વાયુપુરાણમ્

પૂર્વોક્તા યા મયા તુભ્યઞ્જનલોકં સમાશ્રિતાઃ। કલ્પેઽતીતે તુ તે હ્યાસન્ દેવાદ્યાસ્તુ પ્રજા ઇહ

જે પ્રજાઓનું મેં અગાઉ ઉલ્લેખ કર્યું છે, જેઓ જનલોકમાં આશ્રય પામે છે, તે દેવ અને અન્ય પ્રજાઓ પૂર્વ કલ્પમાં અહીં હતી.

ધ્યાયતસ્તસ્ય તાઃ સર્વાઃ સમ્ભૂત્યર્થમુપસ્થિતાઃ। મન્વન્તરક્રમેણેહ કનિષ્ઠે પ્રથમે મતાઃ

જ્યારે તેણે ધ્યાન કર્યું, ત્યારે તે તમામ પ્રજાઓ પ્રગટ થવા માટે હાજર થઈ, અને મન્વંતરનાં પ્રથમ ચક્રમાં સૌથી નાના માનવામાં આવી.

ખ્યાત્યાનુબન્ધૈસ્તૈસ્તૈસ્તુ સર્વાર્થૈરિહ ભાવિતાઃ। કુશલાકુશલપ્રાયૈઃ કર્મભિસ્તૈઃ સદા પ્રજાઃ। તત્કર્મફલશેષેણ ઉપષ્ટબ્ધાઃ પ્રજજ્ઞિરે

વિવિધ નામ અને સંબંધો, તેમજ સારા-ખરાબ કર્મોથી, પ્રજાઓ હંમેશા પોતાના પૂર્વકર્મના ફળથી આધારિત રહી, અને તે પ્રમાણે જન્મી.

દેવાસુરપિતૃત્વૈશ્ચ પશુપક્ષિસરીસૃપૈઃ। વૃક્ષનારકિકીટત્વૈ સ્તૈસ્તૈર્ભાવૈરુપસ્થિતાઃ। આધીનાંર્થ પ્રજાનાઞ્ચ આત્મનો વૈ વિનિર્મમે

દેવ, અસુર, પિતૃ, પશુ, પક્ષી, સરીસૃપ, વૃક્ષ, નરકની પ્રજાઓ અને જીવ, આ બધા સ્વરૂપોમાં આવી, દરેક પોતાની જાતિ પ્રમાણે, ભગવાને પ્રજાઓની રચના કરી.

તતોઽભિધ્યાયતસ્તસ્ય જજ્ઞિરે માનસીપ્રજાઃ। તચ્છરીરસમુત્પન્નૈઃ કાર્યૈસ્તૈઃ કારણૈઃ સહ। ક્ષેત્રજ્ઞાઃ સમવર્ત્તન્ત ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય ધીમતઃ

પછી, જ્યારે તેણે ધ્યાન કર્યું, ત્યારે તેની અંદરથી માનસ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન થઈ, અને તેના શરીરમાંથી જન્મેલા કારણ-પરિણામો સાથે, તે જ્ઞાનીના અંગોથી ક્ષેત્રજ્ઞો પ્રગટ થયા.

તતો દેવાસુરપિતૄન્ માનવઞ્ચ ચતુષ્ટયમ્। સિસૃક્ષુમ્ભાંસ્યેતાંશ્ચ સ્વાત્મના સમયૂયુજત્

પછી, સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી, તેણે પોતાની ઈચ્છાથી ચાર સમૂહ—દેવ, અસુર, પિતૃ અને માનવ—એક સાથે જોડ્યા.

યુક્તાત્મનસ્તતસ્તસ્ય તતો માત્રા સ્વયમ્ભુવઃ। તમભિધ્યાયતઃ સર્ગં પ્રયત્નોઽભુત્ પ્રજાપતેઃ

તેના મનને જોડીને, અને સ્વયંભુની માપો સ્થાપિત કરીને, જ્યારે તેણે ધ્યાન કર્યું, ત્યારે પ્રજાપતિ માટે સર્જન કાર્ય એક પ્રયત્ન બની ગયું.

તતોઽસ્ય જઘનાત્ પૂર્વમસુરા જજ્ઞિરે સુતાઃ। અસુઃ પ્રાણઃ સ્મૃતો વિપ્રા સ્તજ્જન્માનસ્તતોઽસુરાઃ

પછી, તેના નીચેના અંગમાંથી, પ્રથમ અસુરો પુત્ર તરીકે જન્મ્યા; 'અસુ' એટલે પ્રાણ, હે વિદ્વાનોએ, તેથી તે જન્મથી અસુર કહેવાયા.

યયા સૃષ્ટાઃ સુરાસ્તન્વા તાં તનું સ વ્યપોહત। સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન સદ્યો રાત્રિરજાયત

જે શરીરથી દેવો ઉત્પન્ન થયા, તે શરીર ભગવાને ત્યજી દીધું; તે ત્યજાયેલું શરીર તરત જ રાત બની ગયું.

સા તમોબહુલા યસ્માત્તતો રાત્રિસ્ત્રિયામિકા। આવૃતાસ્તમસા રાત્રૌ પ્રજાસ્તસ્માત્ સ્વયમ્ભુવઃ

કારણ કે તે રાત અંધકારથી ભરપૂર હતી, તેને ત્રણગું રાત કહેવામાં આવે છે; તે રાતમાં સ્વયંભુની પ્રજાઓ અંધકારથી ઘેરાઈ ગઈ.

દૃષ્ટ્વા સુરાંસ્તુ દેવેશસ્તનુમન્યામપદ્યત। અવ્યક્તાં સત્ત્વબહુલાં તતસ્તાં સોઽભ્યયૂયુજત્। તતસ્તાં યુઞ્જતસ્તસ્ય પ્રિયમાસીત્ પ્રભોઃ કિલ

દેવોને જોઈને, દેવોના ભગવાને બીજી, અવ્યક્ત અને સત્ત્વથી ભરેલી કાયા ધારણ કરી; પછી તે કાયામાં જોડાયા, અને એ સમયે ભગવાન આનંદિત થયા.

તતો મુખે સમુત્પન્ના દીવ્યતસ્તસ્ય દેવતાઃ। યતોઽસ્ય દીવ્યતો જાતાસ્તેન દેવાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

પછી, જ્યારે તે પ્રકાશિત થયા, ત્યારે તેમના મુખમાંથી દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા; કારણ કે તેઓ પ્રકાશિત થતા જન્મ્યા, તેથી તેમને 'દેવ' કહેવાય છે.

ધાતુર્દ્દિવીતિ યઃ પ્રોક્તઃ ક્રીડાયાં સ વિભાવ્યતે। તસ્યાન્તન્વાન્તુ દિવ્યાયાં જજ્ઞિરે તેન દેવતાઃ

'ધાતુર્દિવિતિ' જે રમતમાં કહેવાય છે, તે રીતે સમજવામાં આવે છે; તેની એ દિવ્ય કાયામાંથી દેવતાઓ જન્મ્યા.

દેવાન્ સૃષ્ટ્વાથ દેવેશસ્તનુમન્યામપદ્યત। સત્ત્વમાત્રાત્મિકાં દેવસ્તતોઽન્યાં સોઽભ્યપદ્યત ॥૧.૯.

દેવતાઓને સર્જ્યા પછી દેવોના સ્વામી એ બીજી રૂપ ધારણ કરી; એ દેવએ માત્ર સત્ત્વથી બનેલી કાયાને લીધા, અને પછી એણે બીજી રૂપ પણ ધારણ કરી.

પિતૃવન્મન્યમાનસ્તાન્ પુત્રાન્ પ્રાધ્યાયત પ્રભુઃ। પિતરો હ્યુપપક્ષાભ્યાં રાત્ર્યહ્નોરન્તરાસૃજત્। તસ્માત્તે પિતરો દેવાઃ પુત્રત્વન્તેન તેષુ તત્

એ પ્રભુએ તેમને પુત્ર તરીકે માન્યા અને ઈચ્છા કરી; એણે પિતૃઓને રાત અને દિવસની વચ્ચે, બે પાંખોથી સર્જ્યા; તેથી એ પિતૃઓ દેવતુલ્ય છે, અને તેમનો પુત્રત્વ એ રીતે સ્થિર થયો.

યયા સૃષ્ટાસ્તુ પિતરસ્તાન્તનું સ વ્યપોહત। સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન સદ્યઃ સન્ધ્યા પ્રજાયત

જે રૂપથી પિતૃઓ સર્જાયા, એ કાયાને એણે ત્યજી દીધી; એ ત્યજી દેવાયેલી કાયાથી તરત જ સંધ્યા જન્મી.

તસ્માદહસ્તુ દેવાનાં રાત્રિર્યા સાઽસુરી સ્મૃતા। તયોર્મધ્યે તુ વૈ પૈત્રી યા તનુઃ સા ગરીયસી

એથી દિવસ દેવતાઓનો છે, અને રાત અસુરો તરીકે ગણાય છે; આ બંને વચ્ચે પિતૃઓનું રૂપ સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

તસ્માદ્દેવાસુરાઃ સર્વે ઋષયો મનવસ્તથા। તે યુક્તાસ્તામુપાસન્તે બ્રહ્મણો મધ્યમાન્તનુમ્

એ રીતે બધા દેવ, અસુર, ઋષિ અને મનુઓ મળીને બ્રહ્માનું મધ્યમ રૂપ પૂજતા રહે છે.

તતોઽન્યાં સ પુનર્બ્રહ્મા તનું વૈ પ્રત્યપદ્યત। રજોમાત્રાત્મિકાયાન્તુ મનસા સોઽસૃજત્ પ્રભુઃ

પછી બ્રહ્માએ ફરી એક નવી કાયાને ધારણ કરી; માત્ર રજસથી બનેલી એ કાયાથી પ્રભુએ મનથી સર્જન કર્યું.

રજઃપ્રાયાત્ તતઃ સોઽથ માનસાનસૃજત્ સુતાન્। મનસસ્તુ તતસ્તસ્ય માનસા જજ્ઞિરે પ્રજાઃ

રજસની પ્રધાનતા થી એણે મનથી જન્મેલા પુત્રો સર્જ્યા; એના મનમાંથી એ મનજ પુત્રો ઉત્પન્ન થયા.

દૃષ્ટ્વા પુનઃ પ્રજાશ્ચાપિ સ્વાન્તનુન્તા મપૌહત। સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન જ્યોત્સ્ના સદ્યસ્ત્વજાયત

પોતાના સંતાનોને જોઈને એણે ફરી પોતાની કાયાને ત્યજી દીધી; એ ત્યજી દેવાયેલી કાયાથી તરત જ જ્યોત્સ્ના જન્મી.

તસ્માદ્ભવન્તિ સંદૃષ્ટા જ્યોત્સ્નાયા ઉદ્ભવે પ્રજાઃ। ઇત્યેતાસ્તનવસ્તેન વ્યપવિદ્ધા મહાત્મના

એથી જ્યોત્સ્નાના જન્મથી જીવો ઉત્પન્ન થાય છે; એ મહાત્માએ એ રૂપો ત્યજી દીધા.

સદ્યો રાત્ર્યહની ચૈવ સન્ધ્યા જ્યોત્સ્ના ચ જજ્ઞિરે। જયોત્સ્ના સન્ધ્યા તથાહશ્ચ સત્ત્વમાત્રાત્મકં સ્વયમ્। તમોમાત્રાત્મિકા રાત્રિઃ સા વૈ તસ્માત્ર્ત્રિયામિ કા

તુરંત જ રાત, દિવસ, સંધ્યા અને જ્યોત્સ્ના જન્મી; જ્યોત્સ્ના, સંધ્યા અને દિવસ માત્ર સત્ત્વથી બનેલા છે; રાત માત્ર તમસથી બનેલી છે, તેથી તેને ત્રીજી કહેવાય છે.

તસ્માદ્દેવા દિવ્યતત્ત્વાત્ દૃષ્‌ટા સૃષ્ટા મુખાત્તુ વૈ। યસ્માત્તેષાં દિવા જન્મ બલિનસ્તેન તે દિવા ॥૧.૯.

એથી દેવતાઓ, દિવ્ય તત્વથી સર્જાયેલા, મોઢાથી ઉત્પન્ન થયા; કારણ કે તેમનો જન્મ દિવસે થયો છે, તેઓ દિવસે શક્તિશાળી છે.

તન્વા યદસુરાન્ રાત્રૌ જઘનાદસૃ જત્ પ્રભુઃ

એ કાયાથી પ્રભુએ રાતે શરીરના નીચલા ભાગમાંથી અસુરોનું સર્જન કર્યું.

એતાન્યેવ ભવિષ્યાણાં દેવાનામસુરૈઃ સહ। પિતૄણાં માનવાનાઞ્ચ અતીતાનાગતેષુ વૈ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષાં નિમિત્તાનિ ભવન્તિ હિ

આ જ રૂપો ભવિષ્યના દેવ, અસુર, પિતૃ અને મનુઓના, ભૂતકાળ અને આવનારા, બધા મન્વંતરોમાં કારણ બને છે.

જ્યોત્સ્ના રાત્ર્યહની સન્ધ્યા ચત્વાર્યાભાસિતાનિ વૈ। ભાન્તિ યસ્માત્તતો ભાસિ ભાશબ્દોઽયં મનીષિભિઃ। વ્યાપ્તિદીપ્ત્યાં નિગદિતઃ પુનશ્ચાહ પ્રજાપતિઃ

જ્યોત્સ્ના, રાત, દિવસ અને સંધ્યા — આ ચાર પ્રકાશરૂપો છે; કારણ કે તેઓ પ્રકાશે છે, 'ભા' શબ્દ વિદ્વાનો દ્વારા વાપરાય છે, જે વ્યાપકતા અને તેજને દર્શાવે છે; પ્રજાપતિએ ફરી એમ કહ્યું.

સોઽમ્ભાંસ્યેતાનિ દૃષ્ટ્વા તુ દેવદાનવમાનવાન્। પિતૄંશ્ચ વાસૃજત્સોઽન્યાનાત્મનો વિબુધાન્ પુનઃ

આ જળ, દેવ, દાનવ, મનુષ્ય અને પિતૃઓને જોઈને એણે ફરી પોતાની પાસેથી અન્ય વિદ્વાન જીવો સર્જ્યા.

તામુત્કૃત્ય તનું કૃત્સ્નાન્તતોઽન્યામસૃજત્ પ્રભુઃ। મૂર્તિં રજસ્તમઃપ્રાયાં પુનરેવાભ્યયૂયુજત્

એ કાયાને સંપૂર્ણ ત્યજીને પ્રભુએ પછી અન્ય રૂપો સર્જ્યા; એણે ફરી રજસ અને તમસથી બનેલી મૂર્તિને જોડીને ઉત્પન્ન કરી.