'સ્થાણુ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં તપઃ સચત્યં ક્ષમા ધૃતિઃ। સ્રષ્ટૃત્વમાત્મસમ્બોધસ્ત્વધિષ્ઠાતૃત્વમેવ ચ। અથ યાનિ દશૈતાનિ નિત્યન્તિષ્ઠન્તિ શઙ્કરે ।। ૧૦.

જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઈશ્વરત્વ, તપ, સત્ય, ક્ષમા, ધીરજ, સર્જનશક્તિ, આત્મસ્ફૂર્તિ અને શાસન — આ દસ ગુણો હંમેશા શંકરમાં વસે છે.

સર્વાન્ દેવાન્ ઋષીંશ્ચૈવ સમેતાનસુરૈઃ સહ। અત્યેતિ તેજસા દેવો મહાદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।। ૧૦.

ભગવાન પોતાની તેજસ્વિતાથી બધા દેવો, ઋષિઓ અને અસુરો કરતાં પણ વધારે છે, તેથી તેમને મહાદેવ કહેવામાં આવે છે.