વાયુપુરાણમ્

કર્માજીવં તતો દત્ત્વા તેભ્યશ્ચૈવ પરસ્પરમ્। લોકાન્તરેષુ સ્થાનાનિ તેષાં સિદ્ધ્યાઽદદત્ પ્રભુઃ

કામ અને જીવન દરેકને આપ્યા પછી, ભગવાને તેમની સફળતા પ્રમાણે બીજા લોકોમાં સ્થાન આપ્યા.

પ્રાજાપત્યં બ્રાહ્મણાનાં સ્મૃતં સ્થાનં ક્રિયાવતામ્। સ્થાનમૈન્દ્રં ક્ષત્રિયાણાં સંગ્રામષ્વેપલાયિનામ્

કર્મ કરનારા બ્રાહ્મણોનું સ્થાન પ્રજાપતિનું માનવામાં આવે છે; યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયોનું સ્થાન ઇન્દ્રનું છે.

વૈશ્યાનાં મારુતં સ્થાનં સ્વધર્મમુપજીવિનામ્। ગાન્ધર્વં શૂદ્રજાતીનાં પ્રતિચારેણ તિષ્ઠતામ્

વૈશ્યોએ પોતાના ધર્મથી જીવન ચલાવનારનું સ્થાન મારુતનું છે; સેવા કરતા શૂદ્રોનું સ્થાન ગાંધર્વ લોકમાં છે.

સ્થાનાન્યેતાનિ વર્ણાનાં વ્યત્યાચારવતાં સ્વયમ્। તતઃ સ્થિતેષુ વર્ણેષુ સ્થાપયામાસ ચાશ્રમાન્

આ વર્ણોની પોતાની વર્તન પ્રમાણે સ્થાન છે; પછી, વર્ણો સ્થિર થયા પછી, આશ્રમોની સ્થાપના કરવામાં આવી.

ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારિત્વં વાનપ્રસ્થં સભિક્ષુકમ્। આશ્રમાંશ્ચતુરો હ્યેતાન્ પૂર્વમાસ્થાપયત્ પ્રભુઃ

ગૃહસ્થ, બ્રહ્મચારી, વાનપ્રસ્થ અને ભિક્ષુક—આ ચાર આશ્રમો ભગવાને પહેલાં સ્થાપિત કર્યા.

વર્ણકર્માણિ યે કેચિત્તેષામિહ ન કુર્વતે । કુતઃ કર્મા ક્ષિતિં પ્રાહુરાશ્રમસ્થાનવાસિનઃ

જે લોકો અહીં પોતાના વર્ણના કામો નથી કરતા, તેમને આશ્રમના સ્થાનમાં કેવી રીતે કામ હોઈ શકે?

બ્રહ્મા તાન્ સ્થાપયામાસ આશ્રમાન્નામનામતઃ। નિર્દ્દેશાર્થં તતસ્તેષાં બ્રહ્મા ધર્માન્ પ્રભાષત। પ્રસ્થાનાનિ ચ તેષાં વૈ યમાંશ્ચ નિયમાંશ્ચ હ

બ્રહ્માએ તેમને આશ્રમના નામથી સ્થાપિત કર્યા; સ્પષ્ટતા માટે, તેમના ધર્મો, માર્ગો અને નિયમો જાહેર કર્યા.

ચાતુર્વર્ણાત્મકઃ પૂર્વં ગૃહસ્થશ્ચાશ્રમઃ સ્મૃતઃ। ત્રયાણામાશ્રમાણાઞ્ચ પ્રતિષ્ઠાયોનિરેવ ચ। યથાક્રમં પ્રવક્ષ્યામિ યમૈશ્ચ નિયમૈશ્ચ તે

પહેલાં ગૃહસ્થ આશ્રમ ચાર વર્ણોથી બનેલો માનવામાં આવતો હતો; અને એ જ બાકી ત્રણ આશ્રમોનો આધાર અને મૂળ છે. હવે હું તને, યોગ્ય ક્રમમાં, તેમના નિયમો અને નિયમો સાથે સમજાવું છું.

દારાઽગ્નયોઽથાતિથેય ઇજ્યાશ્રાદ્ધક્રિયાઃ પ્રજાઃ। ઇત્યેષ વૈ ગૃહસ્થસ્ય સમાસાદ્ધર્મસંગ્રહઃ

પત્ની, અગ્નિ, મહેમાનની સેવા, યજ્ઞ, પિતૃઓ માટેના કર્મો અને સંતાન—આ બધું ગૃહસ્થ માટેના ધર્મોનું સંક્ષિપ્તમાં વર્ણન છે.

દણ્ડી ચ મેખલી ચૈવ હ્યધઃ શાયી તથા જટી। ગુરુશુશ્રૂષણં ભૈક્ષં વિદ્યાદ્વૈ બ્રહ્મચારિણઃ

દંડ ધારણ કરવો, મેખલા પહેરવી, જમીન પર સૂવું, જટાધારી થવું, ગુરુની સેવા અને ભિક્ષા માંગવી—આ બધું બ્રહ્મચારીના લક્ષણો છે.

ચીરપત્રાજિનાનિ સ્યુર્દ્ધાન્યમૂલફલૌષધમ્। ઉભે સન્ધ્યેઽવગાહશ્ચ હોમશ્વારણ્ય વાસિનામ્

ચીરો, પાંદડા, મૃગચર્મ, અનાજ, મૂળ, ફળ અને ઔષધિ, બંને સંધ્યાએ સ્નાન કરવું અને હવન કરવું—આ બધું વનવાસી માટે છે.

આસન્નમુસલે ભૈક્ષમસ્તેયં શૌચમેવ ચ। અપ્રમાદોઽવ્યવાયશ્ચ દયા ભૂતેષુ ચ ક્ષમા

મસલાના નજીકથી ભિક્ષા લેવી, ચોરી ન કરવી, શુદ્ધતા રાખવી, સાવધાન રહેવું, બ્રહ્મચર્ય પાળવું, જીવોમાં દયા અને ક્ષમા રાખવી—આ બધું નિર્ધારિત છે.

અક્રોધો ગુરુશુશ્રૂષા સત્યઞ્ચ દશમં સ્મૃતમ્। દશલક્ષણિકો હ્યેષ ધર્મઃ પ્રોક્તઃ સ્વયમ્ભુવા

કોપ ન કરવો, ગુરુની સેવા કરવી, સત્ય બોલવું—આ દસમા ગણાય છે; સ્વયંભૂએ આ દસ લક્ષણોવાળો ધર્મ જાહેર કર્યો છે.

ભિક્ષોર્વ્રતાનિ પઞ્ચાત્ર પઞ્ચૈવોપવ્રતાનિ ચ। આચારશુદ્ધિર્નિયમઃ શૌચઞ્ચ પ્રતિકર્મ ચ। સમ્યગ્દર્શનમિત્યેવં પઞ્ચૈવોપવ્રતાન્યપિ

ભિક્ષુક માટે પાંચ વ્રત અને પાંચ ઉપવ્રત છે: આચરણની શુદ્ધિ, નિયમ, શુદ્ધતા, કર્મનું પાલન અને સાચું દર્શન—આ પાંચ ઉપવ્રત પણ છે.

ધ્યાનં સમાધિર્મનસેન્દ્રિયાણાં સસાગરૈર્ભૈક્ષમથોપગમ્ય। મૌનં પવિત્રોપચિતૈર્વિમુક્તિઃ પરિવ્રજો ધર્મમિમં વદન્તિ

ધ્યાન, સમાધિ, મન અને ઇન્દ્રિયોની નિયંત્રણ, લોકોમાંથી ભિક્ષા લેવી, મૌન, સંચિત શુદ્ધતા—આ બધું પરિવ્રાજક માટે મુક્તિનો માર્ગ ગણાય છે.

સર્વે તે શ્રેયસે પ્રોક્તો આશ્રમા બ્રહમણા સ્વયમ્। સત્યાર્જ્જવન્તપઃ ક્ષાન્તિર્યોગેજ્યા દમપૂર્વિકા

બધા આશ્રમો બ્રહ્માએ શ્રેષ્ઠ માટે જ જાહેર કર્યા છે: સત્ય, સીધાશી, તપ, ક્ષમા, યોગ, યજ્ઞ અને દમ—આ બધું એના આધાર છે.

વેદાઃ સાઙ્ગાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ વ્રતાનિ નિયમાશ્ચ યે। ન સિદ્ધ્યન્તિ પ્રદુષ્ટસ્ય ભાવદોષ ઉપાગતે

વેદો અને તેમના અંગો, યજ્ઞ, વ્રત અને નિયમ—આ બધું મનના દોષથી પીડિત વ્યક્તિ માટે સફળ થતું નથી.

બહિઃ કર્માણિ સર્વાણિ પ્રસિદ્ધયન્તિ કદાચન। અન્તર્ભાવપ્રદુષ્ટસ્ય કુર્વતોઽપિ પરાક્રમાન્

બધા બહારના કર્મો ક્યારેક પ્રસિદ્ધ થાય છે, પણ અંદરથી ભ્રષ્ટ મન ધરાવનાર—even મોટા પ્રયત્નો કરે તો પણ—સફળતા મળતી નથી.

સર્વસ્વમપિ યોદદ્યાત્ કલુષેણાન્તરાત્મના। ન તેન ધર્મભાક્ સ સ્યાદ્ભાવ એવાત્ર કારણમ્

કોઈ વ્યક્તિ પોતાના બધાં સંપત્તિ પણ દાન આપે, જો મન અશુદ્ધ હોય, તો એ ધર્મમાં ભાગીદાર બનતો નથી; કારણ કે અહીં ભાવ જ મુખ્ય છે.

એવં દેવાઃ સપિતર ઋષયો મનવસ્તથા। તેષાં સ્થાનમમુષ્મિસ્તુ સંસ્થિતાનાં પ્રચક્ષતે

આ રીતે દેવો, પિતૃઓ, ઋષિઓ અને મનુઓ—તેમના નિવાસ એ જગતમાં છે, જ્યાં એ લોકો સ્થિર થયાં છે.

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ ઋષીણામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્। સ્મૃતં તુ તેષાં તત્સ્થાનં તદેવ ગુરુવાસિનામ્

અઠ્ઠાશી હજાર ઊર્ધ્વરેતસ ઋષિઓનું સ્થાન યાદ કરવામાં આવે છે; એ જ સ્થાન ગુરુ સાથે રહેનાર માટે પણ છે.

સપ્તર્ષીણાન્તુ યત્શ્થાનં સ્મૃતન્તદ્વૈ દિવૌકસામ્। પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં ન્યાસિનાં બ્રહ્મણઃ ક્ષયઃ। યોગિનામમૃતં સ્થાનં નાનાધીનાં ન વિદ્યતે

સપ્ત ઋષિઓનું સ્થાન સ્વર્ગવાસી માટે ગણાય છે; ગૃહસ્થનું પ્રજાપતિનું છે; સંન્યાસી માટે બ્રહ્માનું છે; યોગીઓ માટે અમર અવસ્થાનું છે—અને વિવિધ સાધનાવાળાઓ માટે કોઈ નિશ્ચિત સ્થાન નથી.

સ્થાનાન્યાશ્રમિણાં તાનિ યે સ્વધર્મે વ્યવસ્થિતાઃ। ચત્વાર એતે પન્થાનો દેવયાના વિનિર્મિતાઃ

આ આશ્રમીઓના સ્થાન છે, જે પોતાના ધર્મમાં સ્થિર છે; આ ચાર માર્ગો દેવયાન માટે બનાવવામાં આવ્યા છે.

બ્રહ્મણા લોકતન્ત્રેણ આદ્યે મન્વન્તરે ભુવિ। પન્થાનો દેવયાનાય તેષાં દ્વારં રવિઃ સ્મૃતઃ

બ્રહ્માએ, લોકવ્યવસ્થા સાથે, પ્રથમ મન્વંતરમાં પૃથ્વી પર, આ માર્ગો દેવયાન માટે સ્થાપિત કર્યા; તેમનું દ્વાર રવિ ગણાય છે.

તથૈવ પિતૃયાણાનાં ચન્દ્રમાદ્વારમુચ્યતે। એવં વર્ણાશ્રમાણાં વૈ પ્રવિભાગે કૃતે તદા। યદાસ્ય ન વ્યવર્ત્તન્ત પ્રજા વર્ણાશ્રમાત્મિકાઃ

એ જ રીતે પિતૃયાનના માર્ગો માટે ચંદ્રનું દ્વાર કહેવાય છે. જ્યારે વર્ણ અને આશ્રમની વહેંચણી થઈ, ત્યારે લોકો પોતાના ધર્મમાંથી વિખૂટા નહોતા.

તતોઽન્યા માનસીઃ સોઽથ ત્રેતામગધ્યેઽસૃજત્ પ્રજાઃ। આત્મનઃ સ્વશરીરાચ્ચ તુલ્યાશ્વૈવાત્મના તુ વૈ

પછી, ત્રેતાયુગમાં મગધમાં, તેણે પોતાના મન અને શરીરમાંથી, પોતાને સમાન સ્વરૂપ ધરાવતી બીજી માનસ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી.

તસ્મિસ્ત્રેતાયુગે ત્વાદ્યે મધ્યં પ્રાપ્તે ક્રમેણ તુ। તતોઽન્યા માનસીસ્તત્ર પ્રજાઃ સ્રષ્ટું પ્રચક્રમે

તે પ્રથમ ત્રેતાયુગમાં, જ્યારે સમય પ્રમાણે મધ્યકાળ આવ્યો, ત્યારે તેણે ફરીથી ત્યાં બીજી માનસ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરવાનું શરૂ કર્યું.

તતઃ સત્ત્વરજોદ્રિક્તાઃ પ્રજાઃ સોઽથાસૃજત્ પ્રભુઃ। ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં વાર્ત્તાયાશ્ચૈવ સાધિકાઃ

પછી, ભગવાને સત્ત્વ અને રજસથી ભરપૂર, ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ અને જીવનયાપન માટે યોગ્ય ગુણો ધરાવતી પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરી.

દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ ઋષયો મનવસ્તથા। યુગાનુરૂપા ધર્મેણ યૈરિમા વિચિતાઃ પ્રજાઃ

દેવતાઓ, પિતૃઓ, ઋષિઓ અને મનુઓ—આ વિવિધ પ્રજાઓ યુગ પ્રમાણે, ધર્મના આધારે ઉત્પન્ન કરવામાં આવી.