વાયુપુરાણમ્

સત્ત્વં કૃતં રજસ્ત્રેતા દ્વાપરન્તુ રજસ્તમૌ। કલૌ તમસ્તુ વિજ્ઞેયં યુગવૃત્તવશેન તુ

કૃતા યુગમાં સત્વ ગુણ પ્રભુત્વ ધરાવે છે, ત્રેતામાં રજસ, દ્વાપર યુગમાં રજસ અને તમસ બંને, અને કળિયુગમાં માત્ર તમસ ગુણ જ છે; યુગોની સ્વભાવ પ્રમાણે આ જાણવું.

કાલઃ કૃતે યુગે ત્વેષ તસ્ય સંખ્યાન્નિબોધત। ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં ત્ત કૃતં યુગમ્

હવે કૃતા યુગમાં સમય આ રીતે છે: તેની ગણતરી સાંભળો—કૃતા યુગ ચાર હજાર વર્ષનો હોય છે.

સન્ધ્યાંશૌ તસ્ય દિવ્યાનિ શતાન્યષ્ટૌ ચ સંખ્યયા। તદા તાસાં બભૂવાયુર્ન્ન ચ ક્લેશવિપત્તયઃ

કૃતા યુગના સંધ્યાકાળના ભાગો આઠ સો દિવ્ય વર્ષ છે; એ સમયે વાયુ હાજર હતો અને કોઈ દુઃખ કે આપત્તિ નહોતી.

તતઃ કૃતયુગે તસ્મિન્ સન્ધ્યાંશે હિ ગતે તુ વૈઃ। પાદાવશિષ્ટો ભવતિ યુગધર્મસ્તુ સર્વશઃ

કૃતા યુગના સંધ્યાકાળનો ભાગ પસાર થયા પછી, યુગના ધર્મનો માત્ર એક ચોથો ભાગ બાકી રહે છે, અને તેની બધી વિશેષતાઓ.

સન્ધ્યાયામપ્યતીતાયામન્તકાલે યુગસ્ય તુ। પાદતશ્વાવતિષ્ઠેત્તુ સન્ધ્યાધર્મો યુગસ્ય તુ। એવં કૃતે તુ નિઃશેષે સિદ્ધિ સ્ત્વન્તર્દધે તદા

સંધ્યાકાળ પૂરી થઈ જાય અને યુગના અંતે, સંધ્યાના ધર્મનો માત્ર ચોથો ભાગ બાકી રહે છે; એ રીતે કૃતા યુગમાં પૂર્ણતા એ સમયે સંપૂર્ણ રીતે અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

તસ્યાઞ્ચ સિદ્ધૌ ભ્રષ્ટાયાં માનસ્યામભવત્તતઃ। સિદ્ધિરન્યા યુગે તસ્મિસ્ત્રેતાયામન્તરે કૃતાઃ

જ્યારે એ પૂર્ણતા ગુમાઈ જાય છે, ત્યારે ત્રેતામાં બીજી એક પૂર્ણતા ઉદ્ભવે છે, માનસિક પૂર્ણતાની જગ્યાએ.

સર્ગાદૌ યા મયાષ્ટૌ તુ માનસ્યો વૈ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। અષ્ટૌ તાઃ ક્રમયોગેન સિદ્ધયો યાન્તિ સંક્ષયમ્

સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં મેં જે આઠ માનસિક પૂર્ણતાઓ જણાવેલી, એ આઠ પૂર્ણતાઓ ક્રમશઃ ઘટતી જાય છે.

કલ્પાદૌ માનસી હ્યેષા સિદ્ધિર્ભવતિ સા કૃતે। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ ચતુર્યુગવિભાગશઃ। વર્ણાશ્રમાચારકૃતઃ કર્મસિદ્ધોદ્ભવઃ સ્મૃતઃ

કલ્પના આરંભે કૃતા યુગમાં એ માનસિક પૂર્ણતા રહે છે; દરેક મન્વંતરમાં, ચાર યુગોની વહેંચણી પ્રમાણે, વર્ણ અને આશ્રમના આચારથી કરેલા કર્મથી પૂર્ણતા પ્રાપ્ત થાય છે.

સન્ધ્યાકૃતસ્ય પાદેન સન્ધ્યાપાદેન ચાંશતઃ। કૃતસન્ધ્યાંશકા હ્યેતે ત્રીંસ્ત્રીન્ પાદાન્ પરસ્પરાન્। હ્રસન્તિ યુગધર્મૈસ્તે તપઃ શ્રુતબલાયુષૈઃ

કૃતા યુગના સંધ્યાકાળના ભાગથી અને એના ભાગના અંશથી, એ ત્રણ ચોથા ભાગો ઘટી જાય છે, અને યુગના ધર્મો—તપ, શાસ્ત્રબળ અને આયુષ્ય—પણ ઘટે છે.

તતઃ કૃતાંશે ક્ષીણે તુ બભૂવ તદનન્તરમ્। ત્રેતાયાં યુગમન્યન્તુ કૃતાશમૃષિસત્તમાઃ

પછી, જ્યારે કૃતા યુગના સંધ્યાકાળનો ભાગ ઓછો થઈ જાય છે, તરત જ ત્રેતાયુગ શરૂ થાય છે, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ.

તસ્મિન્ ક્ષીણે કૃતાંશે તુ તચ્છિષ્ટાસુ પ્રજાસ્વિહ। કલ્પાદૌ સંપ્રવૃત્તાયાસ્ત્રેતાયાઃ પ્રમુખે તદા

જ્યારે કૃતા યુગના સંધ્યાકાળનો ભાગ ઘટી જાય છે, બાકી રહેલી પ્રજાઓમાં, ત્રેતાયુગના આરંભે, કલ્પની શરૂઆતમાં, એ યુગ શરૂ થાય છે.

પ્રણશ્યતિ તદા સિદ્ધિઃ કાલયોગેન નાન્યથા। તસ્યાં સિદ્ધૌ પ્રણષ્ટાયામન્યા સિદ્ધિરવર્ત્તત

પછી, સમયના પ્રભાવથી પૂર્ણતા અદૃશ્ય થઈ જાય છે, બીજું કોઈ કારણ નથી; જ્યારે એ પૂર્ણતા ગુમાઈ જાય છે, ત્યારે બીજી પૂર્ણતા ઉદ્ભવે છે.

અપાં સૌક્ષ્મ્યે પ્રતિગતે તદા મેઘાત્મના તુ તૌ। મેઘેભ્યસ્તનયિત્નુભ્યઃ પ્રવૃત્તં વૃષ્ટિસર્જ્જનમ્

જ્યારે પાણીની સૂક્ષ્મતા દૂર થઈ જાય છે, ત્યારે વાદળના સ્વરૂપથી, વાદળ અને વીજળીમાંથી વરસાદ શરૂ થાય છે.

સકૃદેવ તયા વૃષ્ટ્યા સંયુક્તે પૃથિવીતલે। પ્રાદુરાસંસ્તદા તાસાં વૃક્ષાસ્તુ ગૃહસંસ્થિતાઃ

એક વખત એ વરસાદથી પૃથ્વીનું સપાટી ભેગું થઈ ગયું; ત્યારબાદ, વૃક્ષો ઘર-ઘરમાં ઉભા થયા.

સર્વપ્રત્યુપભોગસ્તુ તાસાં તેભ્યઃ પ્રજાયતે। વર્ત્તયન્તિ હિ તેભ્યસ્તાસ્ત્રેતાયુગમુખે પ્રજાઃ

એમાંથી સર્વપ્રકારની ભોગવટા ઉત્પન્ન થાય છે; ત્રેતાયુગના આરંભે, પ્રજાઓ એમાંથી જીવન નિર્વાહ કરે છે.

તતઃ કાલેન મહતા તાસામેવ વિપર્યયાત્। રાગલોભાત્મકો ભાવસ્તદા હ્યાકસ્મિકોઽભવત્

પછી, લાંબા સમય પછી, એમાં ફેરફારથી, રાગ અને લોભથી ભરેલો ભાવ અચાનક જન્મે છે.

યત્તદ્ભવતિ નારીણાં જીવિતાન્તે તદાર્ત્તવમ્। તદા તદ્વૈ ન ભવતિ પુનર્યુગબલેન તુ

સ્ત્રીઓના જીવનના અંતે જે થાય છે, એટલે રજસ્રાવ, એ સમયે નહોતું, પણ પછી યુગના પ્રભાવથી એ દેખાવા લાગ્યું.

તાસાં પુનઃ પ્રવૃત્તં તુ માસે માસે તદાર્ત્તવમ્। તતસ્તેનૈવ યોગેન વર્ત્તતાં મિથુને તદા

તેમને ફરીથી દર મહિને સ્ત્રાવ થતો રહ્યો; એ જ રીતે, એ સમયે મિલન પણ થતું હતું.

. તાસાં તત્કાલભાવિત્વાન્માસિ માસ્યુપગચ્છતામ્। અકાલે હ્યાર્ત્તવોત્પત્તિર્ગર્ભોત્પત્તિરજાયત

એ સમયે એમના પર એ અસર થવાથી, જ્યારે તેઓ દર મહિને મળતા, અને અસમયે સ્ત્રાવ થતો, ત્યારે ગર્ભ પણ રહેતો.

વિપર્યયેણ તાસાં તુ તેન કાલેન ભાવિના। પ્રણશ્યન્તિ તતઃ સર્વે વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંસ્થિતાઃ

પણ વિપરીત રીતે, નિર્ધારિત સમયે, ઘરમાં ઊગેલા બધા વૃક્ષો નાશ પામ્યા.

તતસ્તેષુ પ્રણષ્ટેષુ વિભ્રાન્તા વ્યાકુલેન્દ્રિયાઃ। અભિ ધ્યાયન્તિ તાં સિદ્ધિં સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા

પછી, જ્યારે એ વૃક્ષો નાશ પામ્યા, ત્યારે લોકો ગભરાઈ ગયા અને ઇન્દ્રિયોથી વ્યાકુળ થઈ, સાચા ઇચ્છાવાળાઓએ એ સિદ્ધિ માટે મનથી ઇચ્છા રાખી.

પ્રાદુર્બભૂવુસ્તાસાં ચ વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંસ્થિતાઃ। વસ્ત્રાણિ ચ પ્રસૂયન્તે ફલાન્યાભરણાનિ ચ

પછી એમને માટે એ ઘરવાળા વૃક્ષો ફરીથી દેખાયા; અને એમાંથી વસ્ત્રો, ફળો અને આભૂષણો ઉત્પન્ન થયા.

તેષ્વેવ જાયતે તાસાં ગંધવર્ણરસાન્વિતમ્। અમાક્ષિકં મહાવીર્યં પુટકે પુટકે મધુ

એ જ વૃક્ષોમાંથી એમને માટે સુગંધ, રંગ અને સ્વાદથી ભરપૂર, ખૂબ જ શક્તિશાળી મધ દરેક ગાંઠમાં બન્યું.

તેન તા વર્તયન્તિ સ્મ મુખે ત્રેતાયુગસ્ય ચ। હૃષ્ટતુષ્ટાસ્તયા સિદ્ધ્યા પ્રજા વૈ વિગતજ્વરાઃ

એથી તેઓ ત્રેતાયુગના આરંભે એ સિદ્ધિથી આનંદિત અને સંતોષી રહી, અને બધા લોકો દુઃખમુક્ત થઈને જીવતા હતા.

પુનઃ કાલાંતરેણૈવ પુનર્લ્લોભાવૃતાસ્તુ તાઃ। વૃક્ષાંસ્તાન્ પર્યગૃહ્ણન્ત મધુ વા માક્ષિકં બલાત્

પછી થોડા સમય પછી, લોભથી ઘેરાઈને, તેમણે એ વૃક્ષો અને મધને જોરથી પકડી લીધા.

તાસાં તેનાપચારેણ પુનર્લ્લોકકૃતેન વૈ। પ્રણષ્ટા મધુના સાર્દ્ધં કલ્પવૃક્ષાઃ વ્કચિત્ વ્કચિત્

એમના એ અપરાધથી, ફરીથી લોકોના કારણે, કાંઈક કાંઈક જગ્યાએ કલ્પવૃક્ષો અને મધ બંને નાશ પામ્યા.

તસ્યામેવાલ્પશિષ્ટાયાં સંધ્યાકાલવશાત્તદા। પ્રાવર્તંત તદા તાસાં દ્વંદ્વાન્યભ્યુત્થિતાનિ તુ

જ્યારે એમાંથી થોડું જ બચ્યું હતું, ત્યારે સંધ્યાના પ્રભાવથી એમના વચ્ચે દ્વંદ્વો ઊભા થયા.

શીતવાતાતપૈસ્તીવ્રૈસ્તતસ્તા દુઃખિતા ભૃશમ્

પછી, ભારે ઠંડી, પવન અને તાપથી તેઓ ખૂબ જ દુઃખી થયા.

કૃત્વા દ્વંદ્વ પ્રતીકારં નિકેતાનિ હિ ભોજિરે। પૂર્વં નિકમિપારાસ્તે અનિકેતાશ્રયા ભૃશમ્

દ્વંદ્વોનો ઉપાય કરવા માટે, તેમણે ઘર બનાવ્યાં; પહેલાં તેઓ મોટાભાગે ઘર વિના રહેતા.