વાયુપુરાણમ્

તતસ્તેષુ ગતેષૂર્દ્ધ્વં ત્રૈલોક્યાત્સુમહાત્મસુ। તૈઃ સાર્દ્ધં યે મહર્લ્લોકાત્તદા નાસાદિતા જનાઃ। તચ્છિષ્ટાશ્ચેહ તિષ્ઠન્તિ કલ્પાદ્દેહમુપાસતે

પછી, જ્યારે મહાન આત્માઓ ત્રણેય લોકમાંથી ઉપર જાય છે, ત્યારે મહર્લોકમાંથી ન પામેલા લોકો અહીં રહે છે અને બાકી રહેલા કલ્પના અંત સુધી શરીરની ઉપાસના કરે છે.

ગન્ધર્વાદ્યાઃ પિશાચાન્તા માનુષા બ્રાહ્મણાદયઃ। પશવઃ પક્ષિણશ્ચૈવ સ્થાવરાઃ સસરીસૃપાઃ

ગંધર્વથી લઈને પિશાચ સુધી, માનવ, બ્રાહ્મણ વગેરે, પશુ, પક્ષી, વૃક્ષ અને સાપ વગેરે.

તિષ્ઠત્સુ તેષુ તત્કાલં પૃથિવીતલવાસિષુ। સહસ્રં યત્તુ રશ્મીનાં સૂર્યસ્યેહ વિભાસતે। તે સપ્તરશ્મયો ભૂત્વા હ્યેકૈકો જાયતે રવિઃ

ત્યારે પૃથ્વી પર રહેતા એ તમામ લોકો વચ્ચે, સૂર્યની હજાર કિરણો તેજ આપે છે; એ સાત કિરણો અલગ-અલગ સૂર્ય બની જાય છે.

ક્રમેણોત્તિષ્ઠમાનાસ્તે ત્રીન્ લોકાન્ પ્રદહન્ત્યુત। જઙ્ગમાઃ સ્થાવરાઃ ચૈવ નદીઃ સંર્વાશ્ચ પર્વતાન્। પૂર્વે શુષ્કા હ્યનાવૃષ્ટ્યા સૂર્યૈસ્તૈશ્ચ પ્રધૂપિતાઃ

એક પછી એક ઊગતા એ સૂર્યો ત્રણેય લોકને, ચર અને અચર જીવો, નદીઓ અને તમામ પર્વતોને દહન કરે છે; પહેલાં તો અનાવૃષ્ટિથી સુકાઈ જાય છે અને પછી એ સૂર્યો દ્વારા દાઝી જાય છે.

તદા તે વિવિશુઃ સર્વે નિર્દ્દગ્ધાઃ સૂર્યરશ્મિભિઃ। જઙ્ગમાઃ સ્થાવરાઃ સર્વે ધર્માધર્માત્મકાસ્તુ વૈ

પછી, બધા ચર અને અચર જીવો, ધર્મ અને અધર્મથી બનેલા, સૂર્યકિરણોથી દહાઈને અંદર પ્રવેશી જાય છે.

દગ્ધદેહાસ્તતસ્તે વૈ ગતાઃ પાપયુગાત્યયે। યોન્યા તયા હ્યનિર્મુક્તાઃ શુભપાપાનુબન્ધયા

દહન થયેલા શરીરવાળા, પાપયુગના અંતે, જે પુણ્ય અને પાપના બંધનથી જન્મથી મુક્ત નથી, તેઓ વિદાય પામે છે.

તતસ્તે હ્યુપપદ્યન્તે તુલ્યરૂપા જને જનાઃ। વિશુદ્ધિબહુલાઃ સર્વે માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ

પછી, લોકો સમાન સ્વરૂપવાળા લોકોમાં જન્મે છે; બધા શુદ્ધિથી ભરપૂર અને માનસિક સિદ્ધિમાં સ્થિર હોય છે.

ઉષિત્વા રજનીં તત્ર બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ। પુનઃ સર્ગે ભવન્તીહ બ્રહ્મણો માનસીપ્રજાઃ

ત્યાં બ્રહ્માના અવ્યક્ત જન્મસ્થાને રાત વિતાવી, નવા સર્જનમાં તેઓ અહીં બ્રહ્માની માનસિક સંતાન બને છે.

તતસ્તેષુ પ્રવૃત્તેષુ જને ત્રૈલોક્યવાસિષુ। નિર્દગ્ધેષુ ચ લોકેષુ તેષુ સૂર્યૈસ્તુ સપ્તભિઃ। વૃષ્ટ્યા ક્ષિતૌ પ્લાવિતાયાં વિશીર્ણેષ્વાલયેષુ ચ

પછી, જ્યારે એ લોકો ત્રણેય લોકના નિવાસીઓમાં પ્રગટે છે અને એ લોકોએ સાત સૂર્યો દ્વારા દહન થાય છે, પૃથ્વી વરસાદથી પૂરી જાય છે અને ઘર-વસતિઓ નાશ પામે છે.

સમુદ્રાશ્ચૈવ મેઘાશ્ચ આપઃ સર્વાશ્ચ પાર્થિવાઃ। વ્રજન્ત્યેકાર્ણવત્વં હિ સલિલાખ્યાસ્તદાશ્રિતાઃ

સમુદ્રો, મેઘો, બધી જળધારાઓ અને ધરતીની બધી વસ્તુઓ એ બધું એક જ વિશાળ જળરૂપ બની જાય છે, કારણ કે એ બધું ત્યારે જળમાં જ સમાઈ જાય છે.

આગતાગતિકં તદ્વૈ યદા તુ સલિલં બહુ। સંછાદ્યેમાં સ્થિતાં ભૂમિમર્ણવાખ્યા તદા ચ સા

આ જળ જે આવે છે અને જાય છે, જ્યારે એ ઘણું વધી જાય છે ત્યારે આખી ધરતીને ઢાંકી લે છે; ત્યારે તેને સમુદ્ર કહે છે.

આભાતિ યસ્માન્નાભાન્તિ ભાસન્તો વ્યાપ્તિદીપ્તિષુ। સર્વતઃ સમનુપ્લાવ્ય તાસાઞ્ચામ્ભો વિભાવ્યતે

જેમ એ જળ ચમકે છે અને બીજું કંઈ ચમકતું નથી, એમ તેની તેજસ્વિતા અને વ્યાપકતાથી, બધું ભળી જાય પછી એ જળ બીજાં બધાંમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.

તદમ્ભસ્તનુતે યસ્માત્ સર્વાં પૃથ્વીં સમન્તતઃ। ધાતુસ્તનોતિર્વિસ્તારે તેનામ્ભસ્તનવઃ સ્મૃતાઃ

કારણ કે એ જળ આખી ધરતીમાં સર્વત્ર ફેલાઈ જાય છે, તેથી તેની વ્યાપકતા માટે જ તેને 'ફેલાવનાર' કહેવાય છે.

અરમિત્યેષ શીઘ્રન્તુ નિપાતઃ કવિભિઃ સ્મૃતઃ। એકાર્ણવે ભવન્ત્યાપો ન શીઘ્રાસ્તેન તે નરાઃ

'અરમ' શબ્દ કવિઓએ ઝડપથી પડવાનો અર્થ આપ્યો છે; પણ એક જ વિશાળ સમુદ્રમાં એ જળ વહેતું નથી, એટલે એ નામ પડ્યું છે, હે મનુષ્યો.

તસ્મિન્ યુગસહસ્રાન્તે સંસ્થિતે બ્રહ્મણોઽહનિ। રાજન્યાં વર્ત્તમાનાયાન્તાવત્તત્ સલિલાત્મના

હજારો યુગોના અંતે, જ્યારે બ્રહ્માનો દિવસ પૂરો થાય છે અને રાજયુગ ચાલી રહ્યો હોય છે, ત્યારે બધું જળરૂપ થઈ જાય છે.

તતસ્તુ સલિલે તસ્મિન્નષ્ટેઽગ્નૌ પૃથિવીતલે। પ્રશાન્તવાતેઽન્ધકારે નિરાલોકે સમન્તતઃ

પછી જ્યારે એ જળ પણ નથી રહેતું, ધરતી પર અગ્નિ શાંત થઈ જાય છે, પવન પણ થમાઈ જાય છે, બધે અંધકાર છવાઈ જાય છે અને પ્રકાશ ક્યાંય રહેતો નથી.

યેનૈવાધિષ્ઠિતં હીદં બ્રહ્મા સ પુરુષઃ પ્રભુઃ। વિભાગમસ્ય લોકસ્ય પુનર્વૈ કર્તુમિચ્છતિ

જે પ્રભુએ આ જગતનું સંચાલન કર્યું છે, એ બ્રહ્મા ફરીથી જગતના વિભાગો સર્જવા ઈચ્છે છે.

એકાર્ણવે તદા તસ્મિન્નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે। તદા સ ભવતિ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્

પછી એ એક જ વિશાળ સમુદ્રમાં, જ્યારે સ્થાવર અને જંગમ બધું લુપ્ત થઈ જાય છે, ત્યારે બ્રહ્મા હજાર આંખો અને હજાર પગવાળા રૂપે પ્રગટ થાય છે.

સહસ્રશીર્ષા પુરુષો રુક્મવર્ણો હ્યતીન્દ્રિયઃ। બ્રહ્મા નારાયણાખ્યસ્તુ સુષ્વાપ સલિલે તદા

હજાર મથાળાવાળો, સોનાની જેમ તેજસ્વી, ઇન્દ્રિયોથી પર, બ્રહ્મા અને નારાયણ નામે ઓળખાતો પુરુષ, ત્યારે જળમાં સુઈ રહ્યો હતો.

સત્ત્વોદ્રેકાત્ પ્રબુદ્ધસ્તુ શૂન્યં લોકમવેક્ષ્ય ચ। ઇમઞ્ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ

સત્ત્વગુણની પ્રબળતા થવાથી જાગી, જ્યારે જગત ખાલી જોયું, ત્યારે અહીં નારાયણ વિશે એક શ્લોક કહેવામાં આવે છે.

આપો નારાખ્યાસ્તનવ ઇત્યપાન્નામ શુશ્રુમઃ। આપૂર્ય નાભિં તત્રાસ્તે તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

અમે સાંભળ્યું છે કે જળને 'નર' કહેવાય છે અને તેનું ફેલાવું 'તનવ' કહેવાય છે; એ જળ નાભિ સુધી ભરાઈ જાય છે અને એમાં એ વસે છે, તેથી તેને નારાયણ કહે છે.

સહસ્રશીર્ષા સુમનાઃ સહસ્રપાત્ સહસ્રચક્ષુર્વદનઃ સહસ્રભુક્। સહસ્રબાહુઃ પ્રથમઃ પ્રજા પતિસ્ત્રયીપથે યઃ પુરુષો નિરુચ્યતે

હજાર મથાળાવાળો, શુભ મનવાળો, હજારો પગ, હજારો આંખો, હજારો મુખ અને હજારો રીતે ગ્રહણ કરનાર, હજારો હાથવાળો, સર્વપ્રથમ પ્રજાપતિ, જે ત્રણ માર્ગોમાં પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે.

આદિત્યવર્ણો ભુવનસ્ય ગોપ્તા એકો હ્યપૂર્વઃ પ્રથમં તુરાષાટ્। હિરણ્યગર્ભઃ પુરુષો મહાત્મા સ પઠ્યતે વૈ તમસઃપરસ્તાત્

સૂર્ય જેવો રંગ ધરાવનાર, જગતનો એકમાત્ર રક્ષક, અનન્ય અને સર્વપ્રથમ, ઝડપી, હિરણ્યગર્ભ નામે ઓળખાતો મહાત્મા પુરુષ, અંધકારથી પર છે એમ કહેવાય છે.

કલ્પાદૌ રજસોદ્રિક્તો બ્રહ્મા ભૂત્વાઽસૃજત્ પ્રજાઃ। કલ્પાન્તે તમસોદ્રિક્તો કાલો ભૂત્વાઽગ્રસત્ પુનઃ

કલ્પના આરંભે, જ્યારે રજોગુણ વધે છે, ત્યારે બ્રહ્માએ સૃષ્ટિ કરી; કલ્પના અંતે, જ્યારે તમોગુણ વધે છે, ત્યારે કાળ સર્વને ફરીથી ગ્રસે છે.

સ વૈ નારાયણા ખ્યસ્તુ સત્ત્વોદ્રિક્તોઽર્ણવે સ્વપન્। ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં ત્રૈલોક્યે સમવર્ત્તત

એ નારાયણ તરીકે ઓળખાતો, સત્ત્વગુણથી યુક્ત, સમુદ્રમાં સુઈ રહ્યો હતો; પોતાને ત્રણ ભાગે વિભાજિત કરીને, ત્રણેય લોકમાં પ્રગટ થયો.

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષન્તે ચ ત્રિભિસ્તુ તાન્। એકાર્ણવે તદા લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

એ ત્રણ રૂપથી એ સર્જે છે, ગ્રહણ કરે છે અને નિરીક્ષણ કરે છે; એ એક જ વિશાળ સમુદ્રમાં, જ્યારે જગતના સ્થાવર અને જંગમ બધું લુપ્ત થઈ જાય છે.

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે સર્વતઃ સલિલાવૃતે। બ્રહ્મા નારાયણાખ્યસ્તુ અપ્રકાશાર્ણવે સ્વપન્

ચાર યુગોના હજારો અંતે, જ્યારે બધું જળથી ઢંકાઈ જાય છે, ત્યારે નારાયણ નામે ઓળખાતા બ્રહ્મા અપ્રકાશિત અંધકારમય સમુદ્રમાં સુઈ જાય છે.

ચતુર્વિધાઃ પ્રજા ગ્રસ્ત્વા બ્રાહ્મ્યાં રાત્ર્યાં મહાર્ણવે। પશ્યન્તિ તં મહર્લ્લોકાત્ સુપ્તં કાલં મહર્ષયઃ

બ્રહ્માની રાત્રિમાં મહાસાગરમાં ચાર પ્રકારની પ્રજાઓને ગ્રહણ કર્યા પછી, મહર્લોકમાં રહેલા મહર્ષિઓ સમયને સુતો છે એમ જુએ છે.

ભૃગ્વાદયો યથા સપ્ત કલ્પે હ્યસ્મિન્ મહર્ષયઃ। તતો વિવર્ત્તમાનૈસ્તૈર્મહાન્ પરિગતઃ પરઃ

ભૃગુ વગેરે સાત મહર્ષિઓ જેમ આ કલ્પમાં છે, તેમ કલ્પ ફેરવાય ત્યારે પણ એ મહાન અને શ્રેષ્ઠ મહર્ષિઓ દ્વારા બધું આવરી લેવાય છે.