વાયુપુરાણમ્

સ એવં સ્લોકં દૃષ્ટ્વા તુ જયા દેવાનથાબ્રવીત્। વૈવસ્વતેઽન્તરેઽતીતે મત્સમીપમિહેષ્યથ ।। ૬.

આ શ્લોક જોઈને, જયાએ દેવતાઓને કહ્યું: 'વૈવસ્વત મન્વંતરનાં અંતે, તમે અહીં મારા પાસે આવશો.'

તતો યૂયં મયા સાર્દ્ધં સિદ્ધિં પ્રાપ્સ્યથ શાશ્વતીમ્। એવમુક્ત્વા તુ તાન્ બ્રહ્મા તત્રૈવાન્તરધીયત ।। ૬.

પછી તમે બધા મારા સાથે મળીને શાશ્વત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશો. એમ કહીને બ્રહ્માજી ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

તતો દેવાસ્તિરોભૂતે ઈશ્વરે હ્યકુતોભયમ્। પ્રપન્ના અણિમાદ્યૈશ્ચ યુક્તા યોગબલાન્વિતાઃ ।। ૬.

પછી ભગવાન અદૃશ્ય થયા પછી, દેવતાઓ નિર્ભય બની, યોગશક્તિથી યુક્ત અને અણિમાદિ શક્તિઓ ધરાવતા, આશ્રય પામ્યા.

તતસ્તેષાન્તુ યાસ્તન્વસ્તાઽભવન્ દ્વાદશ હ્રદાઃ। જયા ઇતિ સમાખ્યાતા જાતા શ્ચોદધિસન્નિભાઃ ।। ૬.

પછી તેમના શરીરમાંથી બાર તળાવો ઉત્પન્ન થયા, જે 'જયાઓ' તરીકે ઓળખાતા અને સમુદ્ર જેટલા વિશાળ હતા.

તતઃ સ્વાયમ્ભુવે તસ્મિન્ સર્ગેતે જજ્ઞિરે સુરાઃ। અજિતાયાં રુચેઃ પુત્રા અજિતા દ્વાદશાત્મકઃ ।। ૬.

પછી સ્વાયંભુવ મન્વંતરનાં સર્જનમાં, રુચિ અને અજિતાના પુત્રરૂપે દેવતાઓ જન્મ્યા, જે બાર સ્વરૂપે અજિતા કહેવાયા.

વિધિશ્ચ મુનયશ્ચૈવ ક્ષેમો નન્દોઽવ્યયસ્તથા। પ્રાણોઽપાનઃ સુધામા ચ ક્રતુશક્તિવ્યવસ્થિતાઃ । ઇત્યેતે માનસાઃ સર્વે અજિતા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ।। ૬.

વિધિ, ઋષિઓ, ક્ષેમ, નંદ, અવ્યય, પ્રાણ, અપાન, સુધામા, ક્રતુ, શક્તિ અને વ્યવસ્થિત—આ બધા બાર મનથી ઉત્પન્ન થયેલા અજિતા તરીકે ઓળખાય છે.

તે ચ યજ્ઞે સુરૈઃ સાર્દ્ધં યજ્ઞભાજસ્તદા સ્મૃતાઃ। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વે તતઃ સ્વારોચિષે પુનઃ। તુષિતાયાં સમુત્પન્નાઃ પુનઃ પુત્રાઃ સ્વરોચિષઃ ।। ૬.

આ બધા દેવતાઓ યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા તરીકે પ્રથમ સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં જાણીતા થયા; પછી સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં તુષિતામાંથી ફરી સ્વરોચિષના પુત્રો જન્મ્યા.

તુષિતા નામ તે હ્યાસન્ પ્રાણાખ્યા યાત્રિકાઃ સુરાઃ। પુનસ્તે તુષિતા દેવા ઉત્તમે ત્વન્તરે સ્વયમ્ ।। ૬.

તેઓ તુષિતા કહેવાતા, પ્રાણ નામે ઓળખાતા યાત્રિક દેવતાઓ હતા; અને ઉત્તમ મન્વંતરમાં પણ તુષિતા દેવતાઓ પોતે ફરી પ્રગટ થયા.

ઉત્તમસ્ય તુ તે પુત્રાઃ સત્યાયાં જજ્ઞિરે શુભાઃ। તતઃ સત્યાઃ સ્મૃતા દેવા ઉત્તમે ચાન્તરે તદા ।। ૬.

પછી ઉત્તમ મન્વંતરમાં, સત્યામાંથી ઉત્તમના શુભ પુત્રો જન્મ્યા; તેથી તે સમયના દેવતાઓ 'સત્યા' તરીકે ઓળખાયા.

અભજન્ યજ્ઞભાજસ્તે તૃતીયે દ્વાપરાન્તરે। તે તુ સત્યાઃ પુનર્દ્દેવાઃ સમ્પ્રાપ્તે તામસેઽન્તરે ।। ૬.

આ સત્યા દેવતાઓ તૃતીય દ્વાપર મન્વંતરમાં યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા હતા; અને જ્યારે તામસ મન્વંતર આવ્યો, ત્યારે ફરી સત્યા દેવતાઓ પ્રગટ થયા.

હર્ષા યે તમસઃ પુત્રા જજ્ઞિરે દ્વાદશૈવ તુ । હરયો નામ તે દેવા યજ્ઞભાજસ્તથાઽભવન્ ।। ૬.

હર્ષના બાર પુત્રો તામસ મન્વંતરમાં જન્મ્યા; આ દેવતાઓ 'હરય' કહેવાયા અને યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા બન્યા.

તતસ્તે હરયો દેવાઃ પ્રાપ્તે ચારિષ્ણવેઽન્તરે। વૈકુણ્ઠાયાં તતસ્તે વૈ ચરિષ્ણોર્જજ્ઞિરે સુરાઃ। વૈકુણ્ઠા નામ તે દેવાઃ પઞ્ચમસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૬.

પછી જ્યારે ચરિષ્ણુ મન્વંતર આવ્યો, ત્યારે એ હરય દેવતાઓ વૈકુંઠામાંથી જન્મ્યા; પાંચમા મન્વંતરમાં ચરિષ્ણુમાંથી જન્મેલા દેવતાઓ 'વૈકુંઠ' કહેવાયા.

તતસ્તે વૈ પુનર્દ્દેવા વૈકુણ્ઠાઃ પ્રાપ્ય ચાક્ષુષમ્। સાધ્યાયાં દ્વાદશ સુતા જજ્ઞિરે ધર્મસૂનવઃ ।। ૬.

પછી જ્યારે વૈકુંઠ દેવતાઓ ચાક્ષુષ મન્વંતર પહોંચ્યા, ત્યારે સાધ્યા માંથી ધર્મના બાર પુત્રો જન્મ્યા.

તતસ્તે વૈ પુનઃ સાધ્યાઃ સંક્ષીણે ચાક્ષુષેઽન્તરે । ઉપસ્થિતે મનોઃ સર્ગે પુનર્વૈવસ્વતસ્ય હ ।। ૬.

પછી જ્યારે ચાક્ષુષ મન્વંતર અંતે સાધ્યા દેવતાઓ ક્ષીણ થયા અને વૈવસ્વત મનુનું સર્જન નજીક આવ્યું,

આદ્યે ત્રેતાયુગમુખે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતસ્ય તુ । અંશેન સાધ્યાસ્તેઽદિત્યાં મારીચાત્ કશ્યપાત્ પુનઃ ।। ૬.

પ્રથમ ત્રેતાયુગના આરંભે, વૈવસ્વત મન્વંતરમાં, સાધ્યા દેવતાઓ અંશે અદિતીમાં, મરીચિ અને કશ્યપમાંથી જન્મ્યા.

જજ્ઞિરે દ્વાદશાદિત્યા વર્ત્તમાનેઽન્તરે પુનઃ। યદા ત્વેતે સમુત્પન્નાશ્ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૬.

હવે વર્તમાન મન્વંતરમાં બાર આદિત્યો જન્મ્યા; અને જ્યારે તેઓ ચાક્ષુષ મનુના મન્વંતરમાં પ્રગટ થયા,

તતઃ સ્વાયમ્ભુવે સાધ્યા જજ્ઞિરે દ્વાદશામરાઃ। એવમાદ્યા જયાસ્તે વૈ શાપાત્સમભવંસ્તદા ।। ૬.

પછી સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં બાર અમર સાધ્યા જન્મ્યા; આમ, મૂળ જયાઓ શાપના કારણે એ સમયે ઉત્પન્ન થયા.

ય ઇમાં સપ્તસમ્ભૂતિં દેવાનાં દેવશાસનાત્ । પઠેદ્યઃ શ્રદ્ધયા યુક્તઃ પ્રત્વાયં ન ગચ્છતિ ।। ૬.

જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક ભગવાનના આદેશથી દેવતાઓની આ સાત પ્રકારની ઉત્પત્તિનું પઠન કરે છે, તે માર્ગથી કદી વિમુખ થતો નથી.

ઇત્યેતે ભૂતયઃ સપ્ત જયાનાં સપ્તલક્ષણાઃ। પરિક્રાન્તા મયા ચાદ્ય કિમ્ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છથ ।। ૬.

આ રીતે, જયાઓની સાત પ્રકારની ઉત્પત્તિ અને તેમના સાત લક્ષણો આજે મેં વર્ણવી છે. હવે તમે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?

દૈત્યાનાં દાનવાનાઞ્ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્। સર્વભૂતપિશાચાનાં પશૂનાં પક્ષિવીરુધામ્। ઉત્પત્તિં નિધનઞ્ચૈવ વિસ્તરાત્ કથયસ્વ નઃ ।। ૬.

દૈત્ય, દાનવ, ગંધર્વ, સાપ, રાક્ષસ, બધા જીવ, ભૂત, પશુ, પક્ષી અને વનસ્પતિઓની ઉત્પત્તિ અને અંત વિશે અમને વિગતે કહો.

એવમુક્તસ્તદા સૂત ઉવાચ ઋષિસત્તમાન્ । દિતેઃ પુત્રદ્વયં જજ્ઞે કશ્યપાદિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૬.

આ રીતે પૂછાતા, સૂતાએ મહાન ઋષિઓને કહ્યું: અમને સાંભળ્યું છે કે કશ્યપે દિતિમાંથી બે પુત્રો પેદા કર્યા હતા.

કશ્યપસ્યાત્મજૌ તૌ વૈ સર્વેભ્યઃ પૂર્વજૌ સ્મૃતૌ। સૂત્યેઽહન્યતિરાત્રસ્ય કશ્યપસ્યાશ્વમેધિકે ।। ૬.

કશ્યપના એ બંને પુત્રો બધા કરતાં મોટા ગણાય છે; તેઓ કશ્યપના લાંબા અશ્વમેધ યજ્ઞના દિવસે જન્મ્યા હતા.

હિરણ્યકશિપુર્નામ પ્રથમં ઋત્વિગાસનમ્। દિત્યા ગર્ભાદ્વિનિઃસૃત્ય તત્રાસીનોચ્ચસંસદિ। હિરણ્યકશિપુસ્તસ્માત્ કર્મણા તેન સ સ્મૃતઃ ।। ૬.

પહેલો પુત્ર, હિરણ્યકશિપુ નામે, દિતિના ગર્ભમાંથી બહાર આવીને મહાસભામાં યજ્ઞકર્મ માટેના આસન પર બેઠો; એથી તેને હિરણ્યકશિપુ નામ મળ્યું.

હિરણ્યકશિપોર્નામ જન્મ ચૈવ મહાત્મનઃ। પ્રભાવ़ઞ્ચૈવ દૈત્યસ્ય વિસ્તરાદ્બ્રૂહિ નઃ પ્રભો ।। ૬.

હે પ્રભુ, મહાન હિરણ્યકશિપુ દૈત્યના જન્મ અને તેની મહિમા વિશે અમને વિગતે કહો.

કશ્યપસ્યાશ્વમેધોઽભૂત્ પુણ્યો વૈ પુષ્કરે પુરા। ઋષિભિર્દ્દેવતાભિશ્ચ ગન્ધર્વૈ રુપશોભિતઃ ।। ૬.

કશ્યપનો પવિત્ર અશ્વમેધ યજ્ઞ અગાઉ પુષ્કર ખાતે થયો હતો, જ્યાં ઋષિઓ, દેવતાઓ અને ગંધર્વોએ યજ્ઞને શોભાવ્યું હતું.

ઉત્કૃષ્ટેનૈવ વિધિના આખ્યાનાદૌ યથાવિધિ। આસનાન્યુપક્લૃપ્તાનિ કાઞ્ચનાનિ તુ પઞ્ચ વૈ ।। ૬.

કથાની શરૂઆતમાં શ્રેષ્ઠ રીતથી પાંચ સોનાના આસન યોગ્ય રીતે ગોઠવવામાં આવ્યા હતા.

કુશપૂતાનિ ત્રીણ્યત્ર કૂર્ચફલકમેવ ચ। મુખ્યાર્ત્વિજશ્ચ ચત્વારસ્તેષાન્તાન્યુપકલ્પયેત્ ।। ૬.

ત્યાં ત્રણ આસન કુશથી શુદ્ધ કરવામાં આવ્યા હતા અને એક આસન કૂર્ચા માટે હતું; મુખ્ય ચાર ઋત્વિજોને એ આસનો પર બેસાડવામાં આવ્યા.

શુભં તત્રાસનં યત્તુ હોતુરર્થે પ્રકલ્પિતમ્। હિરણ્મયં તથા દિવ્યં દિવ્યાસ્તરણસંસ્તૃતમ્ ।। ૬.

હોતૃ માટે જે શુભ આસન ગોઠવાયું હતું, તે સોનાનું અને દિવ્ય હતું, અને તેમાં સ્વર્ગીય ચાદર પાથરવામાં આવી હતી.

અન્તર્વત્ની દિતિશ્ચૈવ પત્નીત્વં સ્મુપાગતા। દશ વર્ષસહસ્રાણિ ગર્ભસ્તસ્યા અવર્તત ।। ૬.

દિતિ ગર્ભવતી હતી અને પત્ની તરીકે રહી; તેનો ગર્ભ દસ હજાર વર્ષ સુધી રહ્યો.