વાયુપુરાણમ્

શ્રોતસીસહ તદ્દ્વારં નિખાતં પુનરેવ ચ। હસ્તાષ્ટૌ ચ દશ શ્રેષ્ઠા નવાષ્ટૌ વાઽપરે મતાઃ

તેનું દ્વાર અને પાણીની નદી નીચે તરફ બનાવવામાં આવે છે. આઠ કે દસ હાથનું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, જ્યારે કેટલાક નવ કે આઠ પણ કહે છે.

ખેટાનાં નગરાણાઞ્ચ ગ્રામાણાઞ્ચૈવ સર્વ્વશઃ। ત્રિવિધાનાઞ્ચ દુર્ગાણાં પર્વ્વ તોદકબન્ધનમ્

કિલ્લા, શહેર અને ગામડાં માટે તેમજ ત્રણ પ્રકારના કિલ્લાઓ માટે પાણી કે પર્વતથી સીમા નક્કી થાય છે.

ત્રિવિધાનાઞ્ચ દુર્ગાણાં વિષ્કમ્ભાયામમેવ ચ। યોજનાનાઞ્ચ વિષ્કમ્ભમષ્ટભાગાર્દ્ધમાયતમ્

ત્રણ પ્રકારના કિલ્લાઓ માટે પહોળાઈ અને લંબાઈનું માપણ: પહોળાઈ યોજનના આઠમા ભાગના અડધા જેટલી હોય છે.

પરમાર્દ્ધાર્દ્ધમાયામં પ્રગુદક્‌પ્રવરં પુરમ્। છિન્નકર્ણં વિકર્ણન્તુ વ્યઞ્જનં કૃશસંસ્થિતમ્

શહેરની લંબાઈ સૌથી મોટા અડધાના પણ અડધા જેટલી હોવી જોઈએ, ઉત્તમ પાણી પૂર્વ તરફ હોવું જોઈએ. ખૂણાં કાપેલા કે વાંકા-ટાંકા કે બહુ પાતળા આકારનું ન હોવું જોઈએ.

વૃત્તં હીનઞ્ચ દીર્ઘઞ્ચ નગરં ન પ્રશસ્યતે। ચતુરસ્રાર્જવં દિક્સ્થં પ્રશસ્તંવૈ પુરં પરમ્

ગોળ, અધૂરો કે બહુ લાંબો શહેર પસંદ કરાતો નથી. ચોરસ, સીધો અને દિશા પ્રમાણે ગોઠવાયેલો શહેર શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

ચતુર્વિંશતિરાદ્યન્તુ હસ્તાનષ્ટશતં પરમ્। અત્ર મધ્યં પ્રશંસન્તિ હ્રસ્વોત્કૃષ્ટવિવર્જ્જિતમ્

મુખ્ય માપણી ચોવીસ હાથ છે અને સૌથી વધારે આઠસો હાથ છે. તેમાં મધ્યમ માપણી શ્રેષ્ઠ છે, બહુ નાનું કે બહુ મોટું ટાળવું જોઈએ.

અથ કિષ્કુશતાન્યષ્ટૌ પ્રાહુર્મુખ્યનિવેશનમ્। નગરાદર્ધવિષ્કમ્ભં ખેટં ગ્રામં તતો બહિઃ

આઠસો કિષ્કુનું વસાહત મુખ્ય ગણાય છે. શહેરની પહોળાઈના અડધામાં ખેત અને પછી બહાર ગામડું આવે છે.

નગરાદ્યોજનં ખેટં શેટાદ્ગ્રામોઽર્દ્ધયોજનમ્। દ્વિક્રોશં પરમા સીમા ક્ષેત્રસીમા ચતુર્દ્ધનુઃ

શહેરથી એક યોજન દૂર ખેત છે, ખેતથી અડધું યોજન દૂર ગામ છે. સૌથી બહારની સીમા બે ક્રોશ છે અને ખેતરની સીમા ચાર ધનુષ છે.

વિંશદ્ધનૂંષિ વિસ્તીર્ણો દિશાં માર્ગસ્તુ તૈઃ કૃતઃ। વિંશદ્ધનુર્ગ્રામમાર્ગઃ સીમામાર્ગો દશૈવ તુ

દરેક દિશામાં રસ્તો વીસ ધનુષ જેટલો પહોળો બનાવાય છે. ગામનો રસ્તો પણ વીસ ધનુષનો અને સીમાનો રસ્તો દસ ધનુષનો હોય છે.

ધનૂંષિ દશ વિસ્તીર્ણઃ શ્રીમાન્ રાજપથઃ સ્મૃતઃ। નૃવાજિરથનાગાનામસમ્બાધઃ સુસઞ્ચરઃ

રાજમાર્ગ દસ ધનુષ જેટલો પહોળો કહેવાય છે, જ્યાં માણસો, ઘોડાં, રથ અને હાથીઓ સરળતાથી જઈ શકે છે.

ધનૂંષિ ચૈવ ચત્વારિ શાખારથ્યાસ્તુ તૈઃ કૃતાઃ। ગૃહરથ્યોપરથ્યાશ્ચ દ્વિકાશ્ચાપ્યુપરથ્યકાઃ

શાખા રસ્તાઓ ચાર ધનુષ જેટલા પહોળા હોય છે. ઘર પાસેના રસ્તા અને ઉપરસ્તા બે ધનુષના અને નાના ઉપરસ્તા પણ બે ધનુષના હોય છે.

ઘણ્ટાપથશ્ચતુષ્પાદસ્ત્રિપદઞ્ચ ગૃહાન્તરમ્। વૃત્તિમાર્ગાસ્ત્વર્દ્ધપદં પ્રાગ્વંશઃ પદિકઃ સ્મૃતઃ

ઘંટાવાળો રસ્તો ચાર પગનો છે, ત્રણ પગનો રસ્તો ઘરોની વચ્ચે છે. ગોળ રસ્તાઓ અડધો પગના છે અને પૂર્વ તરફની પંક્તિ પગપાળા રસ્તો કહેવાય છે.

અવસ્કરં પરીવાહં પદમાત્રંસમન્તતઃ। કૃતેષુ તેષુ સ્થાનેષુ પુનસ્વક્રુર્ગૃહાણિ વૈ

એક પગ જેટલી પહોળી નાળીઓ ચારેય બાજુ ફરે છે. આ જગ્યાઓ તૈયાર થાય પછી ઘરમાલિકે પોતાનું ઘર બનાવવું જોઈએ.

યથા તે પૂર્વમાસન્વૈ વૃક્ષાસ્તુ ગૃહસંસ્થિતાઃ। તથા કર્તું સમારબ્ધાશ્ચિન્તયિત્વા પુનઃ પુનઃ

જેમ પહેલાં વૃક્ષો ઘરોમાં સ્થાપિત હતા, એ જ રીતે ફરીથી એમને ગોઠવવા માટે વારંવાર વિચાર કરીને લોકો કામ શરૂ કર્યું.

વૃક્ષાશ્ચૈવગતાઃ શાખા ન તાશ્ચૈવ પરાગતાઃ। અત ઊર્દ્ધ્વંગતા શ્ચાન્યા એવં તિર્ય્યગ્ગતાઃ પુરા

વૃક્ષોની શાખાઓ ફેલાઈ હતી, પણ એ શાખાઓ બીજે ક્યાંય ગઈ નહતી; ત્યાંથી કેટલીક ઉપર ગઈ અને બીજી શાખાઓ પહેલાંની જેમ આડેઆડે ફેલાઈ.

બુદ્ધ્વાઽન્વિષ્યસ્તથા ન્યાયો વૃક્ષશાખા યથા ગતાઃ। તથા કૃતાસ્તુ તૈઃ શાખાસ્તસ્માચ્છાલાસ્તુ તાઃ સ્મૃતાઃ

વૃક્ષોની શાખાઓ કેવી રીતે ફેલાય છે એ સમજીને અને તપાસીને, એમણે એ જ રીતે શાખાઓ બનાવી, તેથી એ શાખાઓ 'શાળા' તરીકે ઓળખાય છે.

એવં પ્રસિદ્ધાઃ શાખાભ્યઃ શાલાશ્ચૈવ ગૃહાણિ ચ। તસ્માત્તા વૈસ્મૃતાઃ શાલાઃ શાલાત્વં ચૈવ તાસુ તત્

એ રીતે શાખાઓમાંથી શાળા અને ઘરો જાણીતા થયા; તેથી એ શાળા તરીકે ઓળખાય છે અને એમાં શાળાનું સ્વરૂપ સ્થાપિત થયું છે.

પ્રસીદતિ મનસ્તાસુ મનઃ પ્રસાદયન્તિ તાઃ। તસ્માદ્ગૃહાણિ શાલાશ્ચ પ્રાસાદાશ્ચૈવ સંજ્ઞિતાઃ

એમાં મન આનંદ પામે છે અને એ મનને પ્રસન્ન કરે છે; તેથી ઘરો, શાળા અને પ્રાસાદો એ નામથી ઓળખાય છે.

કૃત્વા દ્વન્દ્વોપઘાતાંસ્તાન્ વાર્ત્તોપાયમચિન્તયન્। નષ્ટેષુ મધુના સાર્દ્ધં કલ્પવૃક્ષેષુ વૈ તદા। વિષાદવ્યાકુલાસ્તાવૈ પ્રજાસ્તૃષ્ણાક્ષુધાત્મિકાઃ

એ લોકો વચ્ચે ઝઘડા કરાવી અને જીવન જીવવાની રીત શોધી, જ્યારે કલ્પવૃક્ષો અને મધ ગુમ થઈ ગયા, ત્યારે લોકો દુઃખ, તરસ અને ભૂખથી વ્યથિત થઈ ગયા.

તતઃ પ્રાદુર્બભૌ તાસાં સિદ્ધિસ્ત્રેતાયુગે પુનઃ। વાર્તાર્થસાધિકાપ્યન્યા વૃત્તિસ્તાસાં હિ કામતઃ

પછી ત્રેતાયુગમાં એમને ફરીથી સફળતા મળી; એમની ઈચ્છા પૂરી કરતી બીજી જીવન જવાની રીત ઉભી થઈ.

તાસાં વૃષ્ટ્યુદકાનીહ યાનિ નિમ્નૈર્ગતાનિ તુ। વૃષ્ટ્યા તદભાવત્સ્રોતઃ ખાતાનિ નિમ્નગાઃ સ્મૃતાઃ

વૃષ્ટિથી જે પાણી નીચા ભાગમાં વહેતા હતા, એ વરસાદથી પ્રવાહ બની ગયા, અને ખોદેલા નાળાઓ 'નદી' તરીકે ઓળખાયા.

એવં નદ્યઃ પ્રવૃત્તાસ્તુ દ્વિતીયે વૃષ્ટિસર્જ્જને। યે પરસ્તાદપાં સ્તોકા આપન્નાઃ પૄથિવીતલે

એ રીતે બીજું વરસાદ પડતાં નદીઓ વહેવા લાગી; જે થોડું પાણી પહેલાં પૃથ્વી પર પહોંચ્યું હતું.

અપામ્ભૂમેશ્ચ સંયોગાદોષધ્યસ્તાસુ ચાભવન્। પુષ્પમૂલફલિન્યસ્તુ ઓષધ્યસ્તાઃ પ્રજજ્ઞિરે

પાણી અને પૃથ્વીનું મિલન થતાં ત્યાં ઔષધિઓ ઉગ્યાં; અને એમાં ફૂલ, મૂળ અને ફળ ધરાવતી ઔષધિઓ જન્મી.

અફાલકૃષ્ટાશ્ચાનુપ્તા ગ્રામ્યાઽરણ્યાશ્ચતુર્દશ। ઋતુપુષ્પફલાશ્ચૈવ વૃક્ષા ગુલ્માશ્ચ જજ્ઞિરે

અખેતી અને અણવાવેલા, ઘરેલુ અને જંગલી — ચૌદ પ્રકારના — વૃક્ષો અને ઝાડ, જે ઋતુ પ્રમાણે ફૂલ અને ફળ આપે છે, જન્મ્યા.

પ્રાદુર્ભાવશ્ચ ત્રેતાયાં વાર્ત્તાયામૌષધસ્ય તુ। તૈનૌષધેન વર્ત્તન્તે પ્રજાસ્ત્રેતાયુગે તદા

ત્રેતાયુગમાં જીવન માટે ઔષધિઓનું પ્રગટવું થયું; એ ઔષધિઓથી લોકો ત્રેતાયુગમાં જીવતા હતા.

તતઃ પુનરભૂત્તાસાં રાગો લોભશ્ચ સર્વશઃ। અવશ્યમ્ભાવિનાર્થેન ત્રેતાયુગવશેન તુ

પછી ફરીથી એમમાં રાગ અને લોભ સંપૂર્ણ રીતે ઉત્પન્ન થયા, કારણ કે ત્રેતાયુગમાં એ અનિવાર્ય હતું.

તતસ્તાઃ પર્યગૃહ્ણન્ત નદીક્ષેત્રાણિ પર્વતાન્। વૃક્ષાન્ ગુલર્મૌષધીશ્ચૈવ પ્રસહ્ય તુ યથાબલમ્

પછી એમણે નદીઓ, ખેતરો, પર્વતો, વૃક્ષો, ઝાડ અને ઔષધિઓ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જબરદસ્તી કબજે કર્યા.

સિદ્ધાત્માનસ્તુ યે પૂર્વં વ્યાખ્યાતાઃ પ્રાકૃતે મયા। બ્રહ્મણા માનવાસ્તે વૈ ઉત્પન્ના યોજનાદિહ

જે સિદ્ધ આત્માઓ પહેલાં મેં પ્રાકૃત તરીકે વર્ણન કર્યા હતા, એ બ્રહ્માના આયોજનથી અહીં જન્મ્યા.

શાન્તાશ્ચ સુષ્મિણશ્ચૈવ કર્મિણો દુઃખિનસ્તદા। તતઃ પ્રવર્ત્તમાનાસ્તે ત્રેતાયાં જર્જ્ઞિરે પુનઃ

શાંત, સુમેળ અને કર્મશીલ, છતાં દુઃખથી પીડિત, એ ત્રેતાયુગમાં ફરીથી પ્રગટ થયા.