વાયુપુરાણમ્

દૃષ્ટ્વા પુનઃ પ્રજાશ્ચાપિ સ્વાન્તનુન્તા મપૌહત। સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન જ્યોત્સ્ના સદ્યસ્ત્વજાયત

પોતાના સંતાનોને જોઈને એણે ફરી પોતાની કાયાને ત્યજી દીધી; એ ત્યજી દેવાયેલી કાયાથી તરત જ જ્યોત્સ્ના જન્મી.

તસ્માદ્ભવન્તિ સંદૃષ્ટા જ્યોત્સ્નાયા ઉદ્ભવે પ્રજાઃ। ઇત્યેતાસ્તનવસ્તેન વ્યપવિદ્ધા મહાત્મના

એથી જ્યોત્સ્નાના જન્મથી જીવો ઉત્પન્ન થાય છે; એ મહાત્માએ એ રૂપો ત્યજી દીધા.

સદ્યો રાત્ર્યહની ચૈવ સન્ધ્યા જ્યોત્સ્ના ચ જજ્ઞિરે। જયોત્સ્ના સન્ધ્યા તથાહશ્ચ સત્ત્વમાત્રાત્મકં સ્વયમ્। તમોમાત્રાત્મિકા રાત્રિઃ સા વૈ તસ્માત્ર્ત્રિયામિ કા

તુરંત જ રાત, દિવસ, સંધ્યા અને જ્યોત્સ્ના જન્મી; જ્યોત્સ્ના, સંધ્યા અને દિવસ માત્ર સત્ત્વથી બનેલા છે; રાત માત્ર તમસથી બનેલી છે, તેથી તેને ત્રીજી કહેવાય છે.

તસ્માદ્દેવા દિવ્યતત્ત્વાત્ દૃષ્‌ટા સૃષ્ટા મુખાત્તુ વૈ। યસ્માત્તેષાં દિવા જન્મ બલિનસ્તેન તે દિવા ॥૧.૯.

એથી દેવતાઓ, દિવ્ય તત્વથી સર્જાયેલા, મોઢાથી ઉત્પન્ન થયા; કારણ કે તેમનો જન્મ દિવસે થયો છે, તેઓ દિવસે શક્તિશાળી છે.

તન્વા યદસુરાન્ રાત્રૌ જઘનાદસૃ જત્ પ્રભુઃ

એ કાયાથી પ્રભુએ રાતે શરીરના નીચલા ભાગમાંથી અસુરોનું સર્જન કર્યું.

એતાન્યેવ ભવિષ્યાણાં દેવાનામસુરૈઃ સહ। પિતૄણાં માનવાનાઞ્ચ અતીતાનાગતેષુ વૈ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષાં નિમિત્તાનિ ભવન્તિ હિ

આ જ રૂપો ભવિષ્યના દેવ, અસુર, પિતૃ અને મનુઓના, ભૂતકાળ અને આવનારા, બધા મન્વંતરોમાં કારણ બને છે.

જ્યોત્સ્ના રાત્ર્યહની સન્ધ્યા ચત્વાર્યાભાસિતાનિ વૈ। ભાન્તિ યસ્માત્તતો ભાસિ ભાશબ્દોઽયં મનીષિભિઃ। વ્યાપ્તિદીપ્ત્યાં નિગદિતઃ પુનશ્ચાહ પ્રજાપતિઃ

જ્યોત્સ્ના, રાત, દિવસ અને સંધ્યા — આ ચાર પ્રકાશરૂપો છે; કારણ કે તેઓ પ્રકાશે છે, 'ભા' શબ્દ વિદ્વાનો દ્વારા વાપરાય છે, જે વ્યાપકતા અને તેજને દર્શાવે છે; પ્રજાપતિએ ફરી એમ કહ્યું.

સોઽમ્ભાંસ્યેતાનિ દૃષ્ટ્વા તુ દેવદાનવમાનવાન્। પિતૄંશ્ચ વાસૃજત્સોઽન્યાનાત્મનો વિબુધાન્ પુનઃ

આ જળ, દેવ, દાનવ, મનુષ્ય અને પિતૃઓને જોઈને એણે ફરી પોતાની પાસેથી અન્ય વિદ્વાન જીવો સર્જ્યા.

તામુત્કૃત્ય તનું કૃત્સ્નાન્તતોઽન્યામસૃજત્ પ્રભુઃ। મૂર્તિં રજસ્તમઃપ્રાયાં પુનરેવાભ્યયૂયુજત્

એ કાયાને સંપૂર્ણ ત્યજીને પ્રભુએ પછી અન્ય રૂપો સર્જ્યા; એણે ફરી રજસ અને તમસથી બનેલી મૂર્તિને જોડીને ઉત્પન્ન કરી.

અન્ધકારે ક્ષુધાવિષ્ટ સ્તતોઽન્યાં સૃજતે પુનઃ। તેન સૃષ્ટાઃ ક્ષુધાત્માનસ્તેઽમ્ભાંસ્યાદાતુમુદ્યતાઃ

અંધકારમાં, ભૂખથી પીડાયેલી સ્થિતિમાં, એણે ફરી એક નવી કાયાને સર્જી; જે ભૂખથી ઉત્પન્ન થયા, તેઓ જળ પીવા માટે તત્પર થયા.

અમ્ભાંસ્યેતાનિ રક્ષામ ઉક્તવન્તશ્ચ તેષુ ચ। રાક્ષસાસ્તે સ્મૃતા લોકે ક્રોધાત્માનો નિશાચરાઃ

આ જીવોએ 'આપણે જળનું રક્ષણ કરીએ' એમ કહ્યું; તેઓ લોકમાં રાક્ષસ તરીકે ઓળખાય છે, ક્રોધથી ભરેલા, રાતે ફરતા.

યેઽબ્રુવન્ ક્ષિણુમોઽમ્ભાંસિ તેષાં દૃષ્ટાઃ પરસ્પરમ્। તેન તે કર્મણા યક્ષા ગુહ્યકાઃ ક્રૂરકર્મિણઃ

જે લોકોએ કહ્યું કે 'આપણે પાણી ઓછું કરીએ', તેઓ એકબીજા સાથે ઝઘડતા જોવા મળ્યા; એ કામના કારણે તેઓ યક્ષ અને ગુહ્યક, ક્રૂર કાર્યો કરનારા બની ગયા.

રક્ષણે પાલને ચાપિ ધાતુરેષ વિભાવ્યતે। ય એષ ક્ષિતિધાતુર્વૈ ક્ષયણે સન્નિરુચ્યતે

રક્ષણ અને પાલન માટે આ તત્વ ઓળખાય છે; પૃથ્વીનું તત્વ એ રીતે ઓછું થતું હોવાથી એ નામથી ઓળખાય છે.

તાન્દૃષ્ટ્વા હ્યપ્રિયેણાસ્ય કેશા અશીર્યંત ધીમતઃ। શીતોષ્ણાચ્ચોચ્છ્રિતા હ્યૂર્દ્ધ્વં તદારોહન્ત તં પ્રભુમ્ ॥૧.૯.

તેમને જોઈને, વિવેકી પુરુષના વાળ દુઃખદ રીતે ઝડી પડ્યા; ઠંડા અને ગરમથી એ વાળ ઉપર ઉઠ્યા અને પછી એ પ્રભુ પાસે પહોંચી ગયા.

હીના મચ્છિરસો વ્યાલા યસ્માચ્ચૈવાપસર્પિતાઃ। વ્યાલાત્માનઃ સ્મૃતા વ્યાલાદ્ધીનત્વાદહયઃ સ્મૃતાઃ

મારા માથાથી નીચા અને પછડાતા હોવાથી, જે સર્પ સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેઓ સર્પ કહેવાય છે; તેમનો નીચો સ્વભાવ હોવાથી તેઓ અજગર તરીકે ઓળખાય છે.

પન્નત્વાત્પન્નગાશ્ચૈવ સર્પાશ્ચૈવાપસર્પિણઃ। તેષાં પૃથિવ્યાં નિલયાઃ સૂર્યાચન્દ્રમસોરધઃ

પાંપડતા હોવાથી તેઓ પાંપડિયા કહેવાય છે, અને દૂર જતાં તેઓ સર્પ કહેવાય છે; પૃથ્વી પર તેમનાં નિવાસ સ્થાન સૂર્ય અને ચંદ્રની નીચે છે.

તસ્ય ક્રોધોદ્ભવો યોઽસાવગ્નિગર્ભસ્સુદારુણઃ। સ તુ સર્પસહોત્પન્નાનાવિવેશ વિષાત્મિકાન્

તેના ક્રોધમાંથી અગ્નિથી જન્મેલો, અત્યંત ભયાનક જીવ ઉત્પન્ન થયો; એ સર્પોથી જન્મેલા, વિષ સ્વરૂપ ધરાવનારાઓમાં પ્રવેશી ગયો.

સર્પાન્ દૃષ્ટ્વા તતઃ ક્રોધાત્ ક્રોધાત્માનો વિનિર્મમે। વર્ણેન કપિશેનોગ્રાસ્તે ભૂતાઃ પિશિતાશનાઃ

સર્પોને જોઈને, ક્રોધથી એણે ક્રોધ સ્વરૂપ જીવો ઉત્પન્ન કર્યા; તેઓ કપીલ રંગના, ભયાનક અને માંસ ખાવા વાળા હતા.

ભૂતત્વાત્તે સ્મૃતા ભૂતાઃ પિશાચાઃ પિશિતાશનાત્। વયતો ગાસ્તતસ્તસ્ય ગન્ધર્વો જજ્ઞિરે તદા

તેમના સ્વભાવને કારણે તેઓ ભૂત તરીકે ઓળખાય છે; માંસ ખાવા વાળાને પિશાચ કહેવામાં આવે છે, અને તેના શ્વાસમાંથી ગંધર્વ જન્મ્યા.

ધ્યાયતીત્યેષ ધાતુર્વૈ યાત્રાર્થે પરિપઠ્યતે। પિબતો જજ્ઞિરે ગાસ્તુ ગંધર્વાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ ।.

યાત્રા માટે આ તત્વનું પઠન થાય છે; પીવાથી ગાયો જન્મી, અને એથી ગંધર્વો ઓળખાય છે.

અષ્ટાસ્વેતાસુ સૃષ્ટાસુ દેવયોનિષુ સ પ્રભુઃ। તતઃ સ્વચ્છન્દતોઽન્યાનિ વયાંસિ વય સોઽસૃજત્

જ્યારે એ પ્રભુએ આઠ દેવયોનિ ઉત્પન્ન કરી, ત્યારબાદ પોતાની ઈચ્છાથી અન્ય પક્ષીઓ અને ઉડતા જીવો ઉત્પન્ન કર્યા.

છાદ્યતસ્તાનિ છન્દાંસિ વયસોઽપિ વયાંસ્યપિ। શૂન્યાન્ દૃષ્ટ્વા તુ દેવો વૈઽસૃજત્પક્ષિગણાનપિ

એ બધું ઢંકાઈ ગયું, અને છંદો પણ; પક્ષીઓ અને ઉડતા જીવો પણ; શૂન્યતા જોઈને દેવએ પક્ષીઓના સમૂહો ઉત્પન્ન કર્યા.

મુખતોઽજાન્ સસર્જ્જાથ વક્ષસશ્ચવયોઽસૃજત્। ગાશ્ચૈવાથોદરાદ્બ્રહ્મા પાર્શ્વાભ્યાઞ્ચ વિનિર્મમે

તેના મોઢેથી ઉત્પન્ન કર્યા, અને છાતીમાંથી પક્ષીઓ ઉત્પન્ન કર્યા; ગાયો પેટમાંથી, બ્રહ્મા એના બાજુઓમાંથી ઉત્પન્ન કર્યા.

પદ્ભ્યાઞ્ચાશ્ચાન્ સમાતઙ્ગાન્ શરભાન્ ગવયાન્ મૃગાન્। ઉષ્ટ્રાનશ્ચતરાંશ્ચૈવ તાશ્વાન્યાશ્ચૈવ જાતયઃ ॥૧.૯.

તેના પગમાંથી હાથી, શરભ, ગવય, હરણ, ઊંટ અને ચાર પગ વાળા જીવો, તેમજ ઘોડાની અન્ય જાતિઓ ઉત્પન્ન કરી.

ઓષધ્યઃ ફલમૂલાનિ રોમતસ્તસ્ય જજ્ઞિરે। એવં પશ્વોષધીઃ સૃષ્ટ્વા ન્યયુઞ્જત્સોઽધ્વરે પ્રભુઃ

તેના વાળમાંથી ઔષધીઓ અને ફળો જન્મ્યા; આમ, પશુઓ અને વનસ્પતિઓ ઉત્પન્ન કરીને, પ્રભુએ તેમને યજ્ઞમાં નિમણૂક કરી.

તસ્માદાદૌ તુ કલ્પસ્ય ત્રેતાયુગમુખે તદા। ગૌરજઃ પુરુષો મેષો હ્યશ્વોઽશ્વતરગર્દ્દભૌ। એતાન્ ગ્રામ્યાન્ પશૂનાહુરારણ્યાંશ્ચ નિબોધત

કલ્પના આરંભે, ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં, બળદ, મનુષ્ય, મેષ, ઘોડો, ખચર અને ગધેડો — આ ગામના પશુ કહેવાય છે; હવે જંગલના પશુઓ સાંભળો.

શ્વાપદા દ્વિખુરો હસ્તી વાનરઃ પક્ષિપઞ્ચમાઃ। ઉન્દકાઃ પશવઃ સૃષ્ટાઃ સપ્તમાસ્તુ સરીસૃપાઃ

માંસાહારી, બે ખૂંટ વાળા, હાથી, વાનર, પક્ષી — પાંચમા, જળમાં રહેતા પશુ, અને સાતમા તરીકે સર્પ — આ રીતે ઉત્પન્ન થયા.

ગાયત્રં વરુણઞ્ચૈવ ત્રિવૃત્સૌમ્યં રથન્તરમ્। અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્મુખાત્

ગાયત્રી, વરુણ, ત્રિવૃત, સૌમ્ય અને રથંતર; યજ્ઞોમાં અગ્નિષ્ટોમ — એ બધું પ્રથમ તેના મોઢેથી ઉત્પન્ન કર્યું.

છન્દાંસિ ત્રૈષ્ટુભઙ્કર્મ સ્તોમં પઞ્ચદશન્તથા। બૃહત્સામમથોક્થઞ્ચ દક્ષિણાત્સોઽસૃજન્મુખાત્

છંદો, ત્રૈષ્ટુભ, કર્મ, પંદરગું સ્તોમ, બૃહત્સામ અને ઉક્ત — એ બધું તેના મોઢાના જમણા ભાગમાંથી ઉત્પન્ન કર્યું.