વાયુપુરાણમ્

અમ્ભાંસ્યેતાનિ રક્ષામ ઉક્તવન્તશ્ચ તેષુ ચ। રાક્ષસાસ્તે સ્મૃતા લોકે ક્રોધાત્માનો નિશાચરાઃ

આ જીવોએ 'આપણે જળનું રક્ષણ કરીએ' એમ કહ્યું; તેઓ લોકમાં રાક્ષસ તરીકે ઓળખાય છે, ક્રોધથી ભરેલા, રાતે ફરતા.

યેઽબ્રુવન્ ક્ષિણુમોઽમ્ભાંસિ તેષાં દૃષ્ટાઃ પરસ્પરમ્। તેન તે કર્મણા યક્ષા ગુહ્યકાઃ ક્રૂરકર્મિણઃ

જે લોકોએ કહ્યું કે 'આપણે પાણી ઓછું કરીએ', તેઓ એકબીજા સાથે ઝઘડતા જોવા મળ્યા; એ કામના કારણે તેઓ યક્ષ અને ગુહ્યક, ક્રૂર કાર્યો કરનારા બની ગયા.

રક્ષણે પાલને ચાપિ ધાતુરેષ વિભાવ્યતે। ય એષ ક્ષિતિધાતુર્વૈ ક્ષયણે સન્નિરુચ્યતે

રક્ષણ અને પાલન માટે આ તત્વ ઓળખાય છે; પૃથ્વીનું તત્વ એ રીતે ઓછું થતું હોવાથી એ નામથી ઓળખાય છે.

તાન્દૃષ્ટ્વા હ્યપ્રિયેણાસ્ય કેશા અશીર્યંત ધીમતઃ। શીતોષ્ણાચ્ચોચ્છ્રિતા હ્યૂર્દ્ધ્વં તદારોહન્ત તં પ્રભુમ્ ॥૧.૯.

તેમને જોઈને, વિવેકી પુરુષના વાળ દુઃખદ રીતે ઝડી પડ્યા; ઠંડા અને ગરમથી એ વાળ ઉપર ઉઠ્યા અને પછી એ પ્રભુ પાસે પહોંચી ગયા.

હીના મચ્છિરસો વ્યાલા યસ્માચ્ચૈવાપસર્પિતાઃ। વ્યાલાત્માનઃ સ્મૃતા વ્યાલાદ્ધીનત્વાદહયઃ સ્મૃતાઃ

મારા માથાથી નીચા અને પછડાતા હોવાથી, જે સર્પ સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેઓ સર્પ કહેવાય છે; તેમનો નીચો સ્વભાવ હોવાથી તેઓ અજગર તરીકે ઓળખાય છે.

પન્નત્વાત્પન્નગાશ્ચૈવ સર્પાશ્ચૈવાપસર્પિણઃ। તેષાં પૃથિવ્યાં નિલયાઃ સૂર્યાચન્દ્રમસોરધઃ

પાંપડતા હોવાથી તેઓ પાંપડિયા કહેવાય છે, અને દૂર જતાં તેઓ સર્પ કહેવાય છે; પૃથ્વી પર તેમનાં નિવાસ સ્થાન સૂર્ય અને ચંદ્રની નીચે છે.

તસ્ય ક્રોધોદ્ભવો યોઽસાવગ્નિગર્ભસ્સુદારુણઃ। સ તુ સર્પસહોત્પન્નાનાવિવેશ વિષાત્મિકાન્

તેના ક્રોધમાંથી અગ્નિથી જન્મેલો, અત્યંત ભયાનક જીવ ઉત્પન્ન થયો; એ સર્પોથી જન્મેલા, વિષ સ્વરૂપ ધરાવનારાઓમાં પ્રવેશી ગયો.

સર્પાન્ દૃષ્ટ્વા તતઃ ક્રોધાત્ ક્રોધાત્માનો વિનિર્મમે। વર્ણેન કપિશેનોગ્રાસ્તે ભૂતાઃ પિશિતાશનાઃ

સર્પોને જોઈને, ક્રોધથી એણે ક્રોધ સ્વરૂપ જીવો ઉત્પન્ન કર્યા; તેઓ કપીલ રંગના, ભયાનક અને માંસ ખાવા વાળા હતા.

ભૂતત્વાત્તે સ્મૃતા ભૂતાઃ પિશાચાઃ પિશિતાશનાત્। વયતો ગાસ્તતસ્તસ્ય ગન્ધર્વો જજ્ઞિરે તદા

તેમના સ્વભાવને કારણે તેઓ ભૂત તરીકે ઓળખાય છે; માંસ ખાવા વાળાને પિશાચ કહેવામાં આવે છે, અને તેના શ્વાસમાંથી ગંધર્વ જન્મ્યા.

ધ્યાયતીત્યેષ ધાતુર્વૈ યાત્રાર્થે પરિપઠ્યતે। પિબતો જજ્ઞિરે ગાસ્તુ ગંધર્વાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ ।.

યાત્રા માટે આ તત્વનું પઠન થાય છે; પીવાથી ગાયો જન્મી, અને એથી ગંધર્વો ઓળખાય છે.

અષ્ટાસ્વેતાસુ સૃષ્ટાસુ દેવયોનિષુ સ પ્રભુઃ। તતઃ સ્વચ્છન્દતોઽન્યાનિ વયાંસિ વય સોઽસૃજત્

જ્યારે એ પ્રભુએ આઠ દેવયોનિ ઉત્પન્ન કરી, ત્યારબાદ પોતાની ઈચ્છાથી અન્ય પક્ષીઓ અને ઉડતા જીવો ઉત્પન્ન કર્યા.

છાદ્યતસ્તાનિ છન્દાંસિ વયસોઽપિ વયાંસ્યપિ। શૂન્યાન્ દૃષ્ટ્વા તુ દેવો વૈઽસૃજત્પક્ષિગણાનપિ

એ બધું ઢંકાઈ ગયું, અને છંદો પણ; પક્ષીઓ અને ઉડતા જીવો પણ; શૂન્યતા જોઈને દેવએ પક્ષીઓના સમૂહો ઉત્પન્ન કર્યા.

મુખતોઽજાન્ સસર્જ્જાથ વક્ષસશ્ચવયોઽસૃજત્। ગાશ્ચૈવાથોદરાદ્બ્રહ્મા પાર્શ્વાભ્યાઞ્ચ વિનિર્મમે

તેના મોઢેથી ઉત્પન્ન કર્યા, અને છાતીમાંથી પક્ષીઓ ઉત્પન્ન કર્યા; ગાયો પેટમાંથી, બ્રહ્મા એના બાજુઓમાંથી ઉત્પન્ન કર્યા.

પદ્ભ્યાઞ્ચાશ્ચાન્ સમાતઙ્ગાન્ શરભાન્ ગવયાન્ મૃગાન્। ઉષ્ટ્રાનશ્ચતરાંશ્ચૈવ તાશ્વાન્યાશ્ચૈવ જાતયઃ ॥૧.૯.

તેના પગમાંથી હાથી, શરભ, ગવય, હરણ, ઊંટ અને ચાર પગ વાળા જીવો, તેમજ ઘોડાની અન્ય જાતિઓ ઉત્પન્ન કરી.

ઓષધ્યઃ ફલમૂલાનિ રોમતસ્તસ્ય જજ્ઞિરે। એવં પશ્વોષધીઃ સૃષ્ટ્વા ન્યયુઞ્જત્સોઽધ્વરે પ્રભુઃ

તેના વાળમાંથી ઔષધીઓ અને ફળો જન્મ્યા; આમ, પશુઓ અને વનસ્પતિઓ ઉત્પન્ન કરીને, પ્રભુએ તેમને યજ્ઞમાં નિમણૂક કરી.

તસ્માદાદૌ તુ કલ્પસ્ય ત્રેતાયુગમુખે તદા। ગૌરજઃ પુરુષો મેષો હ્યશ્વોઽશ્વતરગર્દ્દભૌ। એતાન્ ગ્રામ્યાન્ પશૂનાહુરારણ્યાંશ્ચ નિબોધત

કલ્પના આરંભે, ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં, બળદ, મનુષ્ય, મેષ, ઘોડો, ખચર અને ગધેડો — આ ગામના પશુ કહેવાય છે; હવે જંગલના પશુઓ સાંભળો.

શ્વાપદા દ્વિખુરો હસ્તી વાનરઃ પક્ષિપઞ્ચમાઃ। ઉન્દકાઃ પશવઃ સૃષ્ટાઃ સપ્તમાસ્તુ સરીસૃપાઃ

માંસાહારી, બે ખૂંટ વાળા, હાથી, વાનર, પક્ષી — પાંચમા, જળમાં રહેતા પશુ, અને સાતમા તરીકે સર્પ — આ રીતે ઉત્પન્ન થયા.

ગાયત્રં વરુણઞ્ચૈવ ત્રિવૃત્સૌમ્યં રથન્તરમ્। અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્મુખાત્

ગાયત્રી, વરુણ, ત્રિવૃત, સૌમ્ય અને રથંતર; યજ્ઞોમાં અગ્નિષ્ટોમ — એ બધું પ્રથમ તેના મોઢેથી ઉત્પન્ન કર્યું.

છન્દાંસિ ત્રૈષ્ટુભઙ્કર્મ સ્તોમં પઞ્ચદશન્તથા। બૃહત્સામમથોક્થઞ્ચ દક્ષિણાત્સોઽસૃજન્મુખાત્

છંદો, ત્રૈષ્ટુભ, કર્મ, પંદરગું સ્તોમ, બૃહત્સામ અને ઉક્ત — એ બધું તેના મોઢાના જમણા ભાગમાંથી ઉત્પન્ન કર્યું.

સામાનિ જગતી ચ્છન્દસ્તોમં પઞ્ચદશન્તથા। વૈરૂપ્યમતિરાત્રઞ્ચ પશ્ચિમાદસૃજન્મુખાત્

પશ્ચિમ દિશામાંથી તેના મુખમાંથી સામગાન, જગતી છંદ, પંદરગુંણ સ્તોત્ર, વૈરૂપ્ય અને અતિરાત્ર યજ્ઞ ઉત્પન્ન કર્યા.

એકવિંશમથર્વાણમાપ્તોર્યામાણમેવ ચ। અનુષ્ટુભં સવૈરાજમુત્તરાદસૃજન્મુખાત્

ઉત્તર દિશામાંથી તેના મુખમાંથી એકવીસ અથર્વણ મંત્રો, આપ્તોર્યામ યજ્ઞ, અનુષ્ઠુપ છંદ અને વૈરાજ ઉત્પન્ન કર્યા.

વિદ્યુતોઽશનિમેઘાંશ્ચ રોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ। વયાંસિ ચ સસર્જ્જાદૌ કલ્પસ્ય ભગવાન્ પ્રભુઃ

કલ્પના આરંભે ભગવાને વીજળી, ગોળા, વાદળો, લાલ ધનુષ અને પવનો સર્જ્યા.

ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેબ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે। બ્રહ્મણસ્તુ પ્રજાસર્ગં સૃજતો હિ પ્રજાપતેઃ

તેના અંગોથી વિવિધ સ્વરૂપ અને સ્વભાવ ધરાવતાં જીવો ઉત્પન્ન થયા, જ્યારે બ્રહ્મા પ્રજાઓની સર્જનામાં તત્પર હતા.

સૃષ્ટ્વા ચતુષ્ટયં પૂર્વં દેવાસુરપિતૄન્ પ્રજાઃ। તતઃ સૃજતિ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ॥૧.૯.

પ્રથમ ચાર જાતો—દેવ, અસુર, પિતૃ અને માનવો—સર્જ્યા પછી, તેણે સ્થાવર અને જંગમ બંને પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન કર્યા.

યક્ષાન્ પિશાચાન્ ગન્ધર્વાન્ તથૈવાપ્સરસાઙ્ગણાન્। નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃ પશુમૃગોરગાન્

તેણે યક્ષ, પિશાચ, ગંધર્વ, અપ્સરા સમૂહ, માનવ, કિનર, રાક્ષસ, પક્ષી, પશુ અને સાપ સર્જ્યા.

અવ્યયઞ્ચ વ્યયં ચૈવ યદિદં સ્થાણુ જઙ્ગમમ્। તેષાં યે યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટ્યાં પ્રતિપેદિરે। તાન્યેવ પ્રતિપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ

અવિનાશી અને વિનાશી, સ્થાવર કે જંગમ, સર્વેના જે કર્મો સર્જન પહેલા હતા, તે જ કર્મો તેઓ વારંવાર સર્જાતા ફરી મેળવે છે.

હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે। તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે

હિંસક કે અહિંસક, કોમળ કે ક્રૂર, ધર્મી કે અધર્મી, સત્ય કે અસત્ય—જેવો ભાવ હોય, તેવી જ યોનિ પ્રાપ્ત થાય છે અને એ જ તેમને ભાવે છે.

મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિન્દ્રિયાર્થેષુ મૂર્ત્તિષુ। વિનિયોગઞ્ચ ભૂતાનાં ધાતૈવ વ્યદધાત્ સ્વયમ્

મહાભૂતોમાં, ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં અને સ્વરૂપોમાં જે વિવિધતા છે, તથા જીવોના કાર્યનું વિતરણ, તે સર્વે સર્જનહારે પોતે જ નક્કી કર્યું.

કેચિત્ પુરુષકારન્તુ પ્રાહુઃ કર્મ ચ માનવાઃ। દૈવમિત્યપરે વિપ્રાઃ સ્વભાવં દૈવચિન્તકાઃ

કેટલાક લોકો પુરુષાર્થ અને કર્મની વાત કરે છે, બીજા ભાગ્યની, અને કેટલાક ઋષિઓ સ્વભાવને જ દૈવ માને છે.