વાયુપુરાણમ્

દૃષ્ટ્વા સુરાંસ્તુ દેવેશસ્તનુમન્યામપદ્યત। અવ્યક્તાં સત્ત્વબહુલાં તતસ્તાં સોઽભ્યયૂયુજત્। તતસ્તાં યુઞ્જતસ્તસ્ય પ્રિયમાસીત્ પ્રભોઃ કિલ

દેવોને જોઈને, દેવોના ભગવાને બીજી, અવ્યક્ત અને સત્ત્વથી ભરેલી કાયા ધારણ કરી; પછી તે કાયામાં જોડાયા, અને એ સમયે ભગવાન આનંદિત થયા.

તતો મુખે સમુત્પન્ના દીવ્યતસ્તસ્ય દેવતાઃ। યતોઽસ્ય દીવ્યતો જાતાસ્તેન દેવાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

પછી, જ્યારે તે પ્રકાશિત થયા, ત્યારે તેમના મુખમાંથી દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા; કારણ કે તેઓ પ્રકાશિત થતા જન્મ્યા, તેથી તેમને 'દેવ' કહેવાય છે.

ધાતુર્દ્દિવીતિ યઃ પ્રોક્તઃ ક્રીડાયાં સ વિભાવ્યતે। તસ્યાન્તન્વાન્તુ દિવ્યાયાં જજ્ઞિરે તેન દેવતાઃ

'ધાતુર્દિવિતિ' જે રમતમાં કહેવાય છે, તે રીતે સમજવામાં આવે છે; તેની એ દિવ્ય કાયામાંથી દેવતાઓ જન્મ્યા.

દેવાન્ સૃષ્ટ્વાથ દેવેશસ્તનુમન્યામપદ્યત। સત્ત્વમાત્રાત્મિકાં દેવસ્તતોઽન્યાં સોઽભ્યપદ્યત ॥૧.૯.

દેવતાઓને સર્જ્યા પછી દેવોના સ્વામી એ બીજી રૂપ ધારણ કરી; એ દેવએ માત્ર સત્ત્વથી બનેલી કાયાને લીધા, અને પછી એણે બીજી રૂપ પણ ધારણ કરી.

પિતૃવન્મન્યમાનસ્તાન્ પુત્રાન્ પ્રાધ્યાયત પ્રભુઃ। પિતરો હ્યુપપક્ષાભ્યાં રાત્ર્યહ્નોરન્તરાસૃજત્। તસ્માત્તે પિતરો દેવાઃ પુત્રત્વન્તેન તેષુ તત્

એ પ્રભુએ તેમને પુત્ર તરીકે માન્યા અને ઈચ્છા કરી; એણે પિતૃઓને રાત અને દિવસની વચ્ચે, બે પાંખોથી સર્જ્યા; તેથી એ પિતૃઓ દેવતુલ્ય છે, અને તેમનો પુત્રત્વ એ રીતે સ્થિર થયો.

યયા સૃષ્ટાસ્તુ પિતરસ્તાન્તનું સ વ્યપોહત। સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન સદ્યઃ સન્ધ્યા પ્રજાયત

જે રૂપથી પિતૃઓ સર્જાયા, એ કાયાને એણે ત્યજી દીધી; એ ત્યજી દેવાયેલી કાયાથી તરત જ સંધ્યા જન્મી.

તસ્માદહસ્તુ દેવાનાં રાત્રિર્યા સાઽસુરી સ્મૃતા। તયોર્મધ્યે તુ વૈ પૈત્રી યા તનુઃ સા ગરીયસી

એથી દિવસ દેવતાઓનો છે, અને રાત અસુરો તરીકે ગણાય છે; આ બંને વચ્ચે પિતૃઓનું રૂપ સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

તસ્માદ્દેવાસુરાઃ સર્વે ઋષયો મનવસ્તથા। તે યુક્તાસ્તામુપાસન્તે બ્રહ્મણો મધ્યમાન્તનુમ્

એ રીતે બધા દેવ, અસુર, ઋષિ અને મનુઓ મળીને બ્રહ્માનું મધ્યમ રૂપ પૂજતા રહે છે.

તતોઽન્યાં સ પુનર્બ્રહ્મા તનું વૈ પ્રત્યપદ્યત। રજોમાત્રાત્મિકાયાન્તુ મનસા સોઽસૃજત્ પ્રભુઃ

પછી બ્રહ્માએ ફરી એક નવી કાયાને ધારણ કરી; માત્ર રજસથી બનેલી એ કાયાથી પ્રભુએ મનથી સર્જન કર્યું.

રજઃપ્રાયાત્ તતઃ સોઽથ માનસાનસૃજત્ સુતાન્। મનસસ્તુ તતસ્તસ્ય માનસા જજ્ઞિરે પ્રજાઃ

રજસની પ્રધાનતા થી એણે મનથી જન્મેલા પુત્રો સર્જ્યા; એના મનમાંથી એ મનજ પુત્રો ઉત્પન્ન થયા.

દૃષ્ટ્વા પુનઃ પ્રજાશ્ચાપિ સ્વાન્તનુન્તા મપૌહત। સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન જ્યોત્સ્ના સદ્યસ્ત્વજાયત

પોતાના સંતાનોને જોઈને એણે ફરી પોતાની કાયાને ત્યજી દીધી; એ ત્યજી દેવાયેલી કાયાથી તરત જ જ્યોત્સ્ના જન્મી.

તસ્માદ્ભવન્તિ સંદૃષ્ટા જ્યોત્સ્નાયા ઉદ્ભવે પ્રજાઃ। ઇત્યેતાસ્તનવસ્તેન વ્યપવિદ્ધા મહાત્મના

એથી જ્યોત્સ્નાના જન્મથી જીવો ઉત્પન્ન થાય છે; એ મહાત્માએ એ રૂપો ત્યજી દીધા.

સદ્યો રાત્ર્યહની ચૈવ સન્ધ્યા જ્યોત્સ્ના ચ જજ્ઞિરે। જયોત્સ્ના સન્ધ્યા તથાહશ્ચ સત્ત્વમાત્રાત્મકં સ્વયમ્। તમોમાત્રાત્મિકા રાત્રિઃ સા વૈ તસ્માત્ર્ત્રિયામિ કા

તુરંત જ રાત, દિવસ, સંધ્યા અને જ્યોત્સ્ના જન્મી; જ્યોત્સ્ના, સંધ્યા અને દિવસ માત્ર સત્ત્વથી બનેલા છે; રાત માત્ર તમસથી બનેલી છે, તેથી તેને ત્રીજી કહેવાય છે.

તસ્માદ્દેવા દિવ્યતત્ત્વાત્ દૃષ્‌ટા સૃષ્ટા મુખાત્તુ વૈ। યસ્માત્તેષાં દિવા જન્મ બલિનસ્તેન તે દિવા ॥૧.૯.

એથી દેવતાઓ, દિવ્ય તત્વથી સર્જાયેલા, મોઢાથી ઉત્પન્ન થયા; કારણ કે તેમનો જન્મ દિવસે થયો છે, તેઓ દિવસે શક્તિશાળી છે.

તન્વા યદસુરાન્ રાત્રૌ જઘનાદસૃ જત્ પ્રભુઃ

એ કાયાથી પ્રભુએ રાતે શરીરના નીચલા ભાગમાંથી અસુરોનું સર્જન કર્યું.

એતાન્યેવ ભવિષ્યાણાં દેવાનામસુરૈઃ સહ। પિતૄણાં માનવાનાઞ્ચ અતીતાનાગતેષુ વૈ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષાં નિમિત્તાનિ ભવન્તિ હિ

આ જ રૂપો ભવિષ્યના દેવ, અસુર, પિતૃ અને મનુઓના, ભૂતકાળ અને આવનારા, બધા મન્વંતરોમાં કારણ બને છે.

જ્યોત્સ્ના રાત્ર્યહની સન્ધ્યા ચત્વાર્યાભાસિતાનિ વૈ। ભાન્તિ યસ્માત્તતો ભાસિ ભાશબ્દોઽયં મનીષિભિઃ। વ્યાપ્તિદીપ્ત્યાં નિગદિતઃ પુનશ્ચાહ પ્રજાપતિઃ

જ્યોત્સ્ના, રાત, દિવસ અને સંધ્યા — આ ચાર પ્રકાશરૂપો છે; કારણ કે તેઓ પ્રકાશે છે, 'ભા' શબ્દ વિદ્વાનો દ્વારા વાપરાય છે, જે વ્યાપકતા અને તેજને દર્શાવે છે; પ્રજાપતિએ ફરી એમ કહ્યું.

સોઽમ્ભાંસ્યેતાનિ દૃષ્ટ્વા તુ દેવદાનવમાનવાન્। પિતૄંશ્ચ વાસૃજત્સોઽન્યાનાત્મનો વિબુધાન્ પુનઃ

આ જળ, દેવ, દાનવ, મનુષ્ય અને પિતૃઓને જોઈને એણે ફરી પોતાની પાસેથી અન્ય વિદ્વાન જીવો સર્જ્યા.

તામુત્કૃત્ય તનું કૃત્સ્નાન્તતોઽન્યામસૃજત્ પ્રભુઃ। મૂર્તિં રજસ્તમઃપ્રાયાં પુનરેવાભ્યયૂયુજત્

એ કાયાને સંપૂર્ણ ત્યજીને પ્રભુએ પછી અન્ય રૂપો સર્જ્યા; એણે ફરી રજસ અને તમસથી બનેલી મૂર્તિને જોડીને ઉત્પન્ન કરી.

અન્ધકારે ક્ષુધાવિષ્ટ સ્તતોઽન્યાં સૃજતે પુનઃ। તેન સૃષ્ટાઃ ક્ષુધાત્માનસ્તેઽમ્ભાંસ્યાદાતુમુદ્યતાઃ

અંધકારમાં, ભૂખથી પીડાયેલી સ્થિતિમાં, એણે ફરી એક નવી કાયાને સર્જી; જે ભૂખથી ઉત્પન્ન થયા, તેઓ જળ પીવા માટે તત્પર થયા.

અમ્ભાંસ્યેતાનિ રક્ષામ ઉક્તવન્તશ્ચ તેષુ ચ। રાક્ષસાસ્તે સ્મૃતા લોકે ક્રોધાત્માનો નિશાચરાઃ

આ જીવોએ 'આપણે જળનું રક્ષણ કરીએ' એમ કહ્યું; તેઓ લોકમાં રાક્ષસ તરીકે ઓળખાય છે, ક્રોધથી ભરેલા, રાતે ફરતા.

યેઽબ્રુવન્ ક્ષિણુમોઽમ્ભાંસિ તેષાં દૃષ્ટાઃ પરસ્પરમ્। તેન તે કર્મણા યક્ષા ગુહ્યકાઃ ક્રૂરકર્મિણઃ

જે લોકોએ કહ્યું કે 'આપણે પાણી ઓછું કરીએ', તેઓ એકબીજા સાથે ઝઘડતા જોવા મળ્યા; એ કામના કારણે તેઓ યક્ષ અને ગુહ્યક, ક્રૂર કાર્યો કરનારા બની ગયા.

રક્ષણે પાલને ચાપિ ધાતુરેષ વિભાવ્યતે। ય એષ ક્ષિતિધાતુર્વૈ ક્ષયણે સન્નિરુચ્યતે

રક્ષણ અને પાલન માટે આ તત્વ ઓળખાય છે; પૃથ્વીનું તત્વ એ રીતે ઓછું થતું હોવાથી એ નામથી ઓળખાય છે.

તાન્દૃષ્ટ્વા હ્યપ્રિયેણાસ્ય કેશા અશીર્યંત ધીમતઃ। શીતોષ્ણાચ્ચોચ્છ્રિતા હ્યૂર્દ્ધ્વં તદારોહન્ત તં પ્રભુમ્ ॥૧.૯.

તેમને જોઈને, વિવેકી પુરુષના વાળ દુઃખદ રીતે ઝડી પડ્યા; ઠંડા અને ગરમથી એ વાળ ઉપર ઉઠ્યા અને પછી એ પ્રભુ પાસે પહોંચી ગયા.

હીના મચ્છિરસો વ્યાલા યસ્માચ્ચૈવાપસર્પિતાઃ। વ્યાલાત્માનઃ સ્મૃતા વ્યાલાદ્ધીનત્વાદહયઃ સ્મૃતાઃ

મારા માથાથી નીચા અને પછડાતા હોવાથી, જે સર્પ સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેઓ સર્પ કહેવાય છે; તેમનો નીચો સ્વભાવ હોવાથી તેઓ અજગર તરીકે ઓળખાય છે.

પન્નત્વાત્પન્નગાશ્ચૈવ સર્પાશ્ચૈવાપસર્પિણઃ। તેષાં પૃથિવ્યાં નિલયાઃ સૂર્યાચન્દ્રમસોરધઃ

પાંપડતા હોવાથી તેઓ પાંપડિયા કહેવાય છે, અને દૂર જતાં તેઓ સર્પ કહેવાય છે; પૃથ્વી પર તેમનાં નિવાસ સ્થાન સૂર્ય અને ચંદ્રની નીચે છે.

તસ્ય ક્રોધોદ્ભવો યોઽસાવગ્નિગર્ભસ્સુદારુણઃ। સ તુ સર્પસહોત્પન્નાનાવિવેશ વિષાત્મિકાન્

તેના ક્રોધમાંથી અગ્નિથી જન્મેલો, અત્યંત ભયાનક જીવ ઉત્પન્ન થયો; એ સર્પોથી જન્મેલા, વિષ સ્વરૂપ ધરાવનારાઓમાં પ્રવેશી ગયો.

સર્પાન્ દૃષ્ટ્વા તતઃ ક્રોધાત્ ક્રોધાત્માનો વિનિર્મમે। વર્ણેન કપિશેનોગ્રાસ્તે ભૂતાઃ પિશિતાશનાઃ

સર્પોને જોઈને, ક્રોધથી એણે ક્રોધ સ્વરૂપ જીવો ઉત્પન્ન કર્યા; તેઓ કપીલ રંગના, ભયાનક અને માંસ ખાવા વાળા હતા.

ભૂતત્વાત્તે સ્મૃતા ભૂતાઃ પિશાચાઃ પિશિતાશનાત્। વયતો ગાસ્તતસ્તસ્ય ગન્ધર્વો જજ્ઞિરે તદા

તેમના સ્વભાવને કારણે તેઓ ભૂત તરીકે ઓળખાય છે; માંસ ખાવા વાળાને પિશાચ કહેવામાં આવે છે, અને તેના શ્વાસમાંથી ગંધર્વ જન્મ્યા.