વાયુપુરાણમ્

મન્વન્તરયુગાખ્યાનામપ્યુચ્છિન્નાશ્ચ સન્ધયઃ। પરસ્પરાઃ પ્રવર્ત્તન્તે મન્વન્તરયુગૈઃ સહ

મન્વંતર અને યુગના સંધિ પણ તૂટી જાય છે; મન્વંતર અને યુગ સાથે એ સંધિઓ ક્રમશઃ ચાલે છે.

ઉક્તા યે પ્રક્રિયાર્થેન પૂર્વકલ્પાઃ સમાસતઃ। તેષાં પરાર્દ્ધકલ્પાનાં પૂર્વો હ્યસ્માત્તુ યઃ પરઃ। આસીત્ કલ્પો વ્યતીતો વૈ પરાર્દ્ધેન પરસ્તુ સઃ

પહેલા જે કલ્પોની પ્રક્રિયા સંક્ષિપ્તમાં કહેલી છે, એ પરાર્ધ કલ્પોમાંથી આ પહેલાં જે કલ્પ હતો, એ વીતી ગયો છે અને એ પણ પરાર્ધનો જ હતો.

અન્યે ભવિષ્યા યે કલ્પા અપરાર્દ્ધાદ્ગુણીકૃતાઃ। પ્રથમઃ સામ્પ્રતસ્તેષાં કલ્પોઽયં વર્ત્તતે દ્વિજાઃ

ભવિષ્યમાં જે બીજા કલ્પો આવશે, તે aparardh પછી ગણાય છે; એમાં આ હાલનો કલ્પ પહેલો છે, હે દ્વિજો.

યસ્મિન્ પૂર્વઃ પરાર્દ્ધે તુ દ્વિતીયે પર ઉચ્યતે। એતાવાન્ સ્થિતિકાલશ્ચ પ્રત્યાહારસ્તતઃ સ્મૃતઃ

જેમાં પહેલું ભાગ પહેલો અર્ધ કહેવાય છે અને બીજું ભાગ બીજો અર્ધ કહેવાય છે, એ જ સમય સુધી જગત્ સ્થિર રહે છે. પછી વિસર્જનનો સમય આવે છે.

અસ્માત્ કલ્પાત્તુ યઃ પૂર્વં કલ્પોઽતીતઃ સનાતનઃ। ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે અહો મન્વન્તરૈઃ પુરા

આ કલ્પ પહેલા જે કલ્પ હતો, તેને પ્રાચીન અને શાશ્વત કહેવાય છે. એ કલ્પના અંતે હજાર ચતુર્યુગો અને મન્વંતરો પૂર્ણ થયા હતા.

ક્ષીણે કલ્પે તદા તસ્મિન્ દાહકાલે હ્યુપસ્થિતે। તસ્મિન્ કલ્પે તદા દેવા આસન્વૈમાનિકાસ્તુ યે

જ્યારે એ કલ્પ પૂરો થયો અને વિનાશનો સમય આવ્યો, ત્યારે એ કલ્પમાં વાયુમંડળમાં વસતા દેવતાઓ હતા.

નક્ષત્રગ્રહતારાસ્તુ ચન્દ્રસૂર્યગ્રહાશ્ચ યે। અષ્ટાવિંશતિરેવૈતાઃ કોટ્યસ્તુ સુકૃતાત્મનામ્

તારાઓ, ગ્રહો, નક્ષત્રો અને ચંદ્ર-સૂર્ય જેવા ગ્રહો—આ બધાં મળીને અઠ્ઠાવીસ કરોડ પુણ્યશાળી આત્માઓ હતા.

મન્વન્તરે તથૈકસ્મિન્ ચતુર્દશસુ વૈ તથા। ત્રીણિ કોટિશતાન્યાસન્ કોટ્યાદ્વિનવતિસ્તથા। અષ્ટાધિકાઃ સપ્તશતાઃ સહસ્રાણાં સ્મૃતાઃ પુરા

દરેક ચૌદ મન્વંતરમાં પણ ત્રણસો કરોડ, અને નવ્વદ કરોડ વધુ, અને એ ઉપરાંત સાતસો આઠ હજાર જેટલા દેવતાઓ હતા, એમ પ્રાચીનકાળથી કહેવાય છે.

વૈમાનિકાનાં દેવાનાં કલ્પેઽતીતે તુ યેઽભવન્। એકૈકસ્મિંસ્તુ કલ્પે વૈ દેવા વૈમાનિકાઃ સ્મૃતાઃ

પહેલા કલ્પમાં જે વાયુમંડળના દેવતાઓ હતા, દરેક કલ્પમાં આવા વાયુમંડળના દેવતાઓનું સ્મરણ થાય છે.

અથ મન્વન્તરેષ્વાસંશ્ચતુર્દશસુ વૈ દિવિ। દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ મુનયો મનવસ્તથા

પછી ચૌદ મન્વંતરોમાં સ્વર્ગમાં દેવતાઓ, પિતૃઓ, ઋષિઓ અને મનુઓ પણ હતા.

તેષામનુચરા યે ચ મનુપુત્રાસ્તથૈવ ચ। વર્ણાશ્રમિભિરીડ્યાશ્ચ તસ્મિન્ કાલે તુ યે સુરાઃ। મન્વન્તરેષુ યેહ્યાસન્ દેવલોકે દિવૌકસઃ

તેમના સેવકો, મનુના પુત્રો અને વર્ણાશ્રમમાં રહેતા જે પૂજનીય હતા, એવા બધા દેવતાઓ મન્વંતરોના સમયમાં સ્વર્ગલોકમાં વસતા હતા.

તે તૈઃ સંયોજકૈઃ સાર્દ્ધં પ્રાપ્તે સઙ્કલને તથા। તુલ્યનિષ્ઠાસ્તુ તે સર્વે પ્રાપ્તે હ્યાભૂતસંપ્લવે

જ્યારે ગણતરીનો સમય આવ્યો, ત્યારે એમને જોડાયેલા બધા લોકો, જે સમાન સિદ્ધિ ધરાવતા હતા, મહાપ્રલયના સમયે સાથે મળ્યા.

તતસ્તેઽવશ્યભાવિત્વાદ્ બુદ્ધ્વા પર્યાયમાત્મનઃ। ત્રૈલોક્યવાસિનો દેવાસ્તસ્મિન્ પ્રાપ્તે હ્યુપપ્લવે

પછી, પોતાનું રૂપ બદલાવું અનિવાર્ય છે એ જાણીને, ત્રણેય લોકમાં વસતા દેવતાઓએ જ્યારે પ્રલય નજીક આવ્યો ત્યારે—

તેઽનૌત્સુક્યવિષાદેન ત્યક્ત્વા સ્થાનાનિ ભાવતઃ। મહર્લ્લોકાય સંવિગ્નાસ્તતસ્તે દધિરે મતિમ્

એ બધા દેવતાઓએ ઉત્સુકતા કે નિરાશા વગર, પોતાનું સ્થાન છોડી દીધું અને ચિંતિત થઈને મહર્લોક તરફ મન લગાવ્યું.

તે યુક્તા ઉપપદ્યન્તે મહસિસ્થૈઃ શરીરકૈઃ। વિશુદ્ધિબહુલાઃ સર્વે માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ

એ બધા નિયમિત રહીને મહાન તેજવાળા શરીર પ્રાપ્ત કરે છે; બધા શુદ્ધિમાં સમૃદ્ધ અને માનસિક સિદ્ધિમાં સ્થિર હોય છે.

તૈઃ કલ્પ વાસિભિઃ સાર્દ્ધં મહાનાસાદિતસ્તુ યૈઃ। બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈસ્તદ્ભક્તૈશ્ચાપરૈર્જ્જનૈઃ

એ મહાનતા પ્રાપ્ત કરનાર અને કલ્પ સુધી વસનાર બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને બીજા ભક્તજન સાથે મળીને—

મત્વા તુ તે મહર્લ્લોકં દેવસઙ્ઘાશ્ચતુર્દ્દશ। તતસ્તે જનલોકાય સો દ્વેગા દધિરે મતિમ્

મહર્લોકનું વિચાર કરીને, ચૌદ દેવસમૂહોએ ઉત્સાહપૂર્વક પોતાનું મન જનલોક તરફ લગાવ્યું.

વિશુદ્ધિબહુલાઃ સર્વે માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ। તૈઃ કલ્પવાસિભિઃ સાંર્દ્ધ મહાનાસાદિતસ્તુ યૈઃ

બધા શુદ્ધિમાં સમૃદ્ધ અને માનસિક સિદ્ધિમાં સ્થિર છે; એ મહાનતા પ્રાપ્ત કરનાર અને કલ્પ સુધી વસનાર સાથે—

દશકૃત્વ ઇવાવૃત્ત્યા તસ્માદ્ગચ્છન્તિ સ્વસ્તપઃ। તત્ર કલ્પાન્ દશસ્થિત્વા સત્યં ગચ્છન્તિ વૈ પુનઃ। એતેન ક્રમયોગેન યાન્તિ કલ્પનિવાસિનઃ

આ રીતે દસ વાર ફરીને, તેઓ તપલોકમાં જાય છે; ત્યાં દસ કલ્પ સુધી રહીને, પછી ફરીથી સત્યલોકમાં જાય છે. આવું ક્રમશઃ કલ્પવાસી આત્માઓ આગળ વધે છે.

એવં દેવયુગાનાન્તુ સહસ્રાણિ પરસ્પરાત્। ગતાનિ બ્રહ્મલોકં વૈ અપરાવર્ત્તિનીં ગતિમ્

આ રીતે, એક પછી એક હજારો દેવયુગો વીતી ગયા છે અને બ્રહ્મલોક સુધી પહોંચ્યા છે, જ્યાંથી પાછું આવવું નથી.

આધિપત્યં વિના તે વૈ ઐશ્વર્યેણ તુ તત્સમાઃ। ભવન્તિ બ્રહ્મણસ્તુલ્યા રૂપેણ વિષયેણ ચ

એ લોકો પાસે અધિપત્ય તો નથી, પણ વૈભવમાં સમાન છે; તેઓ રૂપ અને ક્ષેત્રે બ્રહ્મા જેવાં જ બની જાય છે.

તત્ર તે હ્યવતિષ્ઠન્તિ પ્રીતિયુક્તાઃ પ્રસઙ્ગમાત્। આનન્દં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્ય મુચ્યન્તે બ્રહ્મણા સહ

ત્યાં તેઓ પ્રેમથી ભરપૂર રહી, બ્રહ્માનંદ પ્રાપ્ત કરીને, બ્રહ્મા સાથે મુક્તિ પામે છે.

અવશ્યમ્ભાવિનાઽર્થેન પ્રાકૃતેનૈવ તે સ્વયમ્। નાના ત્વેનાભિસમ્બદ્ધાસ્તદા તત્કાલભાવિનઃ

અટલ ઘટનાઓથી, સ્વભાવ પ્રમાણે, તેઓ જાતે જ અનેક રીતે બંધાઈ જાય છે અને ત્યારે જેવું destined હોય તેમ બને છે.

સ્વરૂપતો બુદ્ધિપૂર્વં યથા ભવતિ જાગ્રતઃ। તત્કાલભાવિ તેષાં તુ તથા જ્ઞાનં પ્રવર્ત્તતે

જેમ જાગૃત અવસ્થામાં સ્વરૂપ અને બુદ્ધિ પ્રમાણે જ્ઞાન થાય છે, તેમ જ તે સમયે તેમનું જ્ઞાન પ્રગટે છે.

પ્રત્યાહારે તુ ભેદાનાં યેષાં ભિન્નાભિસૂષ્મણામ્। તૈઃ સાર્દ્ધં પ્રતિસૃજ્યન્તે કાર્યાણિ કરણાનિ ચ

પ્રત્યાહારમાં, જેમના સૂક્ષ્મ તત્વો જુદા હોય, તેઓ સાથે તેમના કર્મો અને ઇન્દ્રિયો પાછા ખેંચાઈ જાય છે.

નાનાત્વદર્શનાત્તેષાં બ્રહ્મલોકનિવાસિનામ્। વિનષ્ટસ્વાધિકારાણાં સ્વેન ધર્મેણ તિષ્ઠતામ્

બ્રહ્મલોકમાં વસતા, જુદાઈ જોનારા, અધિકાર ગુમાવેલા અને પોતાના ધર્મમાં સ્થિત એવા લોકો માટે.

તે તુલ્યલક્ષણાઃ સિદ્ધાઃ શુદ્ધાત્માનો નિરઞ્જનાઃ। પ્રકૃતૌ કારણાતીતાઃ સ્વાત્મન્યેવ વ્યવસ્થિતાઃ

તેઓ સમાન લક્ષણવાળા, સિદ્ધ, શુદ્ધ આત્માવાળા, નિર્મળ અને પ્રકૃતિ તથા કારણથી પર, પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે.

પ્રખ્યાપયિત્વા હ્યાત્માનં પ્રકૃતિસ્તેષુ સર્વશઃ। પુરુષાવ્યવહૃતત્વેન પ્રતીતા ન પ્રવર્ત્તતે

જ્યારે પ્રકૃતિ પોતાને સંપૂર્ણ રીતે દર્શાવે છે, ત્યારે પુરુષ માટે તે અક્રિય માનાઈ, કાર્ય કરવાનું બંધ કરે છે.

પ્રવર્તિતે પુનઃ સર્ગે તેષાં વા કારણં પુનઃ। સંયોગે પ્રાકૃતે તેષાં યુક્તાનાં તત્ત્વદર્શિનામ્

પછી ફરી સર્જન શરૂ થાય ત્યારે, તેમ માટે ફરી કારણ ઊભું થાય છે; પ્રકૃતિ સાથે સંયુક્ત અને તત્વને જાણનારા માટે.