વાયુપુરાણમ્

મહાભૂતપ્રશાખશ્ચ વિશેષૈઃ પત્રવાંસ્તથા। ધર્માધર્મસુપુષ્પસ્તુ સુખદુઃખફલોદયઃ

મહાભૂતોની ડાળીઓ, વિશેષતાઓના પાંદડા, ધર્મ અને અધર્મના ફૂલો સાથે ફૂલેલો, સુખ અને દુઃખના ફળો આપતો.

આજીવઃ સર્વભૂતાનામયં વૃક્ષઃ સનાતનઃ। એતદ્બ્રહ્મબલં ચૈવ બ્રહ્મવૃક્ષસ્ય તસ્ય હ

આ સનાતન વૃક્ષ સર્વ જીવોના જીવનનું આધાર છે; એ જ બ્રહ્માનો બળ છે, એ બ્રહ્મવૃક્ષની શક્તિ છે.

અવ્યક્તં કારણં યત્તન્નિત્યં સદસદાત્મકમ્। ઇત્યેષોઽનુગ્રહઃ સર્ગો બ્રહ્મણઃ પ્રાકૃતસ્તુ યઃ

અવ્યક્ત કારણ, જે શાશ્વત છે અને સદાસદરૂપ છે; એ જ કૃપાથી ઉત્પન્ન થયેલી સૃષ્ટિ છે, જે બ્રહ્માની પ્રાકૃતિક રચના છે.

મુખ્યાદયસ્તુ ષટ્‌સર્ગા વૈકૃતા બુદ્ધિપૂર્વકાઃ। ત્રૈકાલે સમવર્તન્ત બ્રહ્મણસ્તેઽભિમાનિનઃ ॥૧.૯.

મુખ્ય અને બીજા છ સર્જનો બુદ્ધિથી થયેલા પરિવર્તન છે; એ ત્રણ કાળમાં થાય છે, અને બ્રહ્મા સાથે તાદાત્મ્ય ધરાવનારા લોકોના છે.

સર્ગાઃ પરસ્પરસ્યાથ કારણં તે બુધૈઃ સ્મૃતાઃ। દિવ્યૌ સુપર્ણૌ સયુજૌ સશાખૌ પટવિદ્રુમૌ

સર્જનો એકબીજાના કારણ છે, એમ વિદ્વાનો કહે છે; બે દિવ્ય પક્ષીઓ, જોડાયેલા, શાખાવાળા, એ પાટ અને વિદ્રુમ વૃક્ષ છે.

દ્યૌર્મૂર્દ્ધાનં યસ્ય વિપ્રાસ્તુવન્તિ ખન્નાભિં વૈ ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ નેત્રે। દિશઃ શ્રોત્રે ચરણૌ ચાસ્ય ભૂમિઃ સોઽચિન્ત્યાત્મા સર્વભૂત પ્રસૂતિઃ

જેનું મથું આકાશ છે, જેને બ્રાહ્મણો સ્તુતિ કરે છે, જેના નાભિમાં અંતરિક્ષ છે, આંખો ચાંદ્ર અને સૂર્ય છે, કાન દિશાઓ છે, પગ પૃથ્વી છે—એ અચિંત્ય આત્મા છે, સર્વ જીવોની ઉત્પત્તિ છે.

વક્રાદ્યસ્ય બ્રાહ્મણાઃ સંપ્રસૂતા યદ્વક્ષસ્તઃ ક્ષત્રિયાઃ પૂર્વભાગે। વૈશ્યાશ્વોરોર્યસ્ય પદ્ભયાં ચ શૂદ્રાઃ સર્વે વર્ણા ગાત્રતઃ સંપ્રસૂતાઃ

જેના મુખમાંથી બ્રાહ્મણો જન્મે છે, જેના વક્ષસ્થળના પૂર્વ ભાગમાંથી ક્ષત્રિયો, જાંઘમાંથી વૈશ્યો અને પગમાંથી શૂદ્રો—બધા વર્ણો તેના શરીરમાંથી જન્મ્યા છે.

મહેશ્વરઃ પરોઽવ્યક્તાદણ્ડમવ્યક્તસંભવમ્। અણ્ડાજ્જજ્ઞે પુનર્બ્રહ્મા યેન લોકાઃ કૃતાસ્ત્વિમે

મહેશ્વર, અવ્યક્તથી પર, એંડું અવ્યક્તમાંથી જન્મેલું; એ એંડામાંથી ફરી બ્રહ્મા જન્મ્યા, જેમણે આ લોકોની રચના કરી.

એવંભૂતેષુ લોકેષુ બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા। યદા તા ન પ્રવર્ત્તન્તે પ્રજાઃ કેનાપિ હેતુના ।। ૧૦.

આવી લોકોમાં, જ્યારે બ્રહ્મા, લોકોના સર્જક, કોઈ કારણસર પ્રજાઓને પ્રવૃત્તિમાં મૂક્તા નથી—

તમોમાત્રાવૃતો બ્રહ્મા તદાપ્રભૃતિ દુઃખિતઃ। તતઃ સ વિદધે બુદ્ધિમર્થનિશ્ચયગામિનીમ્ ।। ૧૦.

ત્યારે બ્રહ્મા અંધકારથી ઢંકાઈ જાય છે અને દુઃખી થાય છે; ત્યારબાદ તે અર્થનિર્ધારણ તરફ દોરી જાય તેવી બુદ્ધિનું સર્જન કરે છે.

અથાત્મનિ સમસ્રાક્ષીત્તમોમાત્રાં નિયામિકામ્ । રાજસત્વં પરાજિત્ય વર્ત્તમાનં સ ધર્મતઃ ।। ૧૦.

પછી તેણે પોતાના અંદર અંધકારને નિયામક તરીકે સ્થપાવ્યો, રાજસ ગુણને જીત્યો અને ધર્મ પ્રમાણે વર્તવા લાગ્યો.

તપ્યતે તેન દુઃખેન શોકઞ્ચક્રે જગત્પતિઃ। તમશ્ચ વ્યનુદત્તસ્માદ્રજસ્તમસમાવૃણોત્ ।। ૧૦.

એ દુઃખ અને શોકથી જગતના સ્વામી દુઃખી થયા; તેમના અંદરથી અંધકાર દૂર થયો, પણ પછી રજ અને તમસે તેમને ઘેરી લીધા.

તત્તમઃ પ્રતિનુત્તં વૈ મિથુનં સ વ્યજાયત। અધર્માચ્ચરણાજ્જજ્ઞે હિંસા શોકાદજાયત ।। ૧૦.

જ્યારે એ અંધકાર દૂર થયો, ત્યારે એક જોડું ઉત્પન્ન થયું; અધર્મમાંથી હિંસા જન્મી, અને શોકમાંથી ફરી દુઃખ પેદા થયું.

તતસ્તસ્મિન્ સમુદ્ભૂતે મિથુને ચરણાત્મનિ। તતશ્ચ ભગવાનાસીત્ પ્રીતશ્ચૈવમશિશ્રિયત્ ।। ૧૦.

પછી એ જોડામાં, જે ક્રિયારૂપ હતું, ભગવાન પ્રસન્ન થયા અને તેમાં પ્રવેશ્યા.

સ્વાં તનું સ તતો બ્રહ્મા તામપોહદભાસ્વરામ્। દ્વિધાકરોત્સ તં દેહમર્દ્ધેન પુરુષોઽભવત્ ।। ૧૦.

પછી બ્રહ્માએ પોતાનું તેજસ્વી શરીર ત્યજી દીધું; એ શરીરને બે ભાગમાં વહેંચી દીધું, અને એક ભાગમાંથી પુરુષ જન્મ્યો.

અર્દ્ધેન નારી સા તસ્ય શતરૂપા વ્યજાયત। પ્રાકૃતાં ભૂતધાત્રીં તાં કામાન્વૈ સૃષ્ટવાન્ વિભુઃ ।। ૧૦.

બીજા ભાગમાંથી તેની સ્ત્રી, શતરૂપા નામે, જન્મી; એ સર્વ પ્રાણીઓની મૂળ માતા છે, જેને મહાન ભગવાને ઇચ્છાથી સર્જી હતી.

સા દિવં વૃથિવીઞ્ચૈવ મહિમ્ના વ્યાપ્ય ધિષ્ઠિતા। બ્રહ્મણઃ સા તનુઃ પૂર્વા દિવમાવૃત્ત્ય તિષ્ઠતિ ।। ૧૦.

એ સ્ત્રીએ પોતાની મહિમાથી આકાશ અને ધરતીને વ્યાપી લીધા અને સ્થિર રહી; બ્રહ્માનું એ પહેલું શરીર સ્વર્ગમાં સ્થિત રહ્યું.

યા ત્વર્દ્ધાત્ સૃજતે નારી શતરૂપા વ્યજાયત। સા દેવી નિયુતન્તપ્ત્વા તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ ।। ૧૦.

જે ભાગમાંથી બ્રહ્માએ સ્ત્રી તરીકે શતરૂપાની રચના કરી, એમાંથી એ દેવી જન્મી; તેણે અત્યંત કઠિન તપ કર્યું.

ભર્તારન્દીપ્તયશસં પુરુષં પ્રત્યપદ્યત। સ વૈ સ્વાયમ્ભુવઃ પૂર્વં પુરુષો મનુરુચ્યતે ।। ૧૦.

એ દેવીએ પોતાના પતિ તરીકે તેજસ્વી અને પ્રસિદ્ધ પુરુષને સ્વીકાર્યા; એ પુરુષ પહેલો સ્વયંભૂ મનુ કહેવાય છે.

તસ્યૈવસપ્તતિયુગં મન્વન્તરમિહોચ્યતે । લબ્ધા તુ પુરુષઃ પત્નીં શતરૂપામયોનિજામ્ ।। ૧૦.

એના સત્તર યુગનો સમય અહીં મન્વંતર કહેવાય છે; એ પુરુષે માતા વગરની શતરૂપાને પત્ની તરીકે પ્રાપ્ત કરી.

તયા સ રમતે સાર્દ્ધં તસ્માત્સા રતિરુચ્યતે। પ્રથમઃ સંપ્રયોગઃ સ કલ્પાદૌ સમવર્ત્તત ।। ૧૦.

એ સાથે તેણે મિલન કર્યું, તેથી તેને રતિ કહેવાય છે; એ પ્રથમ મિલન કલ્પના આરંભે થયું હતું.

વિરાજમસૃજત્ બ્રહ્મા સોઽભવત્ પુરુષો વિરાટ્ । સમ્રાણ્માનસરૂપાત્તુ વૈ રાજસ્તુ મનુઃ સ્મૃતઃ ।। ૧૦.

બ્રહ્માએ વિરાટનું સર્જન કર્યું, અને તે વિરાટ પુરુષ થયો; મનથી ઉત્પન્ન થયેલા રાજાથી મનુ રાજા તરીકે ઓળખાય છે.

સ વૈરાજઃ પ્રજાસર્ગઃ સ સર્ગે પુરુષો મનુઃ। વૈરાજાત્પુરુષાદ્વીરાચ્છતરૂપા વ્યજાયત ।। ૧૦.

વિરાટમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી પ્રજાઓનું સર્જન એ પુરુષ મનુ કહેવાય છે; વિરાટમાંથી, એ પુરુષમાંથી, શતરૂપા જન્મી.

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પુત્રૌ પુત્રવતાં વરૌ । કન્યે દ્વે ચ મહાભાગે યાભ્યાં જાતાઃ પ્રજાસ્ત્વિમાઃ ।। ૧૦.

પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ એ બે પુત્રો, પુત્રવંતોમાં શ્રેષ્ઠ; અને બે મહાન પુત્રીઓ, જેમના દ્વારા આ સર્વ પ્રજાઓ જન્મી.

દેવી નામ્ના તથાકૂતિઃ પ્રસૂતિશ્ચૈવ તે શુભે। સ્વાયમ્ભુવઃ પ્રસૂતિન્તુ દક્ષાય વ્યસૃજત્ પ્રભુઃ ।। ૧૦.

દેવી નામે આકૂતિ અને પ્રસૂતિ, બંને શુભ; સ્વાયંભુવે પ્રસૂતિને દક્ષને આપી.

પ્રાણો દક્ષસ્તુ વિજ્ઞેયઃ સઙ્કલ્પો મનુરુચ્યતે। રુચેઃ પ્રજાપતેશ્ચૈવ આકૂતિં પ્રત્યપાદયત્ ।। ૧૦.

દક્ષ પ્રાણરૂપ છે, અને મનુ સંકલ્પ કહેવાય છે; મનથી ઉત્પન્ન થયેલા રુચિ પ્રજાપતિએ આકૂતિને સ્વીકારી.

આકૂત્યાં મિથુનં યજ્ઞે માનસસ્ય રુચેઃ શુભમ્। યજ્ઞશ્ચ દક્ષિણા ચૈવ યમકૌ સમ્બભૂવતુઃ ।। ૧૦.

આકૂતિમાંથી, યજ્ઞ સમયે, મનથી ઉત્પન્ન થયેલા રુચિને એક શુભ જોડું મળ્યું; યજ્ઞ અને દક્ષિણા, એમ બે જોડિયા સંતાન જન્મ્યા.

યજ્ઞસ્ય દક્ષિણાયાઞ્ચ પુત્રા દ્વાદશ જજ્ઞિરે। યામા ઇતિ સમાખયાતા દેવાઃ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।। ૧૦.

યજ્ઞ અને દક્ષિણાથી બાર પુત્રો જન્મ્યા; તેઓ યામા કહેવાય છે, સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં દેવતાઓ છે.

યમસ્ય પુત્રા યજ્ઞસ્ય તસ્માદ્યામાસ્તુ તે સ્મૃતાઃ। અજિતાશ્ચૈવ શૂકાશ્ચ ગણૌ દ્વૌ બ્રહ્મણઃ સ્મૃતૌ ।। ૧૦.

યમના પુત્રો, યજ્ઞના સંતાનો, યામા તરીકે ઓળખાય છે; અજિત અને શુક, એમ બે ગોઠ, બ્રહ્માના ગણ તરીકે ઓળખાય છે.