વાયુપુરાણમ્

એકવિંશમથર્વાણમાપ્તોર્યામાણમેવ ચ। અનુષ્ટુભં સવૈરાજમુત્તરાદસૃજન્મુખાત્

ઉત્તર દિશામાંથી તેના મુખમાંથી એકવીસ અથર્વણ મંત્રો, આપ્તોર્યામ યજ્ઞ, અનુષ્ઠુપ છંદ અને વૈરાજ ઉત્પન્ન કર્યા.

વિદ્યુતોઽશનિમેઘાંશ્ચ રોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ। વયાંસિ ચ સસર્જ્જાદૌ કલ્પસ્ય ભગવાન્ પ્રભુઃ

કલ્પના આરંભે ભગવાને વીજળી, ગોળા, વાદળો, લાલ ધનુષ અને પવનો સર્જ્યા.

ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેબ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે। બ્રહ્મણસ્તુ પ્રજાસર્ગં સૃજતો હિ પ્રજાપતેઃ

તેના અંગોથી વિવિધ સ્વરૂપ અને સ્વભાવ ધરાવતાં જીવો ઉત્પન્ન થયા, જ્યારે બ્રહ્મા પ્રજાઓની સર્જનામાં તત્પર હતા.

સૃષ્ટ્વા ચતુષ્ટયં પૂર્વં દેવાસુરપિતૄન્ પ્રજાઃ। તતઃ સૃજતિ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ॥૧.૯.

પ્રથમ ચાર જાતો—દેવ, અસુર, પિતૃ અને માનવો—સર્જ્યા પછી, તેણે સ્થાવર અને જંગમ બંને પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન કર્યા.

યક્ષાન્ પિશાચાન્ ગન્ધર્વાન્ તથૈવાપ્સરસાઙ્ગણાન્। નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃ પશુમૃગોરગાન્

તેણે યક્ષ, પિશાચ, ગંધર્વ, અપ્સરા સમૂહ, માનવ, કિનર, રાક્ષસ, પક્ષી, પશુ અને સાપ સર્જ્યા.

અવ્યયઞ્ચ વ્યયં ચૈવ યદિદં સ્થાણુ જઙ્ગમમ્। તેષાં યે યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટ્યાં પ્રતિપેદિરે। તાન્યેવ પ્રતિપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ

અવિનાશી અને વિનાશી, સ્થાવર કે જંગમ, સર્વેના જે કર્મો સર્જન પહેલા હતા, તે જ કર્મો તેઓ વારંવાર સર્જાતા ફરી મેળવે છે.

હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે। તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે

હિંસક કે અહિંસક, કોમળ કે ક્રૂર, ધર્મી કે અધર્મી, સત્ય કે અસત્ય—જેવો ભાવ હોય, તેવી જ યોનિ પ્રાપ્ત થાય છે અને એ જ તેમને ભાવે છે.

મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિન્દ્રિયાર્થેષુ મૂર્ત્તિષુ। વિનિયોગઞ્ચ ભૂતાનાં ધાતૈવ વ્યદધાત્ સ્વયમ્

મહાભૂતોમાં, ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં અને સ્વરૂપોમાં જે વિવિધતા છે, તથા જીવોના કાર્યનું વિતરણ, તે સર્વે સર્જનહારે પોતે જ નક્કી કર્યું.

કેચિત્ પુરુષકારન્તુ પ્રાહુઃ કર્મ ચ માનવાઃ। દૈવમિત્યપરે વિપ્રાઃ સ્વભાવં દૈવચિન્તકાઃ

કેટલાક લોકો પુરુષાર્થ અને કર્મની વાત કરે છે, બીજા ભાગ્યની, અને કેટલાક ઋષિઓ સ્વભાવને જ દૈવ માને છે.

પૌરુષં કર્મ દૈવઞ્ચ ફલવૃત્તિસ્વભાવતઃ। ન ચૈકં ન પૃથગ્ભાવમધિકં ન તયોર્વિદુઃ। એતદેવઞ્ચ નૈકઞ્ચ ન ચોભે ન ચ વાપ્યુભે

પુરુષાર્થ, દૈવ અને તેમના પરિણામની સ્વભાવતા—કોઈ પણ તેને એકરૂપ, અલગ, કે વધુ મહત્વપૂર્ણ જાણતો નથી; ન તો માત્ર એક, ન બંને, ન તો એક પણ નહીં, અને ન તો બંને સાથે.

કર્મસ્થાન્ વિષયાન્ બ્રૂયુઃ સત્ત્વસ્થાઃ સમદર્શિનઃ। નામરૂપઞ્ચ ભૂતાનાં કૃતાનાઞ્ચ પ્રપઞ્ચનમ્। વેદશબ્ધેભ્ય એવાદૌ નિર્મમે સ મહેશ્વરઃ

સમાન દૃષ્ટિ ધરાવનારા સત્વગुणી લોકો કર્મસ્થાન અને વિષયોની વાત કરે છે; જીવોના નામ, રૂપ અને તેમની વ્યાપકતા પણ શરૂઆતમાં ભગવાને વેદના શબ્દોથી રચ્યા.

ઋષીણાં નામધેયાનિ યાશ્ચ દેવેષુ દૃષ્ટયઃ। શર્વર્યન્તે પ્રસૂતાનાં તાન્યેવાસ્ય દધાતિ સઃ

તેણે ઋષિઓને તેમનાં નામો અને દેવતાઓને તેમનાં દર્શન, જેમ રાત્રિના અંતે જન્મેલા હતા, તેમ જ આપ્યાં.

યથર્ત્તાવૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે। દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ

જેમ ઋતુઓના ચિહ્નો અને વિવિધ સ્વરૂપો ક્રમશઃ દેખાય છે, તેમ જ યુગોની શરૂઆતમાં જીવોના ભાવ પણ દેખાય છે.

એવંવિધાસુ સૃષ્ટાસુ બ્રહ્મણાઽવ્યક્તજન્મના। શર્વર્યન્તે પ્રદૃશ્યન્તે સિદ્ધિમાશ્રિત્ય માનસીમ્ ॥૧.૯.

અવ્યક્તમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માએ આવી સર્જનાઓ કરી, જેમાં રાત્રિના અંતે સિદ્ધિ ધરાવતા અને માનસિક ઉત્પન્ન થયેલા જીવો દેખાય છે.

એવંભૂતાનિ સૃષ્ટાનિ ચરાણિ સ્થાવરાણિ ચ। યદાસ્ય તાઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટા ન વ્યવર્ધન્ત ધીમતઃ

જ્યારે આવા જંગમ અને સ્થાવર જીવો સર્જાયા, ત્યારે બુદ્ધિશાળી સર્જનહાર હોવા છતાં એ પ્રજાઓ વધતી નહોતી.

અથાન્યાન્માનસાન્ પુત્રાન્ સદૃશાનાત્મનોઽસૃજત્। ભૃગું પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમાઙ્ગિરસન્તથા

પછી તેણે પોતાના સમાન મનથી જન્મેલા પુત્રો—ભૃગુ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ અને અંગિરસ—સર્જ્યા.

મરીચિં દક્ષમત્રિં ચ વસિષ્ઠં ચૈવ માનસમ્। નવ બ્રહ્માણ ઇત્યેતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ । તેષાં બ્રહ્માત્મકાનાં વૈ સર્વેષાં બ્રહ્મવાદિનામ્

તેમણે મરીચિ, દક્ષ, અત્રિ અને મનથી જન્મેલા વસિષ્ઠ પણ સર્જ્યા; પુરાણોમાં આ નવને બ્રહ્મા કહેવાયા છે; એ સર્વે બ્રહ્મસ્વરૂપ અને બ્રહ્મજ્ઞાની છે.

તતોઽસૃજત્પુનર્બ્રહ્મા રુદ્રં રોષાત્મસંભવમ્। સંકલ્પં ચૈવ ધર્મં ચ પૂર્વેષામપિ પૂર્વજઃ

પછી બ્રહ્માએ, જે પેહલાંના પણ પેહલાં જન્મેલા છે, ગુસ્સામાંથી ફરી રુદ્રને પોતાના રોષમાંથી ઉત્પન્ન કર્યો. એ સાથે ઇચ્છા અને ધર્મ પણ સર્જ્યા.

અગ્રે સસર્જ્જ વૈ બ્રહ્મા માનસાનાત્મનઃ સમાન્। સનન્દનં સસનકં વિદ્વાંસં ચ સનાતનમ્

શરૂઆતમાં બ્રહ્માએ પોતાના મનમાંથી મનથી જન્મેલા પુત્રો સર્જ્યા: સનંદન, સનક અને વિદ્વાન સનાતન.

સનત્કુમારં ચ વિભું સનકં ચ સનન્દનમ્। ન તે લોકેષુ સર્જ્જન્તે નિરપેક્ષાઃ સનાતનાઃ

અને વિભુ સનતકુમાર, સનક અને સનંદન પણ; આ સદા રહેનારા, નિર્લિપ્ત એવા સંતો દુનિયામાં જન્મતા નથી.

સર્વે તે હ્યાગતજ્ઞાના વીતરાગા વિમત્સરાઃ। તેષ્વેવં નિરપેક્ષ્યેષુ લોકવૃત્તાનુકારણાત્

આ બધા જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યા છે, રાગ-દ્વેષ અને ઈર્ષ્યા રહિત છે; તેઓ એટલા નિર્લિપ્ત છે કે, દુનિયાના વ્યવહારને અનુસરીતા નથી.

હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્ પરમેષ્ઠી હ્યચિન્તયત્। તસ્ય રોષાત્સમુત્પન્નઃ પુરુષોઽર્ક્કસમદ્યુતિઃ। અર્દ્ધનારીનરવપુસ્તેજસા જ્વલનોપમઃ

હિરણ્યગર્ભ ભગવાન, પરમેશ્વર, વિચારમાં પડ્યા; તેમના રોષમાંથી એક એવો પુરુષ ઉત્પન્ન થયો, જે સૂર્ય જેવી તેજસ્વી, અડધી સ્ત્રી અને અડધી પુરુષ આકાર ધરાવતો હતો, અને અગ્નિ જેવી જ્વલંત તેજ ધરાવતો હતો.

સર્વં તેજોમયં જાતમાદિત્યસમતેજસમ્। વિભજાત્માનમિત્યુક્ત્વા તત્રૈવાન્તરધીયત

બધું જ સૂર્ય સમાન તેજથી ભરાઈ ગયું; 'તુ પોતાને વિભાજિત કર' એમ કહીને તેઓ ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

એવમુક્ત્વા દ્વિધાભૂતઃ પૃથક્ સ્ત્રી પુરુષઃ પૃથક્। સ ચૈકાદશધા જજ્ઞે અર્દ્ધમાત્માનમીશ્વરઃ ॥૧.૯.

આ રીતે કહ્યા પછી એ પુરુષ બે ભાગે વહેંચાઈ ગયો: એક ભાગ સ્ત્રી અને બીજો ભાગ પુરુષ. અને એ ઈશ્વરે પોતાના અડધા ભાગમાંથી અગિયાર સ્વરૂપે પોતાનું સર્જન કર્યું.

તેનોક્તાસ્તે મહાત્માનઃ સર્વ એવ મહાત્મના। જગતો બહુલીભાવમધિકૃત્ય હિતૈષિણઃ

એ મહાત્માએ પોતાના મહિમાથી બધા મહાન આત્માઓને સંબોધ્યા, જગતની વૃદ્ધિ અને કલ્યાણની ઈચ્છાથી.

લોકવૃત્તાન્તહેતોર્હિ પ્રયતધ્વમતન્દ્રિતાઃ। વિશ્વં વિશ્વસ્ય લોકસ્ય સ્થાપનાય હિતાય ચ

દુનિયાના કાર્યો માટે, તમે સર્વે જાગૃત રહીને, શ્રમ વિના પ્રયત્ન કરો, આખા વિશ્વ અને સર્વ જીવોના કલ્યાણ અને સ્થાપન માટે.

એવમુક્તાસ્તુ રુરુદુર્દુદ્રુવુશ્ચ સમન્તતઃ। રોદનાદ્દ્રાવણાચ્ચૈવ રુદ્રા નામ્નેતિવિશ્રુતાઃ

આ રીતે કહ્યા પછી, તેઓ રડવા લાગ્યા અને ચારે બાજુ દોડ્યા; એમના રડવાથી અને દોડવાથી તેઓ 'રુદ્ર' નામથી પ્રસિદ્ધ થયા.

યૈર્હિ વ્યાપ્તમિદં સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્। તેષામનુચરા લોકે સર્વલોકપરાયણાઃ

એ રુદ્રોએ આખું ત્રિલોકી, ચાલતું અને અચળ બધું વ્યાપી લીધું છે; એમના અનુચર સર્વ લોકમાં સર્વ જીવો માટે સમર્પિત છે.

નૈકનાગા યુતબલા વિક્રાન્તાશચવ ગણેશ્વરાઃ। તત્ર યા સા મહાભાગા શંકરસ્યાર્દ્ધકાયિની

અગણિત નાગસેનાઓ સાથે, શક્તિશાળી અને ગણાોના સ્વામી છે; એમાં જે મહાભાગ્યશાળી છે, એ શંકરજીની અડધી કાયાવાળી છે.