વાયુપુરાણમ્

યથાયોગં યથાકામં સમેષુ વિષમેષુ ચ। આરબ્ધાસ્તે નિકેતા વૈ કર્ત્તં શીતોષ્ણ વારણમ્

પછી, યોગ્યતા અને ઇચ્છા પ્રમાણે, સમાન અને ઉંચા-નીચા સ્થળોએ, તેમણે ઠંડી અને ગરમીથી બચવા માટે ઘર બનાવવાનું શરૂ કર્યું.

તતઃ સંસ્થાપયામાસ ખેટાનિ ચ પુરાણિ ચ। ગ્રામાંશ્ચૈવ યથાભાગં તથૈવાન્તઃ પુરાણિ ચ

પછી તેમણે ગામડાં અને શહેરો, તેમજ જરૂર મુજબ ગામો અને અંદરના મોહલ્લા સ્થાપ્યા.

તાસામાયામવિષ્કમ્ભાન્ સંનિવેશાન્તરાણિ ચ। ચક્રુસ્તદા યથાપ્રજ્ઞં પ્રદેશઃ સંજ્ઞિતસ્તુ તૈઃ

પછી તેમણે પોતાની સમજ પ્રમાણે વસવાટની લંબાઈ, પહોળાઈ અને અંતર નક્કી કર્યા; અને એ પ્રદેશને નામ આપ્યો.

અંગુષ્ઠસ્ય પ્રદેશિન્યા વ્યાસઃ પ્રાદેશ ઉચ્યતે। તાલઃ સ્મૃતો મધ્યમયા ગોકર્ણશ્ચાપ્યનામયા

અંગુઠા અને સૂચી આંગળીથી માપેલી પહોળાઈને પ્રદેશન કહે છે; મધ્યમા આંગળીથી તાળ, અને અનામિકા આંગળીથી ગોકર્ણ માપાય છે.

કનિષ્ઠયા વિતસ્તિસ્તુ દ્વાદશાઙુલ ઉચ્યતે। રત્નિરઙ્ગુલપર્વ્વાણિ સંખ્યયા ત્વેકવિંશતિઃ

કાનીષ્ઠા આંગળીથી વિતસ્તિ માપાય છે, જે બાર આંગળ જેટલી હોય છે; અને રત્નિ એકવીસ આંગળ જેટલી ગણાય છે.

ચતુર્વિંશતિભિશ્ચૈવ હસ્તઃ સ્યાદઙ્ગુલાનિ તુ। કિષ્કુઃ સ્મૃતો દ્વિરત્નિસ્તુ દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલમ્

હાથની માપણી ચોવીસ આંગળ જેટલી કહેવાય છે. કિષ્કુને બે રત્ની ગણાય છે, એટલે કે તે ચવ્વાલીસ આંગળ જેટલું થાય છે.

ચતુર્હસ્તં ધનુર્દણ્ડો નાલિકાયુગમેવ ચ। ધનુઃ સહસ્રે દ્વે તત્ર ગવ્યૂતિસ્તૈર્વિભાવ્યતે

ધનુષ અને બાણની લાકડી ચાર હાથ જેટલી લાંબી હોય છે. આવા બે હજાર ધનુષ મળીને ગવ્યૂતિની માપણી થાય છે.

અષ્ટૌ ધનુઃસહસ્રાણિ યોજનં તૌર્નિરુચ્યતે। એતેન યોજનેનૈવ સન્નિવેશસ્તતઃ કૃતઃ

આઠ હજાર ધનુષને એક યોજન ગણાય છે. આ યોજનથી પછી વ્યવસ્થા નક્કી થાય છે.

ચતુર્ણામેવ દુર્ગાણાં સ્વસમુત્થાનિ ત્રીણિ તુ। ચતુર્થં કૃત્રિમં દુર્ગં તસ્ય વક્ષ્યામ્યહં વિધિમ્

ચાર પ્રકારના કિલ્લાઓમાંથી ત્રણ તો કુદરતી રીતે બનેલા હોય છે. ચોથું કિલ્લું બનાવટનું હોય છે, તેનું નિયમ હું સમજાવું છું.

સૌધોચ્ચવપ્રપ્રાકારં સર્વતશ્ચાતકાવૃતમ્। તદેકં સ્વસ્તિકદ્વારં કુમારીપુરમેવ ચ

ઉચ્ચ મકાનો, ખાડા અને દિવાલોથી ઘેરાયેલું, ચારેય બાજુ વાવટાંથી ઢંકાયેલું, એક શુભ દ્વાર ધરાવતું અને કુમારીપુર નામે ઓળખાય છે.

શ્રોતસીસહ તદ્દ્વારં નિખાતં પુનરેવ ચ। હસ્તાષ્ટૌ ચ દશ શ્રેષ્ઠા નવાષ્ટૌ વાઽપરે મતાઃ

તેનું દ્વાર અને પાણીની નદી નીચે તરફ બનાવવામાં આવે છે. આઠ કે દસ હાથનું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, જ્યારે કેટલાક નવ કે આઠ પણ કહે છે.

ખેટાનાં નગરાણાઞ્ચ ગ્રામાણાઞ્ચૈવ સર્વ્વશઃ। ત્રિવિધાનાઞ્ચ દુર્ગાણાં પર્વ્વ તોદકબન્ધનમ્

કિલ્લા, શહેર અને ગામડાં માટે તેમજ ત્રણ પ્રકારના કિલ્લાઓ માટે પાણી કે પર્વતથી સીમા નક્કી થાય છે.

ત્રિવિધાનાઞ્ચ દુર્ગાણાં વિષ્કમ્ભાયામમેવ ચ। યોજનાનાઞ્ચ વિષ્કમ્ભમષ્ટભાગાર્દ્ધમાયતમ્

ત્રણ પ્રકારના કિલ્લાઓ માટે પહોળાઈ અને લંબાઈનું માપણ: પહોળાઈ યોજનના આઠમા ભાગના અડધા જેટલી હોય છે.

પરમાર્દ્ધાર્દ્ધમાયામં પ્રગુદક્‌પ્રવરં પુરમ્। છિન્નકર્ણં વિકર્ણન્તુ વ્યઞ્જનં કૃશસંસ્થિતમ્

શહેરની લંબાઈ સૌથી મોટા અડધાના પણ અડધા જેટલી હોવી જોઈએ, ઉત્તમ પાણી પૂર્વ તરફ હોવું જોઈએ. ખૂણાં કાપેલા કે વાંકા-ટાંકા કે બહુ પાતળા આકારનું ન હોવું જોઈએ.

વૃત્તં હીનઞ્ચ દીર્ઘઞ્ચ નગરં ન પ્રશસ્યતે। ચતુરસ્રાર્જવં દિક્સ્થં પ્રશસ્તંવૈ પુરં પરમ્

ગોળ, અધૂરો કે બહુ લાંબો શહેર પસંદ કરાતો નથી. ચોરસ, સીધો અને દિશા પ્રમાણે ગોઠવાયેલો શહેર શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

ચતુર્વિંશતિરાદ્યન્તુ હસ્તાનષ્ટશતં પરમ્। અત્ર મધ્યં પ્રશંસન્તિ હ્રસ્વોત્કૃષ્ટવિવર્જ્જિતમ્

મુખ્ય માપણી ચોવીસ હાથ છે અને સૌથી વધારે આઠસો હાથ છે. તેમાં મધ્યમ માપણી શ્રેષ્ઠ છે, બહુ નાનું કે બહુ મોટું ટાળવું જોઈએ.

અથ કિષ્કુશતાન્યષ્ટૌ પ્રાહુર્મુખ્યનિવેશનમ્। નગરાદર્ધવિષ્કમ્ભં ખેટં ગ્રામં તતો બહિઃ

આઠસો કિષ્કુનું વસાહત મુખ્ય ગણાય છે. શહેરની પહોળાઈના અડધામાં ખેત અને પછી બહાર ગામડું આવે છે.

નગરાદ્યોજનં ખેટં શેટાદ્ગ્રામોઽર્દ્ધયોજનમ્। દ્વિક્રોશં પરમા સીમા ક્ષેત્રસીમા ચતુર્દ્ધનુઃ

શહેરથી એક યોજન દૂર ખેત છે, ખેતથી અડધું યોજન દૂર ગામ છે. સૌથી બહારની સીમા બે ક્રોશ છે અને ખેતરની સીમા ચાર ધનુષ છે.

વિંશદ્ધનૂંષિ વિસ્તીર્ણો દિશાં માર્ગસ્તુ તૈઃ કૃતઃ। વિંશદ્ધનુર્ગ્રામમાર્ગઃ સીમામાર્ગો દશૈવ તુ

દરેક દિશામાં રસ્તો વીસ ધનુષ જેટલો પહોળો બનાવાય છે. ગામનો રસ્તો પણ વીસ ધનુષનો અને સીમાનો રસ્તો દસ ધનુષનો હોય છે.

ધનૂંષિ દશ વિસ્તીર્ણઃ શ્રીમાન્ રાજપથઃ સ્મૃતઃ। નૃવાજિરથનાગાનામસમ્બાધઃ સુસઞ્ચરઃ

રાજમાર્ગ દસ ધનુષ જેટલો પહોળો કહેવાય છે, જ્યાં માણસો, ઘોડાં, રથ અને હાથીઓ સરળતાથી જઈ શકે છે.

ધનૂંષિ ચૈવ ચત્વારિ શાખારથ્યાસ્તુ તૈઃ કૃતાઃ। ગૃહરથ્યોપરથ્યાશ્ચ દ્વિકાશ્ચાપ્યુપરથ્યકાઃ

શાખા રસ્તાઓ ચાર ધનુષ જેટલા પહોળા હોય છે. ઘર પાસેના રસ્તા અને ઉપરસ્તા બે ધનુષના અને નાના ઉપરસ્તા પણ બે ધનુષના હોય છે.

ઘણ્ટાપથશ્ચતુષ્પાદસ્ત્રિપદઞ્ચ ગૃહાન્તરમ્। વૃત્તિમાર્ગાસ્ત્વર્દ્ધપદં પ્રાગ્વંશઃ પદિકઃ સ્મૃતઃ

ઘંટાવાળો રસ્તો ચાર પગનો છે, ત્રણ પગનો રસ્તો ઘરોની વચ્ચે છે. ગોળ રસ્તાઓ અડધો પગના છે અને પૂર્વ તરફની પંક્તિ પગપાળા રસ્તો કહેવાય છે.

અવસ્કરં પરીવાહં પદમાત્રંસમન્તતઃ। કૃતેષુ તેષુ સ્થાનેષુ પુનસ્વક્રુર્ગૃહાણિ વૈ

એક પગ જેટલી પહોળી નાળીઓ ચારેય બાજુ ફરે છે. આ જગ્યાઓ તૈયાર થાય પછી ઘરમાલિકે પોતાનું ઘર બનાવવું જોઈએ.

યથા તે પૂર્વમાસન્વૈ વૃક્ષાસ્તુ ગૃહસંસ્થિતાઃ। તથા કર્તું સમારબ્ધાશ્ચિન્તયિત્વા પુનઃ પુનઃ

જેમ પહેલાં વૃક્ષો ઘરોમાં સ્થાપિત હતા, એ જ રીતે ફરીથી એમને ગોઠવવા માટે વારંવાર વિચાર કરીને લોકો કામ શરૂ કર્યું.

વૃક્ષાશ્ચૈવગતાઃ શાખા ન તાશ્ચૈવ પરાગતાઃ। અત ઊર્દ્ધ્વંગતા શ્ચાન્યા એવં તિર્ય્યગ્ગતાઃ પુરા

વૃક્ષોની શાખાઓ ફેલાઈ હતી, પણ એ શાખાઓ બીજે ક્યાંય ગઈ નહતી; ત્યાંથી કેટલીક ઉપર ગઈ અને બીજી શાખાઓ પહેલાંની જેમ આડેઆડે ફેલાઈ.

બુદ્ધ્વાઽન્વિષ્યસ્તથા ન્યાયો વૃક્ષશાખા યથા ગતાઃ। તથા કૃતાસ્તુ તૈઃ શાખાસ્તસ્માચ્છાલાસ્તુ તાઃ સ્મૃતાઃ

વૃક્ષોની શાખાઓ કેવી રીતે ફેલાય છે એ સમજીને અને તપાસીને, એમણે એ જ રીતે શાખાઓ બનાવી, તેથી એ શાખાઓ 'શાળા' તરીકે ઓળખાય છે.

એવં પ્રસિદ્ધાઃ શાખાભ્યઃ શાલાશ્ચૈવ ગૃહાણિ ચ। તસ્માત્તા વૈસ્મૃતાઃ શાલાઃ શાલાત્વં ચૈવ તાસુ તત્

એ રીતે શાખાઓમાંથી શાળા અને ઘરો જાણીતા થયા; તેથી એ શાળા તરીકે ઓળખાય છે અને એમાં શાળાનું સ્વરૂપ સ્થાપિત થયું છે.

પ્રસીદતિ મનસ્તાસુ મનઃ પ્રસાદયન્તિ તાઃ। તસ્માદ્ગૃહાણિ શાલાશ્ચ પ્રાસાદાશ્ચૈવ સંજ્ઞિતાઃ

એમાં મન આનંદ પામે છે અને એ મનને પ્રસન્ન કરે છે; તેથી ઘરો, શાળા અને પ્રાસાદો એ નામથી ઓળખાય છે.

કૃત્વા દ્વન્દ્વોપઘાતાંસ્તાન્ વાર્ત્તોપાયમચિન્તયન્। નષ્ટેષુ મધુના સાર્દ્ધં કલ્પવૃક્ષેષુ વૈ તદા। વિષાદવ્યાકુલાસ્તાવૈ પ્રજાસ્તૃષ્ણાક્ષુધાત્મિકાઃ

એ લોકો વચ્ચે ઝઘડા કરાવી અને જીવન જીવવાની રીત શોધી, જ્યારે કલ્પવૃક્ષો અને મધ ગુમ થઈ ગયા, ત્યારે લોકો દુઃખ, તરસ અને ભૂખથી વ્યથિત થઈ ગયા.