વાયુપુરાણમ્

આત્માનં વિભજસ્વેતિ સોક્તા દેવી સ્વયંભુવા। સા તુ પ્રોક્તા દ્વિધાભૂતા શૂક્લા કૃષ્ણા ચ વૈ દ્વિજાઃ। તસ્યા નામાનિ વક્ષ્યામિ શ્રૃણુધ્વં સુસમાહિતાઃ

સ્વયંભૂએ 'પોતાને વિભાજિત કર' એમ કહ્યુ, ત્યારે એ દેવી બે ભાગે વહેંચાઈ: એક શ્વેત અને એક કાળી. હવે હું એના નામો કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

સ્વાહા સ્વધા મહાવિદ્યા મેધા લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી। અપર્ણા ચૈકપર્ણા ચ તથા સ્યાદેવ પાટલા

સ્વાહા, સ્વધા, મહાવિદ્યા, મેધા, લક્ષ્મી, સરસ્વતી, અપર્ણા, એકપર્ણા અને પાટલા પણ.

ઉમા હૈમવતી ષષ્ઠી કલ્યાણી ચૈવ નામતઃ। ખ્યાતિઃ પ્રજ્ઞા મહાભાગા લોકે ગૌરીતિ વિશ્રુતા

ઉમા, હૈમવતી, ષષ્ટી અને કલ્યાણી નામે; ખ્યાતિ, પ્રજ્ઞા, મહાભાગ્યવાળી અને દુનિયામાં ગૌરી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

વિશ્વરૂપમથાર્યાયાઃ પૃથગ્દેહવિભાવનાત્। શ્રૃણુ સંક્ષેપતસ્તસ્યા યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥૧.૯.

હવે, એ સર્વરૂપાવાળી આર્યાના અલગ-અલગ અંગોના વિભાજનથી, એ વિશે સંક્ષિપ્ત અને યોગ્ય ક્રમમાં સાંભળો.

પ્રકૃતિર્નિયતા રૌદ્રી દુર્ગા ભદ્રા પ્રમાથિની। કાલરાત્રિર્મહામાયા રેવતી ભુતનાયિકા

એ પ્રકૃતિ, નિયતા, રૌદ્રી, દુર્ગા, ભદ્રા, પ્રમાથિની, કાલરાત્રિ, મહામાયા, રેવતી અને ભૂતોની નાયિકા છે.

દ્વાપરાન્તવિકારેષુ દેવ્યા નામાનિ મે શ્રૃણુ। ગૌતમી કૌશિકી આર્યા ચણ્ડી કાત્યાયની સતી

દ્વાપરયુગના અંતમાં થતા પરિવર્તનોમાં, હે દેવી, મારા નામો સાંભળ: ગૌતમીઃ, કૌશિકીઃ, આર્યાઃ, ચંડીઃ, કાત્યાયનીઃ અને સતી.

કુમારી યાદવી દેવી વરદા કૃષ્ણપિઙ્ગલા। બર્હિર્ધ્વજા શૂલધરા પરમબ્રહ્મચારિણી

કુમારી, યાદવી, દેવી, વરદા, કૃષ્ણપિંગલા, બર્હિર્ધ્વજા, શૂલધરા અને પરમબ્રહ્મચારિણી.

માહેન્દ્રી ચેન્દ્રભગિની વૃષકન્યૈકવાસસી। અપરાજિતા બહુભુજા પ્રગલ્ભા સિંહવાહિની

માહેન્દ્રીઃ, ઇન્દ્રની બહેન, વૃષકન્યા, એકવાસસી, અપરાજિતા, બહુભુજા, પ્રગલ્ભા અને સિંહવાહિની.

એકાનસા દૈત્યહની માયા મહિષમર્દ્દિની। અમોઘા વિન્ધ્યનિલયા વિક્રાન્તા ગણનાયિકા

એકાનસા, દૈત્યહનનારી, માયા, મહિષમર્દિની, અમોઘા, વિંધ્યનિવાસિની, વિક્રાંતા અને ગણનાયિકા.

દેવીનામવિકારાણિ ઇત્યેતાનિ યથાક્રમમ્। ભદ્રકાલ્યાસ્તવોક્તાનિ દેવ્યા નામાનિ તત્ત્વતઃ

આ બધા નામો, જેમ ક્રમથી કહેવામાં આવ્યા છે, ભદ્રકાળી સ્તવનમાં જણાવેલા દેવીના સત્ય અને અવિનાશી નામો છે.

યે પઠન્તિ નરાસ્તેષાં વિદ્યતે ન પરાભવઃ। અરણ્યે પ્રાન્તરે વાપિ પુરે વાપિ ગૃહેઽપિ વા

જે મનુષ્યો આ નામોનું પઠન કરે છે, તેમને ક્યારેય હાર મળતી નથી — એ જંગલમાં હોય, કિનારે હોય, શહેરમાં હોય કે પોતાના ઘરમાં હોય.

રક્ષામેતાં પ્રયુઞ્જીત જલે વાપિ સ્થલેઽપિ વા। વ્યાધ્રકુમ્ભીરચૌરેભ્યો ભૂતસ્થાને વિશેષતઃ। આધિષ્વપિ ચ સર્વાસુ દેવ્યા નામાનિ કીર્ત્તયેત્

આ રક્ષણ જળમાં કે જમીન પર, ખાસ કરીને વાઘ, મગર, ચોર અને ભૂતવાળા સ્થળોએ કરવું જોઈએ; અને દરેક દુઃખમાં દેવીના નામોનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

અર્ભકગ્રહભૂતૈશ્ચ પૂતનામાતૃભિઃ સદા। અભ્યર્દિતાનાં બાલાનાં રક્ષામેતાં પ્રયોજયેત્

બાળકોને જ્યારે ભૂત, પિશાચ કે પૂતના જેવી માતાઓથી તકલીફ થાય, ત્યારે હંમેશા આ રક્ષણ કરવું જોઈએ.

મહાદેવી કુલે દ્વે તુ પ્રજ્ઞા શ્રીશ્ચ પ્રકીર્ત્ત્યતે। આભ્યાં દેવીસહસ્રાણિ યૈર્વ્યાપ્તમખિલં જગત્ ॥૧.૯.

મહાદેવીના કુળમાં બે પ્રસિદ્ધ છે: પ્રજ્ઞા અને શ્રી; એ બંનેથી હજારો દેવીઓ સમગ્ર જગતમાં વ્યાપી છે.

સાઽસૃજદ્ વ્યવસાયન્તુ ધર્મં ભૂતસુખાવહમ્। સઙ્કલ્પઞ્ચૈવ કલ્પાદૌ જજ્ઞિરેઽવ્યક્તયોનિતઃ

તે દેવી એ નિશ્ચય અને ધર્મનું સર્જન કર્યું, જે સર્વ જીવોને સુખ આપે છે; અને કલ્પના આરંભે સંકલ્પ પણ અવ્યક્તથી જન્મ્યો.

માનસશ્ચ રુચિર્ન્નામ વિજ્ઞેયો બ્રહ્મણઃ સુતઃ। પ્રાણાત્ સ્વાદસૃજદ્દક્ષઞ્ચક્ષુર્ભ્યાઞ્ચ મરીચિકમ્

મનથી જન્મેલો પુત્ર રૂચિ, બ્રહ્માનો પુત્ર તરીકે ઓળખવો; શ્વાસથી દક્ષનું સર્જન કર્યું, અને આંખોથી મરીચિનું.

ભૃગુસ્તુ હૃદયાજ્જજ્ઞે ઋષિઃ સલિલજન્મનઃ। શિરસોઽઙ્ગિરસઞ્ચૈવ શ્રોત્રાદત્રિન્તથૈવ ચ

ભૃગુ, જળથી જન્મેલો ઋષિ, હૃદયમાંથી જન્મ્યો; શિરસથી અંગિરસ અને કાનમાંથી અત્રિ પણ જન્મ્યા.

પુલસ્ત્યઞ્ચ તથોદાનાદ્ય્વાનાચ્ચ પુલહં પુનઃ। સમાનજં વસિષ્ઠન્તુ અપાનાન્નિર્મમે ક્રતુમ્

પુલસ્ત્ય outgoing શ્વાસથી, અને પુલહ vital વાયુથી જન્મ્યા; સમાન વાયુથી વસિષ્ઠ અને અપાનથી ક્રતુનું સર્જન થયું.

અભિમાનાત્મકં ભદ્રં નિર્મમે નીલલોહિતમ્। ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રાઃ પ્રાણજા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

અહંકારરૂપ ભદ્ર અને નીલલોહિતનું સર્જન કર્યું; આ રીતે, શ્વાસથી જન્મેલા આ બાર પુત્રો બ્રહ્માના તરીકે ઓળખાય છે.

ઇત્યેતે માનસાઃ પુત્રા વિજ્ઞેયા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ। ભૃગ્વાદયસ્તુ યે સૃષ્ટા ના ચૈતે બ્રહ્મવાદિનઃ

આ બધા માનસ પુત્રો બ્રહ્માના સંતાન તરીકે ઓળખવા યોગ્ય છે; પણ ભૃગુથી શરૂ થતા જે સર્જાયા, તેઓ બ્રહ્મવિદ્યા ના ઉપદેશક નથી.

ગૃહમેધિનઃ પુરાણાસ્તે ધર્મસ્તૈઃ પ્રાક્ પ્રવાર્ત્તિતઃ। દ્વાદશૈતે પ્રવર્ત્તન્તે સહ રુદ્રેણ વૈપ્રજાઃ

આ પ્રાચીન ગૃહસ્થોએ પહેલાં ધર્મ સ્થાપ્યો હતો; આ બાર, રુદ્ર સાથે, સર્વ પ્રજાના મૂળ છે.

ઋભુઃ સનત્કુમારસ્તુ દ્વાવેતાવૂર્દ્ધ્વરેતસૌ। પૂર્વોત્પન્નૌ પુરા તેભ્યઃ સર્વેષામપિ પૂર્વજૌ

ઋભુ અને સનત્કુમાર — આ બે ઉર્ધ્વરેતસ છે; તેઓ પહેલાં જન્મેલા અને સર્વમાં સૌથી વયસ્ક છે.

વ્યતીતે પ્રથમે કલ્પે પુરાણે લોકસાધકૌ। વૈરાજે તાવુભૌ લોકે તેજઃ સંક્ષિપ્ય ચાસ્થિતૌ

ગયેલા પ્રથમ પ્રાચીન કલ્પમાં, એ બંને લોકસાધકોએ પોતાના તેજને સંકોચી, વૈરાજ લોકમાં નિવાસ કર્યો હતો.

તાવુભૌ યોગધર્માણાવારોપ્યાત્માનમાત્મનિ। પ્રજાધર્મઞ્ચ કામઞ્ચ વર્ત્તયેતાં મહૌજસા ॥૧.૯.

બન્ને મહાન શક્તિઓએ, યોગ અને ધર્મના માર્ગે પોતાને સ્થિર કરીને, પ્રજાનું પાલન અને ઇચ્છાઓને મહાન ઉર્જાથી આગળ વધાર્યા.

યથોત્પન્નસ્તથૈવેહ કુમાર ઇતિ ચોચ્યતે। તસ્માત્સનત્કુમારોયમિતિ નામાસ્ય કીર્તિતમ્

જે રીતે તે જન્મ્યો, એ રીતે તેને અહીં 'કુમાર' કહેવામાં આવે છે; તેથી તેનું નામ 'સનત્કુમાર' તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું છે.

તેષાં દ્વાદશ તે વંશા દિવ્યા દેવગુણાન્વિતાઃ। ક્રિયાવન્તઃ પ્રજાવન્તો મહર્ષિભિરલંકૃતાઃ

એમની વચ્ચે બાર વંશો દિવ્ય છે, દેવતાઓ જેવા ગુણોથી ભરપૂર, કર્મ અને સંતાનમાં સક્રિય, મહર્ષિઓ દ્વારા શોભાયમાન છે.

ઇત્યેષ કરણોદ્ભૂતો લોકાન્ સ્રષ્ટું સ્વયંભુવઃ। મહદાદિવિશેષાન્તો વિકારઃ પ્રકૃતેઃ સ્વયમ્

આ રીતે, સાધનથી ઉત્પન્ન થયેલો, મહત્તાથી વિશેષ સુધીનો પરિવર્તન, પ્રકૃતિનો સ્વયં વિકાર છે, જે સ્વયંભૂએ લોકોની રચના માટે કર્યો છે.

ચન્દ્રસૂર્યપ્રભાલોકો ગ્રહનક્ષત્રમણ્ડિતઃ। નદીભિશ્ચ સમુદ્રૈશ્ચ પર્વતૈશ્ચ સમાવૃતઃ

ચાંદ્ર અને સૂર્યની તેજથી પ્રકાશિત, ગ્રહો અને નક્ષત્રોથી શોભાયમાન, નદીઓ, સમુદ્રો અને પર્વતોથી ઘેરાયેલ.

પુરૈશ્ચ વિવિધાકારૈઃ પ્રીતૈર્જ્જનપદૈસ્તથા। તસ્મિન્ બ્રહ્મવનેઽવ્યક્તે બ્રહ્મા ચરતિ શર્વરીમ્

વિવિધ આકારના શહેરો અને આનંદી જનપદોથી પણ ઘેરાયેલ; એ અવ્યક્ત બ્રહ્મવનમાં બ્રહ્મા રાત્રિ દરમિયાન વિહાર કરે છે.