વાયુપુરાણમ્

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ ઋષીણામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્। સ્મૃતં તુ તેષાં તત્સ્થાનં તદેવ ગુરુવાસિનામ્

અઠ્ઠાશી હજાર ઊર્ધ્વરેતસ ઋષિઓનું સ્થાન યાદ કરવામાં આવે છે; એ જ સ્થાન ગુરુ સાથે રહેનાર માટે પણ છે.

સપ્તર્ષીણાન્તુ યત્શ્થાનં સ્મૃતન્તદ્વૈ દિવૌકસામ્। પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં ન્યાસિનાં બ્રહ્મણઃ ક્ષયઃ। યોગિનામમૃતં સ્થાનં નાનાધીનાં ન વિદ્યતે

સપ્ત ઋષિઓનું સ્થાન સ્વર્ગવાસી માટે ગણાય છે; ગૃહસ્થનું પ્રજાપતિનું છે; સંન્યાસી માટે બ્રહ્માનું છે; યોગીઓ માટે અમર અવસ્થાનું છે—અને વિવિધ સાધનાવાળાઓ માટે કોઈ નિશ્ચિત સ્થાન નથી.

સ્થાનાન્યાશ્રમિણાં તાનિ યે સ્વધર્મે વ્યવસ્થિતાઃ। ચત્વાર એતે પન્થાનો દેવયાના વિનિર્મિતાઃ

આ આશ્રમીઓના સ્થાન છે, જે પોતાના ધર્મમાં સ્થિર છે; આ ચાર માર્ગો દેવયાન માટે બનાવવામાં આવ્યા છે.

બ્રહ્મણા લોકતન્ત્રેણ આદ્યે મન્વન્તરે ભુવિ। પન્થાનો દેવયાનાય તેષાં દ્વારં રવિઃ સ્મૃતઃ

બ્રહ્માએ, લોકવ્યવસ્થા સાથે, પ્રથમ મન્વંતરમાં પૃથ્વી પર, આ માર્ગો દેવયાન માટે સ્થાપિત કર્યા; તેમનું દ્વાર રવિ ગણાય છે.

તથૈવ પિતૃયાણાનાં ચન્દ્રમાદ્વારમુચ્યતે। એવં વર્ણાશ્રમાણાં વૈ પ્રવિભાગે કૃતે તદા। યદાસ્ય ન વ્યવર્ત્તન્ત પ્રજા વર્ણાશ્રમાત્મિકાઃ

એ જ રીતે પિતૃયાનના માર્ગો માટે ચંદ્રનું દ્વાર કહેવાય છે. જ્યારે વર્ણ અને આશ્રમની વહેંચણી થઈ, ત્યારે લોકો પોતાના ધર્મમાંથી વિખૂટા નહોતા.

તતોઽન્યા માનસીઃ સોઽથ ત્રેતામગધ્યેઽસૃજત્ પ્રજાઃ। આત્મનઃ સ્વશરીરાચ્ચ તુલ્યાશ્વૈવાત્મના તુ વૈ

પછી, ત્રેતાયુગમાં મગધમાં, તેણે પોતાના મન અને શરીરમાંથી, પોતાને સમાન સ્વરૂપ ધરાવતી બીજી માનસ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી.

તસ્મિસ્ત્રેતાયુગે ત્વાદ્યે મધ્યં પ્રાપ્તે ક્રમેણ તુ। તતોઽન્યા માનસીસ્તત્ર પ્રજાઃ સ્રષ્ટું પ્રચક્રમે

તે પ્રથમ ત્રેતાયુગમાં, જ્યારે સમય પ્રમાણે મધ્યકાળ આવ્યો, ત્યારે તેણે ફરીથી ત્યાં બીજી માનસ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરવાનું શરૂ કર્યું.

તતઃ સત્ત્વરજોદ્રિક્તાઃ પ્રજાઃ સોઽથાસૃજત્ પ્રભુઃ। ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં વાર્ત્તાયાશ્ચૈવ સાધિકાઃ

પછી, ભગવાને સત્ત્વ અને રજસથી ભરપૂર, ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ અને જીવનયાપન માટે યોગ્ય ગુણો ધરાવતી પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરી.

દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ ઋષયો મનવસ્તથા। યુગાનુરૂપા ધર્મેણ યૈરિમા વિચિતાઃ પ્રજાઃ

દેવતાઓ, પિતૃઓ, ઋષિઓ અને મનુઓ—આ વિવિધ પ્રજાઓ યુગ પ્રમાણે, ધર્મના આધારે ઉત્પન્ન કરવામાં આવી.

ઉપસ્થિતે તદા તસ્મિન્ પ્રજાધર્મે સ્વયમ્મુવઃ। અભિદધ્યૌ પ્રજાઃ સર્વા નાનારૂપાસ્તુ માનસીઃ

જ્યારે પ્રજાઓ માટે ધર્મ સ્થાપિત થયો, ત્યારે સ્વયંભુએ વિવિધ પ્રકારની માનસ પુત્રીઓનું ધ્યાનપૂર્વક ચિંતન કર્યું.

પૂર્વોક્તા યા મયા તુભ્યઞ્જનલોકં સમાશ્રિતાઃ। કલ્પેઽતીતે તુ તે હ્યાસન્ દેવાદ્યાસ્તુ પ્રજા ઇહ

જે પ્રજાઓનું મેં અગાઉ ઉલ્લેખ કર્યું છે, જેઓ જનલોકમાં આશ્રય પામે છે, તે દેવ અને અન્ય પ્રજાઓ પૂર્વ કલ્પમાં અહીં હતી.

ધ્યાયતસ્તસ્ય તાઃ સર્વાઃ સમ્ભૂત્યર્થમુપસ્થિતાઃ। મન્વન્તરક્રમેણેહ કનિષ્ઠે પ્રથમે મતાઃ

જ્યારે તેણે ધ્યાન કર્યું, ત્યારે તે તમામ પ્રજાઓ પ્રગટ થવા માટે હાજર થઈ, અને મન્વંતરનાં પ્રથમ ચક્રમાં સૌથી નાના માનવામાં આવી.

ખ્યાત્યાનુબન્ધૈસ્તૈસ્તૈસ્તુ સર્વાર્થૈરિહ ભાવિતાઃ। કુશલાકુશલપ્રાયૈઃ કર્મભિસ્તૈઃ સદા પ્રજાઃ। તત્કર્મફલશેષેણ ઉપષ્ટબ્ધાઃ પ્રજજ્ઞિરે

વિવિધ નામ અને સંબંધો, તેમજ સારા-ખરાબ કર્મોથી, પ્રજાઓ હંમેશા પોતાના પૂર્વકર્મના ફળથી આધારિત રહી, અને તે પ્રમાણે જન્મી.

દેવાસુરપિતૃત્વૈશ્ચ પશુપક્ષિસરીસૃપૈઃ। વૃક્ષનારકિકીટત્વૈ સ્તૈસ્તૈર્ભાવૈરુપસ્થિતાઃ। આધીનાંર્થ પ્રજાનાઞ્ચ આત્મનો વૈ વિનિર્મમે

દેવ, અસુર, પિતૃ, પશુ, પક્ષી, સરીસૃપ, વૃક્ષ, નરકની પ્રજાઓ અને જીવ, આ બધા સ્વરૂપોમાં આવી, દરેક પોતાની જાતિ પ્રમાણે, ભગવાને પ્રજાઓની રચના કરી.

તતોઽભિધ્યાયતસ્તસ્ય જજ્ઞિરે માનસીપ્રજાઃ। તચ્છરીરસમુત્પન્નૈઃ કાર્યૈસ્તૈઃ કારણૈઃ સહ। ક્ષેત્રજ્ઞાઃ સમવર્ત્તન્ત ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય ધીમતઃ

પછી, જ્યારે તેણે ધ્યાન કર્યું, ત્યારે તેની અંદરથી માનસ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન થઈ, અને તેના શરીરમાંથી જન્મેલા કારણ-પરિણામો સાથે, તે જ્ઞાનીના અંગોથી ક્ષેત્રજ્ઞો પ્રગટ થયા.

તતો દેવાસુરપિતૄન્ માનવઞ્ચ ચતુષ્ટયમ્। સિસૃક્ષુમ્ભાંસ્યેતાંશ્ચ સ્વાત્મના સમયૂયુજત્

પછી, સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી, તેણે પોતાની ઈચ્છાથી ચાર સમૂહ—દેવ, અસુર, પિતૃ અને માનવ—એક સાથે જોડ્યા.

યુક્તાત્મનસ્તતસ્તસ્ય તતો માત્રા સ્વયમ્ભુવઃ। તમભિધ્યાયતઃ સર્ગં પ્રયત્નોઽભુત્ પ્રજાપતેઃ

તેના મનને જોડીને, અને સ્વયંભુની માપો સ્થાપિત કરીને, જ્યારે તેણે ધ્યાન કર્યું, ત્યારે પ્રજાપતિ માટે સર્જન કાર્ય એક પ્રયત્ન બની ગયું.

તતોઽસ્ય જઘનાત્ પૂર્વમસુરા જજ્ઞિરે સુતાઃ। અસુઃ પ્રાણઃ સ્મૃતો વિપ્રા સ્તજ્જન્માનસ્તતોઽસુરાઃ

પછી, તેના નીચેના અંગમાંથી, પ્રથમ અસુરો પુત્ર તરીકે જન્મ્યા; 'અસુ' એટલે પ્રાણ, હે વિદ્વાનોએ, તેથી તે જન્મથી અસુર કહેવાયા.

યયા સૃષ્ટાઃ સુરાસ્તન્વા તાં તનું સ વ્યપોહત। સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન સદ્યો રાત્રિરજાયત

જે શરીરથી દેવો ઉત્પન્ન થયા, તે શરીર ભગવાને ત્યજી દીધું; તે ત્યજાયેલું શરીર તરત જ રાત બની ગયું.

સા તમોબહુલા યસ્માત્તતો રાત્રિસ્ત્રિયામિકા। આવૃતાસ્તમસા રાત્રૌ પ્રજાસ્તસ્માત્ સ્વયમ્ભુવઃ

કારણ કે તે રાત અંધકારથી ભરપૂર હતી, તેને ત્રણગું રાત કહેવામાં આવે છે; તે રાતમાં સ્વયંભુની પ્રજાઓ અંધકારથી ઘેરાઈ ગઈ.

દૃષ્ટ્વા સુરાંસ્તુ દેવેશસ્તનુમન્યામપદ્યત। અવ્યક્તાં સત્ત્વબહુલાં તતસ્તાં સોઽભ્યયૂયુજત્। તતસ્તાં યુઞ્જતસ્તસ્ય પ્રિયમાસીત્ પ્રભોઃ કિલ

દેવોને જોઈને, દેવોના ભગવાને બીજી, અવ્યક્ત અને સત્ત્વથી ભરેલી કાયા ધારણ કરી; પછી તે કાયામાં જોડાયા, અને એ સમયે ભગવાન આનંદિત થયા.

તતો મુખે સમુત્પન્ના દીવ્યતસ્તસ્ય દેવતાઃ। યતોઽસ્ય દીવ્યતો જાતાસ્તેન દેવાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

પછી, જ્યારે તે પ્રકાશિત થયા, ત્યારે તેમના મુખમાંથી દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા; કારણ કે તેઓ પ્રકાશિત થતા જન્મ્યા, તેથી તેમને 'દેવ' કહેવાય છે.

ધાતુર્દ્દિવીતિ યઃ પ્રોક્તઃ ક્રીડાયાં સ વિભાવ્યતે। તસ્યાન્તન્વાન્તુ દિવ્યાયાં જજ્ઞિરે તેન દેવતાઃ

'ધાતુર્દિવિતિ' જે રમતમાં કહેવાય છે, તે રીતે સમજવામાં આવે છે; તેની એ દિવ્ય કાયામાંથી દેવતાઓ જન્મ્યા.

દેવાન્ સૃષ્ટ્વાથ દેવેશસ્તનુમન્યામપદ્યત। સત્ત્વમાત્રાત્મિકાં દેવસ્તતોઽન્યાં સોઽભ્યપદ્યત ॥૧.૯.

દેવતાઓને સર્જ્યા પછી દેવોના સ્વામી એ બીજી રૂપ ધારણ કરી; એ દેવએ માત્ર સત્ત્વથી બનેલી કાયાને લીધા, અને પછી એણે બીજી રૂપ પણ ધારણ કરી.

પિતૃવન્મન્યમાનસ્તાન્ પુત્રાન્ પ્રાધ્યાયત પ્રભુઃ। પિતરો હ્યુપપક્ષાભ્યાં રાત્ર્યહ્નોરન્તરાસૃજત્। તસ્માત્તે પિતરો દેવાઃ પુત્રત્વન્તેન તેષુ તત્

એ પ્રભુએ તેમને પુત્ર તરીકે માન્યા અને ઈચ્છા કરી; એણે પિતૃઓને રાત અને દિવસની વચ્ચે, બે પાંખોથી સર્જ્યા; તેથી એ પિતૃઓ દેવતુલ્ય છે, અને તેમનો પુત્રત્વ એ રીતે સ્થિર થયો.

યયા સૃષ્ટાસ્તુ પિતરસ્તાન્તનું સ વ્યપોહત। સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન સદ્યઃ સન્ધ્યા પ્રજાયત

જે રૂપથી પિતૃઓ સર્જાયા, એ કાયાને એણે ત્યજી દીધી; એ ત્યજી દેવાયેલી કાયાથી તરત જ સંધ્યા જન્મી.

તસ્માદહસ્તુ દેવાનાં રાત્રિર્યા સાઽસુરી સ્મૃતા। તયોર્મધ્યે તુ વૈ પૈત્રી યા તનુઃ સા ગરીયસી

એથી દિવસ દેવતાઓનો છે, અને રાત અસુરો તરીકે ગણાય છે; આ બંને વચ્ચે પિતૃઓનું રૂપ સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

તસ્માદ્દેવાસુરાઃ સર્વે ઋષયો મનવસ્તથા। તે યુક્તાસ્તામુપાસન્તે બ્રહ્મણો મધ્યમાન્તનુમ્

એ રીતે બધા દેવ, અસુર, ઋષિ અને મનુઓ મળીને બ્રહ્માનું મધ્યમ રૂપ પૂજતા રહે છે.

તતોઽન્યાં સ પુનર્બ્રહ્મા તનું વૈ પ્રત્યપદ્યત। રજોમાત્રાત્મિકાયાન્તુ મનસા સોઽસૃજત્ પ્રભુઃ

પછી બ્રહ્માએ ફરી એક નવી કાયાને ધારણ કરી; માત્ર રજસથી બનેલી એ કાયાથી પ્રભુએ મનથી સર્જન કર્યું.