વાયુપુરાણમ્

હર્ષા યે તમસઃ પુત્રા જજ્ઞિરે દ્વાદશૈવ તુ । હરયો નામ તે દેવા યજ્ઞભાજસ્તથાઽભવન્ ।। ૬.

હર્ષના બાર પુત્રો તામસ મન્વંતરમાં જન્મ્યા; આ દેવતાઓ 'હરય' કહેવાયા અને યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા બન્યા.

તતસ્તે હરયો દેવાઃ પ્રાપ્તે ચારિષ્ણવેઽન્તરે। વૈકુણ્ઠાયાં તતસ્તે વૈ ચરિષ્ણોર્જજ્ઞિરે સુરાઃ। વૈકુણ્ઠા નામ તે દેવાઃ પઞ્ચમસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૬.

પછી જ્યારે ચરિષ્ણુ મન્વંતર આવ્યો, ત્યારે એ હરય દેવતાઓ વૈકુંઠામાંથી જન્મ્યા; પાંચમા મન્વંતરમાં ચરિષ્ણુમાંથી જન્મેલા દેવતાઓ 'વૈકુંઠ' કહેવાયા.

તતસ્તે વૈ પુનર્દ્દેવા વૈકુણ્ઠાઃ પ્રાપ્ય ચાક્ષુષમ્। સાધ્યાયાં દ્વાદશ સુતા જજ્ઞિરે ધર્મસૂનવઃ ।। ૬.

પછી જ્યારે વૈકુંઠ દેવતાઓ ચાક્ષુષ મન્વંતર પહોંચ્યા, ત્યારે સાધ્યા માંથી ધર્મના બાર પુત્રો જન્મ્યા.

તતસ્તે વૈ પુનઃ સાધ્યાઃ સંક્ષીણે ચાક્ષુષેઽન્તરે । ઉપસ્થિતે મનોઃ સર્ગે પુનર્વૈવસ્વતસ્ય હ ।। ૬.

પછી જ્યારે ચાક્ષુષ મન્વંતર અંતે સાધ્યા દેવતાઓ ક્ષીણ થયા અને વૈવસ્વત મનુનું સર્જન નજીક આવ્યું,

આદ્યે ત્રેતાયુગમુખે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતસ્ય તુ । અંશેન સાધ્યાસ્તેઽદિત્યાં મારીચાત્ કશ્યપાત્ પુનઃ ।। ૬.

પ્રથમ ત્રેતાયુગના આરંભે, વૈવસ્વત મન્વંતરમાં, સાધ્યા દેવતાઓ અંશે અદિતીમાં, મરીચિ અને કશ્યપમાંથી જન્મ્યા.

જજ્ઞિરે દ્વાદશાદિત્યા વર્ત્તમાનેઽન્તરે પુનઃ। યદા ત્વેતે સમુત્પન્નાશ્ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૬.

હવે વર્તમાન મન્વંતરમાં બાર આદિત્યો જન્મ્યા; અને જ્યારે તેઓ ચાક્ષુષ મનુના મન્વંતરમાં પ્રગટ થયા,

તતઃ સ્વાયમ્ભુવે સાધ્યા જજ્ઞિરે દ્વાદશામરાઃ। એવમાદ્યા જયાસ્તે વૈ શાપાત્સમભવંસ્તદા ।। ૬.

પછી સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં બાર અમર સાધ્યા જન્મ્યા; આમ, મૂળ જયાઓ શાપના કારણે એ સમયે ઉત્પન્ન થયા.

ય ઇમાં સપ્તસમ્ભૂતિં દેવાનાં દેવશાસનાત્ । પઠેદ્યઃ શ્રદ્ધયા યુક્તઃ પ્રત્વાયં ન ગચ્છતિ ।। ૬.

જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક ભગવાનના આદેશથી દેવતાઓની આ સાત પ્રકારની ઉત્પત્તિનું પઠન કરે છે, તે માર્ગથી કદી વિમુખ થતો નથી.

ઇત્યેતે ભૂતયઃ સપ્ત જયાનાં સપ્તલક્ષણાઃ। પરિક્રાન્તા મયા ચાદ્ય કિમ્ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છથ ।। ૬.

આ રીતે, જયાઓની સાત પ્રકારની ઉત્પત્તિ અને તેમના સાત લક્ષણો આજે મેં વર્ણવી છે. હવે તમે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?

દૈત્યાનાં દાનવાનાઞ્ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્। સર્વભૂતપિશાચાનાં પશૂનાં પક્ષિવીરુધામ્। ઉત્પત્તિં નિધનઞ્ચૈવ વિસ્તરાત્ કથયસ્વ નઃ ।। ૬.

દૈત્ય, દાનવ, ગંધર્વ, સાપ, રાક્ષસ, બધા જીવ, ભૂત, પશુ, પક્ષી અને વનસ્પતિઓની ઉત્પત્તિ અને અંત વિશે અમને વિગતે કહો.

એવમુક્તસ્તદા સૂત ઉવાચ ઋષિસત્તમાન્ । દિતેઃ પુત્રદ્વયં જજ્ઞે કશ્યપાદિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૬.

આ રીતે પૂછાતા, સૂતાએ મહાન ઋષિઓને કહ્યું: અમને સાંભળ્યું છે કે કશ્યપે દિતિમાંથી બે પુત્રો પેદા કર્યા હતા.

કશ્યપસ્યાત્મજૌ તૌ વૈ સર્વેભ્યઃ પૂર્વજૌ સ્મૃતૌ। સૂત્યેઽહન્યતિરાત્રસ્ય કશ્યપસ્યાશ્વમેધિકે ।। ૬.

કશ્યપના એ બંને પુત્રો બધા કરતાં મોટા ગણાય છે; તેઓ કશ્યપના લાંબા અશ્વમેધ યજ્ઞના દિવસે જન્મ્યા હતા.

હિરણ્યકશિપુર્નામ પ્રથમં ઋત્વિગાસનમ્। દિત્યા ગર્ભાદ્વિનિઃસૃત્ય તત્રાસીનોચ્ચસંસદિ। હિરણ્યકશિપુસ્તસ્માત્ કર્મણા તેન સ સ્મૃતઃ ।। ૬.

પહેલો પુત્ર, હિરણ્યકશિપુ નામે, દિતિના ગર્ભમાંથી બહાર આવીને મહાસભામાં યજ્ઞકર્મ માટેના આસન પર બેઠો; એથી તેને હિરણ્યકશિપુ નામ મળ્યું.

હિરણ્યકશિપોર્નામ જન્મ ચૈવ મહાત્મનઃ। પ્રભાવ़ઞ્ચૈવ દૈત્યસ્ય વિસ્તરાદ્બ્રૂહિ નઃ પ્રભો ।। ૬.

હે પ્રભુ, મહાન હિરણ્યકશિપુ દૈત્યના જન્મ અને તેની મહિમા વિશે અમને વિગતે કહો.

કશ્યપસ્યાશ્વમેધોઽભૂત્ પુણ્યો વૈ પુષ્કરે પુરા। ઋષિભિર્દ્દેવતાભિશ્ચ ગન્ધર્વૈ રુપશોભિતઃ ।। ૬.

કશ્યપનો પવિત્ર અશ્વમેધ યજ્ઞ અગાઉ પુષ્કર ખાતે થયો હતો, જ્યાં ઋષિઓ, દેવતાઓ અને ગંધર્વોએ યજ્ઞને શોભાવ્યું હતું.

ઉત્કૃષ્ટેનૈવ વિધિના આખ્યાનાદૌ યથાવિધિ। આસનાન્યુપક્લૃપ્તાનિ કાઞ્ચનાનિ તુ પઞ્ચ વૈ ।। ૬.

કથાની શરૂઆતમાં શ્રેષ્ઠ રીતથી પાંચ સોનાના આસન યોગ્ય રીતે ગોઠવવામાં આવ્યા હતા.

કુશપૂતાનિ ત્રીણ્યત્ર કૂર્ચફલકમેવ ચ। મુખ્યાર્ત્વિજશ્ચ ચત્વારસ્તેષાન્તાન્યુપકલ્પયેત્ ।। ૬.

ત્યાં ત્રણ આસન કુશથી શુદ્ધ કરવામાં આવ્યા હતા અને એક આસન કૂર્ચા માટે હતું; મુખ્ય ચાર ઋત્વિજોને એ આસનો પર બેસાડવામાં આવ્યા.

શુભં તત્રાસનં યત્તુ હોતુરર્થે પ્રકલ્પિતમ્। હિરણ્મયં તથા દિવ્યં દિવ્યાસ્તરણસંસ્તૃતમ્ ।। ૬.

હોતૃ માટે જે શુભ આસન ગોઠવાયું હતું, તે સોનાનું અને દિવ્ય હતું, અને તેમાં સ્વર્ગીય ચાદર પાથરવામાં આવી હતી.

અન્તર્વત્ની દિતિશ્ચૈવ પત્નીત્વં સ્મુપાગતા। દશ વર્ષસહસ્રાણિ ગર્ભસ્તસ્યા અવર્તત ।। ૬.

દિતિ ગર્ભવતી હતી અને પત્ની તરીકે રહી; તેનો ગર્ભ દસ હજાર વર્ષ સુધી રહ્યો.

સ તુ ગર્ભાદ્વિનિઃસૃત્ય માતુર્વૈ ઉદરાત્તદા। ઉપક્લૃપ્તાસનં યત્તુ હોતુરર્થે હિરણ્મયમ્। નિષસાદ સગર્ભોઽત્ર તત્રાસીનઃ શશંસ ચ ।। ૬.

પછી, માતાના ગર્ભમાંથી બહાર આવી, તે હોતૃ માટે તૈયાર કરેલા સોનાના આસન પર બેઠો, અને ત્યાં બેઠા બેઠા બોલ્યો.

આક્યાનપઞ્ચમાન્ વેદાન્ મહર્ષિઃ કાશ્યપો યથા। તં દૃષ્ટ્વા મુનયસ્તસ્ય નામાકુર્વંસ્તુ તદ્વિધમ્ ।। ૬.

મહર્ષિ કશ્યપને, જેમ પાંચ વેદકથાઓમાં વર્ણવાયું છે, ઋષિઓએ જોયો અને ત્યારબાદ તેનું નામ પણ એ પ્રમાણે રાખ્યું.

હિરણ્યકશિપુસ્તસ્માત્ કર્મણા તેન વિશ્રુતઃ। હિરણ્યાક્ષોઽનુજસ્તસ્ય સિંહિકા તસ્ય ચાનુજા। રાહોઃ સા જનની દેવી વિપ્રચિત્તેઃ પરિગ્રહાત્ ।। ૬.

એ રીતે, હિરણ્યકશિપુ એ કાર્યથી પ્રસિદ્ધ થયો; તેનો નાનો ભાઈ હિરણ્યાક્ષ હતો અને બહેનનું નામ સિંહિકા હતું; સિંહિકા વિપ્રચિત્તિને પતિ બનાવીને રાહુની માતા બની.

હિરણ્યકશિપુર્દ્દૈત્યશ્ચચાર પરમં તપઃ। શતં વર્ષસહસ્રાણાં નિરાહારો હ્યધઃશિરાઃ ।। ૬.

હિરણ્યકશિપુ દૈત્યએ એક લાખ વર્ષ સુધી ઊંધા મોઢે ઊભા રહી અને અન્ન લીધા વિના કઠિન તપ કર્યું.

તં બ્રહ્મા છન્દયામાસ દૈત્યં તુષ્ટો વરેણ તુ। સર્વામરત્વં વિપ્રેભ્યઃ સર્વભૂતેભ્ય એવ ચ। યોગાદ્દેવાન્ વિનિર્જિત્ય સર્વદેવત્વમાસ્થિતઃ ।। ૬.

બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈને દૈત્યને વરદાન આપ્યું; તેને બ્રાહ્મણો અને બધા જીવોમાં અમરત્વ મળ્યું, અને યોગબળે દેવતાઓને જીતીને સર્વદેવતા બની ગયો.

દાનવાશ્ચાસુરાશ્ચૈવ દેવાઃ સમા ભવન્તુ વૈ। મારુતેર્યન્મહૈશ્વર્યમેષ મે દીયતાં વરઃ ।। ૬.

દાનવ, અસુર અને દેવો બધા સમાન થાય અને મારુત જેવું મહાન ઔજસ્ય મને વરદાન રૂપે મળે – એવી મારી ઈચ્છા છે.

એવમુક્તોઽથ બ્રહ્મા તુ તસ્મૈ દત્ત્વા યથેપ્સિતમ્। દત્ત્વા તસ્મૈ વરાન્ દિવ્યાન્ તત્રૈવાન્તરધીયત। હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યઃ શ્લોકૈર્ગીતઃ પુરાતનૈઃ ।। ૬.

આ રીતે માંગ્યા પછી, બ્રહ્માએ તેને ઈચ્છિત વરદાન અને દિવ્ય દાન આપ્યા અને ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા; હિરણ્યકશિપુ દૈત્ય પ્રાચીન શ્લોકોમાં પ્રસિદ્ધ થયો.

રાજા હિરણ્યકશિપુર્યાં યામાશાં નિષેવતે। તસ્યાસ્તસ્યા દિશો દેવા નમશ્ચક્રુર્મહર્ષિભિઃ ।। ૬.

રાજા હિરણ્યકશિપુ જ્યાં રહે છે, ત્યાંની દિશાના દેવતાઓ અને મહર્ષિઓ એના ચરણોમાં વંદન કરે છે.

એવંપ્રભાવો દૈત્યેન્દ્રો હિરણ્યકશિપુ ર્દ્વિજાઃ। તસ્યાસીન્નરસિંહઃ સ વિષ્ણુર્મૃત્યુઃ પુરા કિલ। નખૈસ્તુ તેન નિર્ભિન્નસ્તતઃ શુદ્ધા નખાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬.

દૈત્યોના રાજા હિરણ્યકશિપુ પાસે એવી અદ્ભુત શક્તિ હતી, હે દ્વિજો. પ્રાચીન સમયમાં, નરસિંહ સ્વરૂપે વિષ્ણુ એ તેના માટે મૃત્યુરૂપ બની પ્રગટ થયા. પોતાના નખોથી તેણે હિરણ્યકશિપુને ફાડી નાંખ્યો; તેથી નખોને પવિત્ર માનવામાં આવે છે.

હિરણ્યાક્ષસુતાઃ પઞ્ચ વિક્રાન્તાઃ સુમહા બલાઃ। ઉત્કુરઃ શકુનિશ્ચૈવ કાલનાભસ્તથૈવ ચ ।। ૬.

હિરણ્યાક્ષના પાંચ પુત્રો હતા, જે બહુ પરાક્રમી અને બળવાન હતા: ઉત્કુર, શકુની અને કાલનાભ પણ.