વાયુપુરાણમ્

અષ્ટાસ્વેતાસુ સૃષ્ટાસુ દેવયોનિષુ સ પ્રભુઃ। તતઃ સ્વચ્છન્દતોઽન્યાનિ વયાંસિ વય સોઽસૃજત્

જ્યારે એ પ્રભુએ આઠ દેવયોનિ ઉત્પન્ન કરી, ત્યારબાદ પોતાની ઈચ્છાથી અન્ય પક્ષીઓ અને ઉડતા જીવો ઉત્પન્ન કર્યા.

છાદ્યતસ્તાનિ છન્દાંસિ વયસોઽપિ વયાંસ્યપિ। શૂન્યાન્ દૃષ્ટ્વા તુ દેવો વૈઽસૃજત્પક્ષિગણાનપિ

એ બધું ઢંકાઈ ગયું, અને છંદો પણ; પક્ષીઓ અને ઉડતા જીવો પણ; શૂન્યતા જોઈને દેવએ પક્ષીઓના સમૂહો ઉત્પન્ન કર્યા.

મુખતોઽજાન્ સસર્જ્જાથ વક્ષસશ્ચવયોઽસૃજત્। ગાશ્ચૈવાથોદરાદ્બ્રહ્મા પાર્શ્વાભ્યાઞ્ચ વિનિર્મમે

તેના મોઢેથી ઉત્પન્ન કર્યા, અને છાતીમાંથી પક્ષીઓ ઉત્પન્ન કર્યા; ગાયો પેટમાંથી, બ્રહ્મા એના બાજુઓમાંથી ઉત્પન્ન કર્યા.

પદ્ભ્યાઞ્ચાશ્ચાન્ સમાતઙ્ગાન્ શરભાન્ ગવયાન્ મૃગાન્। ઉષ્ટ્રાનશ્ચતરાંશ્ચૈવ તાશ્વાન્યાશ્ચૈવ જાતયઃ ॥૧.૯.

તેના પગમાંથી હાથી, શરભ, ગવય, હરણ, ઊંટ અને ચાર પગ વાળા જીવો, તેમજ ઘોડાની અન્ય જાતિઓ ઉત્પન્ન કરી.

ઓષધ્યઃ ફલમૂલાનિ રોમતસ્તસ્ય જજ્ઞિરે। એવં પશ્વોષધીઃ સૃષ્ટ્વા ન્યયુઞ્જત્સોઽધ્વરે પ્રભુઃ

તેના વાળમાંથી ઔષધીઓ અને ફળો જન્મ્યા; આમ, પશુઓ અને વનસ્પતિઓ ઉત્પન્ન કરીને, પ્રભુએ તેમને યજ્ઞમાં નિમણૂક કરી.

તસ્માદાદૌ તુ કલ્પસ્ય ત્રેતાયુગમુખે તદા। ગૌરજઃ પુરુષો મેષો હ્યશ્વોઽશ્વતરગર્દ્દભૌ। એતાન્ ગ્રામ્યાન્ પશૂનાહુરારણ્યાંશ્ચ નિબોધત

કલ્પના આરંભે, ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં, બળદ, મનુષ્ય, મેષ, ઘોડો, ખચર અને ગધેડો — આ ગામના પશુ કહેવાય છે; હવે જંગલના પશુઓ સાંભળો.

શ્વાપદા દ્વિખુરો હસ્તી વાનરઃ પક્ષિપઞ્ચમાઃ। ઉન્દકાઃ પશવઃ સૃષ્ટાઃ સપ્તમાસ્તુ સરીસૃપાઃ

માંસાહારી, બે ખૂંટ વાળા, હાથી, વાનર, પક્ષી — પાંચમા, જળમાં રહેતા પશુ, અને સાતમા તરીકે સર્પ — આ રીતે ઉત્પન્ન થયા.

ગાયત્રં વરુણઞ્ચૈવ ત્રિવૃત્સૌમ્યં રથન્તરમ્। અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્મુખાત્

ગાયત્રી, વરુણ, ત્રિવૃત, સૌમ્ય અને રથંતર; યજ્ઞોમાં અગ્નિષ્ટોમ — એ બધું પ્રથમ તેના મોઢેથી ઉત્પન્ન કર્યું.

છન્દાંસિ ત્રૈષ્ટુભઙ્કર્મ સ્તોમં પઞ્ચદશન્તથા। બૃહત્સામમથોક્થઞ્ચ દક્ષિણાત્સોઽસૃજન્મુખાત્

છંદો, ત્રૈષ્ટુભ, કર્મ, પંદરગું સ્તોમ, બૃહત્સામ અને ઉક્ત — એ બધું તેના મોઢાના જમણા ભાગમાંથી ઉત્પન્ન કર્યું.

સામાનિ જગતી ચ્છન્દસ્તોમં પઞ્ચદશન્તથા। વૈરૂપ્યમતિરાત્રઞ્ચ પશ્ચિમાદસૃજન્મુખાત્

પશ્ચિમ દિશામાંથી તેના મુખમાંથી સામગાન, જગતી છંદ, પંદરગુંણ સ્તોત્ર, વૈરૂપ્ય અને અતિરાત્ર યજ્ઞ ઉત્પન્ન કર્યા.

એકવિંશમથર્વાણમાપ્તોર્યામાણમેવ ચ। અનુષ્ટુભં સવૈરાજમુત્તરાદસૃજન્મુખાત્

ઉત્તર દિશામાંથી તેના મુખમાંથી એકવીસ અથર્વણ મંત્રો, આપ્તોર્યામ યજ્ઞ, અનુષ્ઠુપ છંદ અને વૈરાજ ઉત્પન્ન કર્યા.

વિદ્યુતોઽશનિમેઘાંશ્ચ રોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ। વયાંસિ ચ સસર્જ્જાદૌ કલ્પસ્ય ભગવાન્ પ્રભુઃ

કલ્પના આરંભે ભગવાને વીજળી, ગોળા, વાદળો, લાલ ધનુષ અને પવનો સર્જ્યા.

ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેબ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે। બ્રહ્મણસ્તુ પ્રજાસર્ગં સૃજતો હિ પ્રજાપતેઃ

તેના અંગોથી વિવિધ સ્વરૂપ અને સ્વભાવ ધરાવતાં જીવો ઉત્પન્ન થયા, જ્યારે બ્રહ્મા પ્રજાઓની સર્જનામાં તત્પર હતા.

સૃષ્ટ્વા ચતુષ્ટયં પૂર્વં દેવાસુરપિતૄન્ પ્રજાઃ। તતઃ સૃજતિ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ॥૧.૯.

પ્રથમ ચાર જાતો—દેવ, અસુર, પિતૃ અને માનવો—સર્જ્યા પછી, તેણે સ્થાવર અને જંગમ બંને પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન કર્યા.

યક્ષાન્ પિશાચાન્ ગન્ધર્વાન્ તથૈવાપ્સરસાઙ્ગણાન્। નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃ પશુમૃગોરગાન્

તેણે યક્ષ, પિશાચ, ગંધર્વ, અપ્સરા સમૂહ, માનવ, કિનર, રાક્ષસ, પક્ષી, પશુ અને સાપ સર્જ્યા.

અવ્યયઞ્ચ વ્યયં ચૈવ યદિદં સ્થાણુ જઙ્ગમમ્। તેષાં યે યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટ્યાં પ્રતિપેદિરે। તાન્યેવ પ્રતિપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ

અવિનાશી અને વિનાશી, સ્થાવર કે જંગમ, સર્વેના જે કર્મો સર્જન પહેલા હતા, તે જ કર્મો તેઓ વારંવાર સર્જાતા ફરી મેળવે છે.

હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે। તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે

હિંસક કે અહિંસક, કોમળ કે ક્રૂર, ધર્મી કે અધર્મી, સત્ય કે અસત્ય—જેવો ભાવ હોય, તેવી જ યોનિ પ્રાપ્ત થાય છે અને એ જ તેમને ભાવે છે.

મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિન્દ્રિયાર્થેષુ મૂર્ત્તિષુ। વિનિયોગઞ્ચ ભૂતાનાં ધાતૈવ વ્યદધાત્ સ્વયમ્

મહાભૂતોમાં, ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં અને સ્વરૂપોમાં જે વિવિધતા છે, તથા જીવોના કાર્યનું વિતરણ, તે સર્વે સર્જનહારે પોતે જ નક્કી કર્યું.

કેચિત્ પુરુષકારન્તુ પ્રાહુઃ કર્મ ચ માનવાઃ। દૈવમિત્યપરે વિપ્રાઃ સ્વભાવં દૈવચિન્તકાઃ

કેટલાક લોકો પુરુષાર્થ અને કર્મની વાત કરે છે, બીજા ભાગ્યની, અને કેટલાક ઋષિઓ સ્વભાવને જ દૈવ માને છે.

પૌરુષં કર્મ દૈવઞ્ચ ફલવૃત્તિસ્વભાવતઃ। ન ચૈકં ન પૃથગ્ભાવમધિકં ન તયોર્વિદુઃ। એતદેવઞ્ચ નૈકઞ્ચ ન ચોભે ન ચ વાપ્યુભે

પુરુષાર્થ, દૈવ અને તેમના પરિણામની સ્વભાવતા—કોઈ પણ તેને એકરૂપ, અલગ, કે વધુ મહત્વપૂર્ણ જાણતો નથી; ન તો માત્ર એક, ન બંને, ન તો એક પણ નહીં, અને ન તો બંને સાથે.

કર્મસ્થાન્ વિષયાન્ બ્રૂયુઃ સત્ત્વસ્થાઃ સમદર્શિનઃ। નામરૂપઞ્ચ ભૂતાનાં કૃતાનાઞ્ચ પ્રપઞ્ચનમ્। વેદશબ્ધેભ્ય એવાદૌ નિર્મમે સ મહેશ્વરઃ

સમાન દૃષ્ટિ ધરાવનારા સત્વગुणી લોકો કર્મસ્થાન અને વિષયોની વાત કરે છે; જીવોના નામ, રૂપ અને તેમની વ્યાપકતા પણ શરૂઆતમાં ભગવાને વેદના શબ્દોથી રચ્યા.

ઋષીણાં નામધેયાનિ યાશ્ચ દેવેષુ દૃષ્ટયઃ। શર્વર્યન્તે પ્રસૂતાનાં તાન્યેવાસ્ય દધાતિ સઃ

તેણે ઋષિઓને તેમનાં નામો અને દેવતાઓને તેમનાં દર્શન, જેમ રાત્રિના અંતે જન્મેલા હતા, તેમ જ આપ્યાં.

યથર્ત્તાવૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે। દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ

જેમ ઋતુઓના ચિહ્નો અને વિવિધ સ્વરૂપો ક્રમશઃ દેખાય છે, તેમ જ યુગોની શરૂઆતમાં જીવોના ભાવ પણ દેખાય છે.

એવંવિધાસુ સૃષ્ટાસુ બ્રહ્મણાઽવ્યક્તજન્મના। શર્વર્યન્તે પ્રદૃશ્યન્તે સિદ્ધિમાશ્રિત્ય માનસીમ્ ॥૧.૯.

અવ્યક્તમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માએ આવી સર્જનાઓ કરી, જેમાં રાત્રિના અંતે સિદ્ધિ ધરાવતા અને માનસિક ઉત્પન્ન થયેલા જીવો દેખાય છે.

એવંભૂતાનિ સૃષ્ટાનિ ચરાણિ સ્થાવરાણિ ચ। યદાસ્ય તાઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટા ન વ્યવર્ધન્ત ધીમતઃ

જ્યારે આવા જંગમ અને સ્થાવર જીવો સર્જાયા, ત્યારે બુદ્ધિશાળી સર્જનહાર હોવા છતાં એ પ્રજાઓ વધતી નહોતી.

અથાન્યાન્માનસાન્ પુત્રાન્ સદૃશાનાત્મનોઽસૃજત્। ભૃગું પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમાઙ્ગિરસન્તથા

પછી તેણે પોતાના સમાન મનથી જન્મેલા પુત્રો—ભૃગુ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ અને અંગિરસ—સર્જ્યા.

મરીચિં દક્ષમત્રિં ચ વસિષ્ઠં ચૈવ માનસમ્। નવ બ્રહ્માણ ઇત્યેતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ । તેષાં બ્રહ્માત્મકાનાં વૈ સર્વેષાં બ્રહ્મવાદિનામ્

તેમણે મરીચિ, દક્ષ, અત્રિ અને મનથી જન્મેલા વસિષ્ઠ પણ સર્જ્યા; પુરાણોમાં આ નવને બ્રહ્મા કહેવાયા છે; એ સર્વે બ્રહ્મસ્વરૂપ અને બ્રહ્મજ્ઞાની છે.

તતોઽસૃજત્પુનર્બ્રહ્મા રુદ્રં રોષાત્મસંભવમ્। સંકલ્પં ચૈવ ધર્મં ચ પૂર્વેષામપિ પૂર્વજઃ

પછી બ્રહ્માએ, જે પેહલાંના પણ પેહલાં જન્મેલા છે, ગુસ્સામાંથી ફરી રુદ્રને પોતાના રોષમાંથી ઉત્પન્ન કર્યો. એ સાથે ઇચ્છા અને ધર્મ પણ સર્જ્યા.

અગ્રે સસર્જ્જ વૈ બ્રહ્મા માનસાનાત્મનઃ સમાન્। સનન્દનં સસનકં વિદ્વાંસં ચ સનાતનમ્

શરૂઆતમાં બ્રહ્માએ પોતાના મનમાંથી મનથી જન્મેલા પુત્રો સર્જ્યા: સનંદન, સનક અને વિદ્વાન સનાતન.