વાયુપુરાણમ્

આપો નારાખ્યાસ્તનવ ઇત્યપાન્નામ શુશ્રુમઃ। આપૂર્ય નાભિં તત્રાસ્તે તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

અમે સાંભળ્યું છે કે જળને 'નર' કહેવાય છે અને તેનું ફેલાવું 'તનવ' કહેવાય છે; એ જળ નાભિ સુધી ભરાઈ જાય છે અને એમાં એ વસે છે, તેથી તેને નારાયણ કહે છે.

સહસ્રશીર્ષા સુમનાઃ સહસ્રપાત્ સહસ્રચક્ષુર્વદનઃ સહસ્રભુક્। સહસ્રબાહુઃ પ્રથમઃ પ્રજા પતિસ્ત્રયીપથે યઃ પુરુષો નિરુચ્યતે

હજાર મથાળાવાળો, શુભ મનવાળો, હજારો પગ, હજારો આંખો, હજારો મુખ અને હજારો રીતે ગ્રહણ કરનાર, હજારો હાથવાળો, સર્વપ્રથમ પ્રજાપતિ, જે ત્રણ માર્ગોમાં પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે.

આદિત્યવર્ણો ભુવનસ્ય ગોપ્તા એકો હ્યપૂર્વઃ પ્રથમં તુરાષાટ્। હિરણ્યગર્ભઃ પુરુષો મહાત્મા સ પઠ્યતે વૈ તમસઃપરસ્તાત્

સૂર્ય જેવો રંગ ધરાવનાર, જગતનો એકમાત્ર રક્ષક, અનન્ય અને સર્વપ્રથમ, ઝડપી, હિરણ્યગર્ભ નામે ઓળખાતો મહાત્મા પુરુષ, અંધકારથી પર છે એમ કહેવાય છે.

કલ્પાદૌ રજસોદ્રિક્તો બ્રહ્મા ભૂત્વાઽસૃજત્ પ્રજાઃ। કલ્પાન્તે તમસોદ્રિક્તો કાલો ભૂત્વાઽગ્રસત્ પુનઃ

કલ્પના આરંભે, જ્યારે રજોગુણ વધે છે, ત્યારે બ્રહ્માએ સૃષ્ટિ કરી; કલ્પના અંતે, જ્યારે તમોગુણ વધે છે, ત્યારે કાળ સર્વને ફરીથી ગ્રસે છે.

સ વૈ નારાયણા ખ્યસ્તુ સત્ત્વોદ્રિક્તોઽર્ણવે સ્વપન્। ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં ત્રૈલોક્યે સમવર્ત્તત

એ નારાયણ તરીકે ઓળખાતો, સત્ત્વગુણથી યુક્ત, સમુદ્રમાં સુઈ રહ્યો હતો; પોતાને ત્રણ ભાગે વિભાજિત કરીને, ત્રણેય લોકમાં પ્રગટ થયો.

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષન્તે ચ ત્રિભિસ્તુ તાન્। એકાર્ણવે તદા લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

એ ત્રણ રૂપથી એ સર્જે છે, ગ્રહણ કરે છે અને નિરીક્ષણ કરે છે; એ એક જ વિશાળ સમુદ્રમાં, જ્યારે જગતના સ્થાવર અને જંગમ બધું લુપ્ત થઈ જાય છે.

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે સર્વતઃ સલિલાવૃતે। બ્રહ્મા નારાયણાખ્યસ્તુ અપ્રકાશાર્ણવે સ્વપન્

ચાર યુગોના હજારો અંતે, જ્યારે બધું જળથી ઢંકાઈ જાય છે, ત્યારે નારાયણ નામે ઓળખાતા બ્રહ્મા અપ્રકાશિત અંધકારમય સમુદ્રમાં સુઈ જાય છે.

ચતુર્વિધાઃ પ્રજા ગ્રસ્ત્વા બ્રાહ્મ્યાં રાત્ર્યાં મહાર્ણવે। પશ્યન્તિ તં મહર્લ્લોકાત્ સુપ્તં કાલં મહર્ષયઃ

બ્રહ્માની રાત્રિમાં મહાસાગરમાં ચાર પ્રકારની પ્રજાઓને ગ્રહણ કર્યા પછી, મહર્લોકમાં રહેલા મહર્ષિઓ સમયને સુતો છે એમ જુએ છે.

ભૃગ્વાદયો યથા સપ્ત કલ્પે હ્યસ્મિન્ મહર્ષયઃ। તતો વિવર્ત્તમાનૈસ્તૈર્મહાન્ પરિગતઃ પરઃ

ભૃગુ વગેરે સાત મહર્ષિઓ જેમ આ કલ્પમાં છે, તેમ કલ્પ ફેરવાય ત્યારે પણ એ મહાન અને શ્રેષ્ઠ મહર્ષિઓ દ્વારા બધું આવરી લેવાય છે.

ગત્યર્થાદ્ ઋષયો ધાતોર્ન્નામનિર્વૃત્તિરાદિતઃ। તસ્માદૃષિપરત્વેન મહાંસ્તસ્માન્મહર્ષયઃ

ગતિના અર્થથી ઋષિ શબ્દની શરૂઆતથી જ નામ પડ્યું છે; તેથી, મહાન ઋષિત્વને લીધે તેમને મહર્ષિ કહેવામાં આવે છે.

મહર્લ્લોકસ્થિતૈર્દૃષ્ટઃ કાલઃ સુપ્તસ્તદા ચ તૈઃ। સત્યાદ્યાઃ સપ્ત યેહ્યાસન્ કલ્પેઽતીતે મહર્ષયઃ

મહર્લોકમાં રહેલા મહર્ષિઓએ સુતો સમય જોયો છે; અને ગયા કલ્પમાં પણ સત્ય વગેરે સાત મહર્ષિઓ હતા.

એવં બ્રાહ્મીષુ રાત્રીષુ હ્યતી તાસુ સહસ્રશઃ। દૃષ્ટવન્તસ્તથા હ્યન્યે સુપ્તં કાલં મહર્ષયઃ

આ રીતે, અનેક બ્રહ્માની રાત્રિઓ પસાર થઈ ગઈ છે, અને બીજા મહર્ષિઓએ પણ એ જ રીતે સુતો સમય જોયો છે.

કલ્પયામાસ વૈ બ્રહ્મા તસ્માત્ કાલો નિરુચ્યતે

બ્રહ્માએ જ કલ્પની રચના કરી છે; તેથી, તેને સમય કહેવાય છે.

સ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ। વ્યક્તાવ્યક્તો મહાદેવસ્તસ્ય સર્વમિદં જગત્

એ સર્વ જીવોની વારંવાર કલ્પના આરંભે સર્જન કરનાર છે; એ મહાદેવ, દેખાતા અને ન દેખાતા, અને આ આખું જગત એનું છે.

ઇત્યેષ પ્રતિસન્ધિર્વઃ કીર્ત્તિતઃ કલ્પયોર્દ્વયોઃ। સામ્પ્રતાતીતયોર્મધ્યે પ્રાગવસ્થા બભૂવ યા

આ રીતે, બે કલ્પો — ગયા અને હાલના — વચ્ચેનું સંબંધ અને એ વચ્ચે જે સ્થિતિ હતી, તે તમને સમજાવવામાં આવી છે.

કીર્ત્તિતા તુ સમાસેન કલ્પે કલ્પે યથા તથા। સામ્પ્રતં તે પ્રવક્ષ્યામિ કલ્પમેતં નિબોધત

દરેક કલ્પમાં જે રીતે થાય છે, તે સંક્ષિપ્તમાં કહ્યુ છે; હવે હું તને આ વર્તમાન કલ્પ વિશે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

તુલ્યં યુગસહસ્રસ્ય નૈશં કાલમુપાસ્ય સઃ। શર્વર્યન્તે પ્રકુરુતે બ્રહ્મત્વં સર્ગકારણાત્

હજારો યુગ જેટલી રાત્રિને પૂજ્યા પછી, એ અંધકારના અંતે, સર્જન માટે બ્રહ્માપદ પ્રાપ્ત કરે છે.

બ્રહ્મા તુ સલિલે તસ્મિન્ વાયુર્ભૂત્વા તદાચરત્। અન્ધકારે તદા તસ્મિન્ નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

બ્રહ્મા એ સમયે પાણીમાં પવન બનીને ફરી રહ્યા હતા; એ અંધકારમાં સ્થાવર અને જંગમ બધું નાશ પામ્યું હતું.

જલેન સમનુવ્યાપ્તે સર્વતઃ પૃથિવીતલે। અવિભાગેન ભૂતેષુ સમન્તાત્સુસ્થિતેષુ ચ

જ્યારે પાણી સર્વત્ર ધરતી પર વ્યાપી ગયું હતું અને બધા જીવ એકરૂપે, ચારે બાજુ સ્થિર હતા,

નિશાયામિવ ખદ્યોતઃ પ્રાવૃટ્‌કાલે તતસ્તતઃ। તદાકાશે ચરન્ સોઽથ વીક્ષ્યમાણઃ સ્વયમ્ભુવઃ

વરસાદના સમયમાં રાત્રે જેમ જલમકડી ચમકે છે, તેમ આકાશમાં ફરતો સ્વયંભૂ જોવા મળ્યો.

પ્રતિષ્ઠાયા હ્યપાયન્તુ માર્ગમાણસ્તદા પ્રભુઃ। તતસ્તુ સલિલે તસ્મિન્ જ્ઞાત્વા હ્યન્તર્ગતાં મહીમ્

પાયો અને ઉતરવાનો માર્ગ શોધતા ભગવાને એ પાણીમાં ધરતી અંદર છુપાયેલી છે એ જાણ્યું.

અનુમાનાત્તુ સમ્બુદ્ધો ભૂમેરુદ્ધરણં પ્રતિ। ચકારાન્યાં તનુઞ્ચૈવ પૂર્વકલ્પાદિષુ સ્મૃતામ્

અનુમાનથી ધરતી ઉંચેરવાની રીત સમજ્યા અને અગાઉના કલ્પોમાં જે રૂપ ધારણ કર્યું હતું, તે બીજું રૂપ ધારણ કર્યું.

સ તુ રૂપં વરાહસ્ય કૃત્વાઽપઃ પ્રાવિશત્ પ્રભુઃ। અદ્ભિઃ સઞ્છાદિતામુર્વીં સમીક્ષ્યાથ પ્રજાપતિઃ

પ્રભુએ વરાહનું રૂપ ધારણ કરી પાણીમાં પ્રવેશ કર્યો; અને પાણીથી ઢંકાયેલી ધરતીને જોઈને પ્રજાપતિએ વિચાર્યું.

ઉદ્ધૃત્યોર્વીમથાદ્ભ્યસ્તુ અપસ્તાસ્તુ સ વિન્યસત્। સામુદ્રીસ્તુ સમુદ્રેષુ નાદેયીર્નિમ્નગાસ્વપિ। પાર્થિવીસ્તુ સ વિન્યસ્ય પૃથિવ્યાં સોઽચિનોદ્ગિરીન્

પાણીમાંથી ધરતીને ઉંચેરી, એણે દરિયાના પાણી દરિયામાં, નદીઓનું પાણી નદીઓમાં અને ધરતીનું પાણી ધરતી પર મૂક્યું; અને પર્વતોને ગોઠવ્યા.

પ્રાક્સર્ગે દહ્યમાને તુ તદા સંવર્ત્તકાગ્નિના। તેનાગ્નિના પ્રલીનાસ્તે પર્વતા ભુવિ સર્વશઃ

પહેલા સર્જનમાં, જ્યારે સર્વત્ર સંહારક અગ્નિથી બધું બળી રહ્યું હતું, ત્યારે એ અગ્નિથી ધરતી上的 બધા પર્વતો નાશ પામ્યા હતા.

શૈત્યાદેકાર્ણવે તસ્મિન્ વાયુનાપસ્તુ સંહૃતાઃ। નિષક્તા યત્ર યત્રાસંસ્તત્રતત્રાઽચલોઽભવત્

ઠંડીના કારણે એ એકમાત્ર મહાસાગરમાં પવનથી પાણી ભેગાં થઈ ગયાં; જ્યાં જ્યાં એ પાણી સ્થિર થયાં, ત્યાં ત્યાં ધરતી ઘન બની ગઈ.

સ્કન્નાચલત્વાદચલાઃ પર્વભિઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ। ગિરયોઽદ્ભિર્નિગીર્ણત્વાચ્ચયનાચ્ચ શિલોચ્ચયાઃ

પાણી વહેતાં વહેતાં જ્યાં પથ્થરો જમાઈ ગયા, એ કારણે તેને પર્વતો કહેવાય છે; અને પાણીમાં ડૂબેલા તથા શિખરોવાળા હોવાથી તેને પથ્થરનાં ઢગલા કહેવાય છે.

તતસ્તુ તાં સમુદ્ધૃત્ય ક્ષિતિમન્તર્જ્જલાત્ પ્રભુઃ। સ્વસ્થાને સ્થાપયિત્વા ચ વિભાગમકરોત્ પુનઃ

પછી ભગવાને એ ધરતીને પાણીમાંથી બહાર કાઢી, યોગ્ય જગ્યાએ મૂકી, ફરીથી તેની વહેંચણી કરી.

સપ્ત સપ્ત તુ વર્ષાણિ તસ્યા દ્વીપેષુ સપ્તસુ। વિષમાણિ સમીકૃત્ય શિલાભિરચિનોદ્ગિરીન્

પછી એ સાત દ્વીપોમાંના ઊંચા-નીચા પ્રદેશોને સમાન બનાવી, પથ્થરો વડે પર્વતો ઊભા કર્યા.