વાયુપુરાણમ્

તતસ્તેષુ પ્રણષ્ટેષુ વિભ્રાન્તા વ્યાકુલેન્દ્રિયાઃ। અભિ ધ્યાયન્તિ તાં સિદ્ધિં સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા

પછી, જ્યારે એ વૃક્ષો નાશ પામ્યા, ત્યારે લોકો ગભરાઈ ગયા અને ઇન્દ્રિયોથી વ્યાકુળ થઈ, સાચા ઇચ્છાવાળાઓએ એ સિદ્ધિ માટે મનથી ઇચ્છા રાખી.

પ્રાદુર્બભૂવુસ્તાસાં ચ વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંસ્થિતાઃ। વસ્ત્રાણિ ચ પ્રસૂયન્તે ફલાન્યાભરણાનિ ચ

પછી એમને માટે એ ઘરવાળા વૃક્ષો ફરીથી દેખાયા; અને એમાંથી વસ્ત્રો, ફળો અને આભૂષણો ઉત્પન્ન થયા.

તેષ્વેવ જાયતે તાસાં ગંધવર્ણરસાન્વિતમ્। અમાક્ષિકં મહાવીર્યં પુટકે પુટકે મધુ

એ જ વૃક્ષોમાંથી એમને માટે સુગંધ, રંગ અને સ્વાદથી ભરપૂર, ખૂબ જ શક્તિશાળી મધ દરેક ગાંઠમાં બન્યું.

તેન તા વર્તયન્તિ સ્મ મુખે ત્રેતાયુગસ્ય ચ। હૃષ્ટતુષ્ટાસ્તયા સિદ્ધ્યા પ્રજા વૈ વિગતજ્વરાઃ

એથી તેઓ ત્રેતાયુગના આરંભે એ સિદ્ધિથી આનંદિત અને સંતોષી રહી, અને બધા લોકો દુઃખમુક્ત થઈને જીવતા હતા.

પુનઃ કાલાંતરેણૈવ પુનર્લ્લોભાવૃતાસ્તુ તાઃ। વૃક્ષાંસ્તાન્ પર્યગૃહ્ણન્ત મધુ વા માક્ષિકં બલાત્

પછી થોડા સમય પછી, લોભથી ઘેરાઈને, તેમણે એ વૃક્ષો અને મધને જોરથી પકડી લીધા.

તાસાં તેનાપચારેણ પુનર્લ્લોકકૃતેન વૈ। પ્રણષ્ટા મધુના સાર્દ્ધં કલ્પવૃક્ષાઃ વ્કચિત્ વ્કચિત્

એમના એ અપરાધથી, ફરીથી લોકોના કારણે, કાંઈક કાંઈક જગ્યાએ કલ્પવૃક્ષો અને મધ બંને નાશ પામ્યા.

તસ્યામેવાલ્પશિષ્ટાયાં સંધ્યાકાલવશાત્તદા। પ્રાવર્તંત તદા તાસાં દ્વંદ્વાન્યભ્યુત્થિતાનિ તુ

જ્યારે એમાંથી થોડું જ બચ્યું હતું, ત્યારે સંધ્યાના પ્રભાવથી એમના વચ્ચે દ્વંદ્વો ઊભા થયા.

શીતવાતાતપૈસ્તીવ્રૈસ્તતસ્તા દુઃખિતા ભૃશમ્

પછી, ભારે ઠંડી, પવન અને તાપથી તેઓ ખૂબ જ દુઃખી થયા.

કૃત્વા દ્વંદ્વ પ્રતીકારં નિકેતાનિ હિ ભોજિરે। પૂર્વં નિકમિપારાસ્તે અનિકેતાશ્રયા ભૃશમ્

દ્વંદ્વોનો ઉપાય કરવા માટે, તેમણે ઘર બનાવ્યાં; પહેલાં તેઓ મોટાભાગે ઘર વિના રહેતા.

યથાયોગ્યં યથાપ્રીતિ નિકેતેષ્વવસન્ પુનઃ। મરુધન્વસુ નિમ્નેષુ પર્વતેષુ નદીષુ ચ। સંશ્રયન્તિ ચ દુર્ગાણિ ધન્વાનં શાશ્વતોદકમ્

પછી, યોગ્યતા અને પસંદગી પ્રમાણે, તેઓ ઘરોમાં રહેવા લાગ્યા—મેદાનોમાં, રણમાં, નીચાણવાળા પ્રદેશોમાં, પર્વતો પર અને નદીઓ પાસે; અને કિલ્લાઓમાં તથા સતત પાણીવાળા રણોમાં પણ આશરો લીધો.

યથાયોગં યથાકામં સમેષુ વિષમેષુ ચ। આરબ્ધાસ્તે નિકેતા વૈ કર્ત્તં શીતોષ્ણ વારણમ્

પછી, યોગ્યતા અને ઇચ્છા પ્રમાણે, સમાન અને ઉંચા-નીચા સ્થળોએ, તેમણે ઠંડી અને ગરમીથી બચવા માટે ઘર બનાવવાનું શરૂ કર્યું.

તતઃ સંસ્થાપયામાસ ખેટાનિ ચ પુરાણિ ચ। ગ્રામાંશ્ચૈવ યથાભાગં તથૈવાન્તઃ પુરાણિ ચ

પછી તેમણે ગામડાં અને શહેરો, તેમજ જરૂર મુજબ ગામો અને અંદરના મોહલ્લા સ્થાપ્યા.

તાસામાયામવિષ્કમ્ભાન્ સંનિવેશાન્તરાણિ ચ। ચક્રુસ્તદા યથાપ્રજ્ઞં પ્રદેશઃ સંજ્ઞિતસ્તુ તૈઃ

પછી તેમણે પોતાની સમજ પ્રમાણે વસવાટની લંબાઈ, પહોળાઈ અને અંતર નક્કી કર્યા; અને એ પ્રદેશને નામ આપ્યો.

અંગુષ્ઠસ્ય પ્રદેશિન્યા વ્યાસઃ પ્રાદેશ ઉચ્યતે। તાલઃ સ્મૃતો મધ્યમયા ગોકર્ણશ્ચાપ્યનામયા

અંગુઠા અને સૂચી આંગળીથી માપેલી પહોળાઈને પ્રદેશન કહે છે; મધ્યમા આંગળીથી તાળ, અને અનામિકા આંગળીથી ગોકર્ણ માપાય છે.

કનિષ્ઠયા વિતસ્તિસ્તુ દ્વાદશાઙુલ ઉચ્યતે। રત્નિરઙ્ગુલપર્વ્વાણિ સંખ્યયા ત્વેકવિંશતિઃ

કાનીષ્ઠા આંગળીથી વિતસ્તિ માપાય છે, જે બાર આંગળ જેટલી હોય છે; અને રત્નિ એકવીસ આંગળ જેટલી ગણાય છે.

ચતુર્વિંશતિભિશ્ચૈવ હસ્તઃ સ્યાદઙ્ગુલાનિ તુ। કિષ્કુઃ સ્મૃતો દ્વિરત્નિસ્તુ દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલમ્

હાથની માપણી ચોવીસ આંગળ જેટલી કહેવાય છે. કિષ્કુને બે રત્ની ગણાય છે, એટલે કે તે ચવ્વાલીસ આંગળ જેટલું થાય છે.

ચતુર્હસ્તં ધનુર્દણ્ડો નાલિકાયુગમેવ ચ। ધનુઃ સહસ્રે દ્વે તત્ર ગવ્યૂતિસ્તૈર્વિભાવ્યતે

ધનુષ અને બાણની લાકડી ચાર હાથ જેટલી લાંબી હોય છે. આવા બે હજાર ધનુષ મળીને ગવ્યૂતિની માપણી થાય છે.

અષ્ટૌ ધનુઃસહસ્રાણિ યોજનં તૌર્નિરુચ્યતે। એતેન યોજનેનૈવ સન્નિવેશસ્તતઃ કૃતઃ

આઠ હજાર ધનુષને એક યોજન ગણાય છે. આ યોજનથી પછી વ્યવસ્થા નક્કી થાય છે.

ચતુર્ણામેવ દુર્ગાણાં સ્વસમુત્થાનિ ત્રીણિ તુ। ચતુર્થં કૃત્રિમં દુર્ગં તસ્ય વક્ષ્યામ્યહં વિધિમ્

ચાર પ્રકારના કિલ્લાઓમાંથી ત્રણ તો કુદરતી રીતે બનેલા હોય છે. ચોથું કિલ્લું બનાવટનું હોય છે, તેનું નિયમ હું સમજાવું છું.

સૌધોચ્ચવપ્રપ્રાકારં સર્વતશ્ચાતકાવૃતમ્। તદેકં સ્વસ્તિકદ્વારં કુમારીપુરમેવ ચ

ઉચ્ચ મકાનો, ખાડા અને દિવાલોથી ઘેરાયેલું, ચારેય બાજુ વાવટાંથી ઢંકાયેલું, એક શુભ દ્વાર ધરાવતું અને કુમારીપુર નામે ઓળખાય છે.

શ્રોતસીસહ તદ્દ્વારં નિખાતં પુનરેવ ચ। હસ્તાષ્ટૌ ચ દશ શ્રેષ્ઠા નવાષ્ટૌ વાઽપરે મતાઃ

તેનું દ્વાર અને પાણીની નદી નીચે તરફ બનાવવામાં આવે છે. આઠ કે દસ હાથનું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, જ્યારે કેટલાક નવ કે આઠ પણ કહે છે.

ખેટાનાં નગરાણાઞ્ચ ગ્રામાણાઞ્ચૈવ સર્વ્વશઃ। ત્રિવિધાનાઞ્ચ દુર્ગાણાં પર્વ્વ તોદકબન્ધનમ્

કિલ્લા, શહેર અને ગામડાં માટે તેમજ ત્રણ પ્રકારના કિલ્લાઓ માટે પાણી કે પર્વતથી સીમા નક્કી થાય છે.

ત્રિવિધાનાઞ્ચ દુર્ગાણાં વિષ્કમ્ભાયામમેવ ચ। યોજનાનાઞ્ચ વિષ્કમ્ભમષ્ટભાગાર્દ્ધમાયતમ્

ત્રણ પ્રકારના કિલ્લાઓ માટે પહોળાઈ અને લંબાઈનું માપણ: પહોળાઈ યોજનના આઠમા ભાગના અડધા જેટલી હોય છે.

પરમાર્દ્ધાર્દ્ધમાયામં પ્રગુદક્‌પ્રવરં પુરમ્। છિન્નકર્ણં વિકર્ણન્તુ વ્યઞ્જનં કૃશસંસ્થિતમ્

શહેરની લંબાઈ સૌથી મોટા અડધાના પણ અડધા જેટલી હોવી જોઈએ, ઉત્તમ પાણી પૂર્વ તરફ હોવું જોઈએ. ખૂણાં કાપેલા કે વાંકા-ટાંકા કે બહુ પાતળા આકારનું ન હોવું જોઈએ.

વૃત્તં હીનઞ્ચ દીર્ઘઞ્ચ નગરં ન પ્રશસ્યતે। ચતુરસ્રાર્જવં દિક્સ્થં પ્રશસ્તંવૈ પુરં પરમ્

ગોળ, અધૂરો કે બહુ લાંબો શહેર પસંદ કરાતો નથી. ચોરસ, સીધો અને દિશા પ્રમાણે ગોઠવાયેલો શહેર શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

ચતુર્વિંશતિરાદ્યન્તુ હસ્તાનષ્ટશતં પરમ્। અત્ર મધ્યં પ્રશંસન્તિ હ્રસ્વોત્કૃષ્ટવિવર્જ્જિતમ્

મુખ્ય માપણી ચોવીસ હાથ છે અને સૌથી વધારે આઠસો હાથ છે. તેમાં મધ્યમ માપણી શ્રેષ્ઠ છે, બહુ નાનું કે બહુ મોટું ટાળવું જોઈએ.

અથ કિષ્કુશતાન્યષ્ટૌ પ્રાહુર્મુખ્યનિવેશનમ્। નગરાદર્ધવિષ્કમ્ભં ખેટં ગ્રામં તતો બહિઃ

આઠસો કિષ્કુનું વસાહત મુખ્ય ગણાય છે. શહેરની પહોળાઈના અડધામાં ખેત અને પછી બહાર ગામડું આવે છે.

નગરાદ્યોજનં ખેટં શેટાદ્ગ્રામોઽર્દ્ધયોજનમ્। દ્વિક્રોશં પરમા સીમા ક્ષેત્રસીમા ચતુર્દ્ધનુઃ

શહેરથી એક યોજન દૂર ખેત છે, ખેતથી અડધું યોજન દૂર ગામ છે. સૌથી બહારની સીમા બે ક્રોશ છે અને ખેતરની સીમા ચાર ધનુષ છે.

વિંશદ્ધનૂંષિ વિસ્તીર્ણો દિશાં માર્ગસ્તુ તૈઃ કૃતઃ। વિંશદ્ધનુર્ગ્રામમાર્ગઃ સીમામાર્ગો દશૈવ તુ

દરેક દિશામાં રસ્તો વીસ ધનુષ જેટલો પહોળો બનાવાય છે. ગામનો રસ્તો પણ વીસ ધનુષનો અને સીમાનો રસ્તો દસ ધનુષનો હોય છે.