વાયુપુરાણમ્

આગતાગતિકં તદ્વૈ યદા તુ સલિલં બહુ। સંછાદ્યેમાં સ્થિતાં ભૂમિમર્ણવાખ્યા તદા ચ સા

આ જળ જે આવે છે અને જાય છે, જ્યારે એ ઘણું વધી જાય છે ત્યારે આખી ધરતીને ઢાંકી લે છે; ત્યારે તેને સમુદ્ર કહે છે.

આભાતિ યસ્માન્નાભાન્તિ ભાસન્તો વ્યાપ્તિદીપ્તિષુ। સર્વતઃ સમનુપ્લાવ્ય તાસાઞ્ચામ્ભો વિભાવ્યતે

જેમ એ જળ ચમકે છે અને બીજું કંઈ ચમકતું નથી, એમ તેની તેજસ્વિતા અને વ્યાપકતાથી, બધું ભળી જાય પછી એ જળ બીજાં બધાંમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.

તદમ્ભસ્તનુતે યસ્માત્ સર્વાં પૃથ્વીં સમન્તતઃ। ધાતુસ્તનોતિર્વિસ્તારે તેનામ્ભસ્તનવઃ સ્મૃતાઃ

કારણ કે એ જળ આખી ધરતીમાં સર્વત્ર ફેલાઈ જાય છે, તેથી તેની વ્યાપકતા માટે જ તેને 'ફેલાવનાર' કહેવાય છે.

અરમિત્યેષ શીઘ્રન્તુ નિપાતઃ કવિભિઃ સ્મૃતઃ। એકાર્ણવે ભવન્ત્યાપો ન શીઘ્રાસ્તેન તે નરાઃ

'અરમ' શબ્દ કવિઓએ ઝડપથી પડવાનો અર્થ આપ્યો છે; પણ એક જ વિશાળ સમુદ્રમાં એ જળ વહેતું નથી, એટલે એ નામ પડ્યું છે, હે મનુષ્યો.

તસ્મિન્ યુગસહસ્રાન્તે સંસ્થિતે બ્રહ્મણોઽહનિ। રાજન્યાં વર્ત્તમાનાયાન્તાવત્તત્ સલિલાત્મના

હજારો યુગોના અંતે, જ્યારે બ્રહ્માનો દિવસ પૂરો થાય છે અને રાજયુગ ચાલી રહ્યો હોય છે, ત્યારે બધું જળરૂપ થઈ જાય છે.

તતસ્તુ સલિલે તસ્મિન્નષ્ટેઽગ્નૌ પૃથિવીતલે। પ્રશાન્તવાતેઽન્ધકારે નિરાલોકે સમન્તતઃ

પછી જ્યારે એ જળ પણ નથી રહેતું, ધરતી પર અગ્નિ શાંત થઈ જાય છે, પવન પણ થમાઈ જાય છે, બધે અંધકાર છવાઈ જાય છે અને પ્રકાશ ક્યાંય રહેતો નથી.

યેનૈવાધિષ્ઠિતં હીદં બ્રહ્મા સ પુરુષઃ પ્રભુઃ। વિભાગમસ્ય લોકસ્ય પુનર્વૈ કર્તુમિચ્છતિ

જે પ્રભુએ આ જગતનું સંચાલન કર્યું છે, એ બ્રહ્મા ફરીથી જગતના વિભાગો સર્જવા ઈચ્છે છે.

એકાર્ણવે તદા તસ્મિન્નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે। તદા સ ભવતિ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્

પછી એ એક જ વિશાળ સમુદ્રમાં, જ્યારે સ્થાવર અને જંગમ બધું લુપ્ત થઈ જાય છે, ત્યારે બ્રહ્મા હજાર આંખો અને હજાર પગવાળા રૂપે પ્રગટ થાય છે.

સહસ્રશીર્ષા પુરુષો રુક્મવર્ણો હ્યતીન્દ્રિયઃ। બ્રહ્મા નારાયણાખ્યસ્તુ સુષ્વાપ સલિલે તદા

હજાર મથાળાવાળો, સોનાની જેમ તેજસ્વી, ઇન્દ્રિયોથી પર, બ્રહ્મા અને નારાયણ નામે ઓળખાતો પુરુષ, ત્યારે જળમાં સુઈ રહ્યો હતો.

સત્ત્વોદ્રેકાત્ પ્રબુદ્ધસ્તુ શૂન્યં લોકમવેક્ષ્ય ચ। ઇમઞ્ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ

સત્ત્વગુણની પ્રબળતા થવાથી જાગી, જ્યારે જગત ખાલી જોયું, ત્યારે અહીં નારાયણ વિશે એક શ્લોક કહેવામાં આવે છે.

આપો નારાખ્યાસ્તનવ ઇત્યપાન્નામ શુશ્રુમઃ। આપૂર્ય નાભિં તત્રાસ્તે તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

અમે સાંભળ્યું છે કે જળને 'નર' કહેવાય છે અને તેનું ફેલાવું 'તનવ' કહેવાય છે; એ જળ નાભિ સુધી ભરાઈ જાય છે અને એમાં એ વસે છે, તેથી તેને નારાયણ કહે છે.

સહસ્રશીર્ષા સુમનાઃ સહસ્રપાત્ સહસ્રચક્ષુર્વદનઃ સહસ્રભુક્। સહસ્રબાહુઃ પ્રથમઃ પ્રજા પતિસ્ત્રયીપથે યઃ પુરુષો નિરુચ્યતે

હજાર મથાળાવાળો, શુભ મનવાળો, હજારો પગ, હજારો આંખો, હજારો મુખ અને હજારો રીતે ગ્રહણ કરનાર, હજારો હાથવાળો, સર્વપ્રથમ પ્રજાપતિ, જે ત્રણ માર્ગોમાં પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે.

આદિત્યવર્ણો ભુવનસ્ય ગોપ્તા એકો હ્યપૂર્વઃ પ્રથમં તુરાષાટ્। હિરણ્યગર્ભઃ પુરુષો મહાત્મા સ પઠ્યતે વૈ તમસઃપરસ્તાત્

સૂર્ય જેવો રંગ ધરાવનાર, જગતનો એકમાત્ર રક્ષક, અનન્ય અને સર્વપ્રથમ, ઝડપી, હિરણ્યગર્ભ નામે ઓળખાતો મહાત્મા પુરુષ, અંધકારથી પર છે એમ કહેવાય છે.

કલ્પાદૌ રજસોદ્રિક્તો બ્રહ્મા ભૂત્વાઽસૃજત્ પ્રજાઃ। કલ્પાન્તે તમસોદ્રિક્તો કાલો ભૂત્વાઽગ્રસત્ પુનઃ

કલ્પના આરંભે, જ્યારે રજોગુણ વધે છે, ત્યારે બ્રહ્માએ સૃષ્ટિ કરી; કલ્પના અંતે, જ્યારે તમોગુણ વધે છે, ત્યારે કાળ સર્વને ફરીથી ગ્રસે છે.

સ વૈ નારાયણા ખ્યસ્તુ સત્ત્વોદ્રિક્તોઽર્ણવે સ્વપન્। ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં ત્રૈલોક્યે સમવર્ત્તત

એ નારાયણ તરીકે ઓળખાતો, સત્ત્વગુણથી યુક્ત, સમુદ્રમાં સુઈ રહ્યો હતો; પોતાને ત્રણ ભાગે વિભાજિત કરીને, ત્રણેય લોકમાં પ્રગટ થયો.

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષન્તે ચ ત્રિભિસ્તુ તાન્। એકાર્ણવે તદા લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

એ ત્રણ રૂપથી એ સર્જે છે, ગ્રહણ કરે છે અને નિરીક્ષણ કરે છે; એ એક જ વિશાળ સમુદ્રમાં, જ્યારે જગતના સ્થાવર અને જંગમ બધું લુપ્ત થઈ જાય છે.

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે સર્વતઃ સલિલાવૃતે। બ્રહ્મા નારાયણાખ્યસ્તુ અપ્રકાશાર્ણવે સ્વપન્

ચાર યુગોના હજારો અંતે, જ્યારે બધું જળથી ઢંકાઈ જાય છે, ત્યારે નારાયણ નામે ઓળખાતા બ્રહ્મા અપ્રકાશિત અંધકારમય સમુદ્રમાં સુઈ જાય છે.

ચતુર્વિધાઃ પ્રજા ગ્રસ્ત્વા બ્રાહ્મ્યાં રાત્ર્યાં મહાર્ણવે। પશ્યન્તિ તં મહર્લ્લોકાત્ સુપ્તં કાલં મહર્ષયઃ

બ્રહ્માની રાત્રિમાં મહાસાગરમાં ચાર પ્રકારની પ્રજાઓને ગ્રહણ કર્યા પછી, મહર્લોકમાં રહેલા મહર્ષિઓ સમયને સુતો છે એમ જુએ છે.

ભૃગ્વાદયો યથા સપ્ત કલ્પે હ્યસ્મિન્ મહર્ષયઃ। તતો વિવર્ત્તમાનૈસ્તૈર્મહાન્ પરિગતઃ પરઃ

ભૃગુ વગેરે સાત મહર્ષિઓ જેમ આ કલ્પમાં છે, તેમ કલ્પ ફેરવાય ત્યારે પણ એ મહાન અને શ્રેષ્ઠ મહર્ષિઓ દ્વારા બધું આવરી લેવાય છે.

ગત્યર્થાદ્ ઋષયો ધાતોર્ન્નામનિર્વૃત્તિરાદિતઃ। તસ્માદૃષિપરત્વેન મહાંસ્તસ્માન્મહર્ષયઃ

ગતિના અર્થથી ઋષિ શબ્દની શરૂઆતથી જ નામ પડ્યું છે; તેથી, મહાન ઋષિત્વને લીધે તેમને મહર્ષિ કહેવામાં આવે છે.

મહર્લ્લોકસ્થિતૈર્દૃષ્ટઃ કાલઃ સુપ્તસ્તદા ચ તૈઃ। સત્યાદ્યાઃ સપ્ત યેહ્યાસન્ કલ્પેઽતીતે મહર્ષયઃ

મહર્લોકમાં રહેલા મહર્ષિઓએ સુતો સમય જોયો છે; અને ગયા કલ્પમાં પણ સત્ય વગેરે સાત મહર્ષિઓ હતા.

એવં બ્રાહ્મીષુ રાત્રીષુ હ્યતી તાસુ સહસ્રશઃ। દૃષ્ટવન્તસ્તથા હ્યન્યે સુપ્તં કાલં મહર્ષયઃ

આ રીતે, અનેક બ્રહ્માની રાત્રિઓ પસાર થઈ ગઈ છે, અને બીજા મહર્ષિઓએ પણ એ જ રીતે સુતો સમય જોયો છે.

કલ્પયામાસ વૈ બ્રહ્મા તસ્માત્ કાલો નિરુચ્યતે

બ્રહ્માએ જ કલ્પની રચના કરી છે; તેથી, તેને સમય કહેવાય છે.

સ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ। વ્યક્તાવ્યક્તો મહાદેવસ્તસ્ય સર્વમિદં જગત્

એ સર્વ જીવોની વારંવાર કલ્પના આરંભે સર્જન કરનાર છે; એ મહાદેવ, દેખાતા અને ન દેખાતા, અને આ આખું જગત એનું છે.

ઇત્યેષ પ્રતિસન્ધિર્વઃ કીર્ત્તિતઃ કલ્પયોર્દ્વયોઃ। સામ્પ્રતાતીતયોર્મધ્યે પ્રાગવસ્થા બભૂવ યા

આ રીતે, બે કલ્પો — ગયા અને હાલના — વચ્ચેનું સંબંધ અને એ વચ્ચે જે સ્થિતિ હતી, તે તમને સમજાવવામાં આવી છે.

કીર્ત્તિતા તુ સમાસેન કલ્પે કલ્પે યથા તથા। સામ્પ્રતં તે પ્રવક્ષ્યામિ કલ્પમેતં નિબોધત

દરેક કલ્પમાં જે રીતે થાય છે, તે સંક્ષિપ્તમાં કહ્યુ છે; હવે હું તને આ વર્તમાન કલ્પ વિશે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

તુલ્યં યુગસહસ્રસ્ય નૈશં કાલમુપાસ્ય સઃ। શર્વર્યન્તે પ્રકુરુતે બ્રહ્મત્વં સર્ગકારણાત્

હજારો યુગ જેટલી રાત્રિને પૂજ્યા પછી, એ અંધકારના અંતે, સર્જન માટે બ્રહ્માપદ પ્રાપ્ત કરે છે.

બ્રહ્મા તુ સલિલે તસ્મિન્ વાયુર્ભૂત્વા તદાચરત્। અન્ધકારે તદા તસ્મિન્ નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

બ્રહ્મા એ સમયે પાણીમાં પવન બનીને ફરી રહ્યા હતા; એ અંધકારમાં સ્થાવર અને જંગમ બધું નાશ પામ્યું હતું.

જલેન સમનુવ્યાપ્તે સર્વતઃ પૃથિવીતલે। અવિભાગેન ભૂતેષુ સમન્તાત્સુસ્થિતેષુ ચ

જ્યારે પાણી સર્વત્ર ધરતી પર વ્યાપી ગયું હતું અને બધા જીવ એકરૂપે, ચારે બાજુ સ્થિર હતા,