વાયુપુરાણમ્

નારાયણઃ પરોઽવ્યક્તાદણ્ડમવ્યક્તસમ્ભવમ્। અણ્ડાજ્જજ્ઞે પુનર્બ્રહ્મા લોકાસ્તેન કૃતાઃ સ્વયમ્

નારાયણ, જે અવ્યક્તથી પર છે, તેણે અવ્યક્તમાંથી અંડનું સર્જન કર્યું; અને એ અંડમાંથી ફરી બ્રહ્મા જન્મ્યા અને તેમણે પોતે જ લોકનું સર્જન કર્યું.

એષ વઃ કથિતઃ પાદઃ સમાસાન્ન તુ વિસ્તરાત્। અનેનાદ્યેન પાદેન પુરાણં સંપ્રકીર્તિતમ્

આ ભાગ તમને સંક્ષિપ્તમાં કહ્યો છે, વિગતે નહીં; આ પ્રથમ ભાગથી પુરાણનું વર્ણન થયું છે.

ઇત્યેષ પ્રથમઃ પાદઃ પ્રક્રિયાર્થઃ પ્રકીર્તિતઃ। શ્રુત્વા તુ સંહૃષ્ટમનાઃ કાશ્યપેયઃ સનાતનઃ

આ રીતે, પ્રથમ ભાગમાં સર્જનક્રમનું વર્ણન થયું. આ સાંભળીને કાશ્યપના વંશજ, સનાતન, આનંદિત થયા.

સમ્બોધ્ય સૂતં વચસા પપ્રચ્છાથોત્તરાં કથામ્। અતઃપ્રભૃતિ કલ્પજ્ઞ પ્રતિસંધિં પ્રચક્ષ્વ નઃ

પછી તેણે સૂતને સંબોધી પુછ્યું: 'હવે આગળની વાર્તા કહો. હવે, કલ્પવિદ, કલ્પ વચ્ચેનું સંધિ અમને સમજાવો.'

સમતીતસ્ય કલ્પસ્ય વર્ત્તમાનસ્ય ચોભયોઃ। કલ્પયોરન્તરં યચ્ચ પ્રતિસંધિર્યતસ્તયોઃ। એતદ્વેદિતુમિચ્છામઃ અત્યન્તકુશલો હ્યસિ

પહેલા અને હાલના કલ્પ તથા એ બે વચ્ચેનું સંધાન શું છે—આમ બંને કલ્પ વચ્ચે શું સંબંધ છે, એ જાણવાની અમારી ઇચ્છા છે, કેમ કે તમે ખૂબ જ કુશળ છો.

અત્ર વોઽહં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રતિસંધિઞ્ચ યસ્તયોઃ। સમતીતસ્ય કલ્પસ્ય વર્ત્તમાનસ્ય ચોભયોઃ

હવે હું તમને એ બંને—પહેલા અને હાલના કલ્પ—વચ્ચેનું સંધાન સમજાવીશ.

મન્વન્તરાણિ કલ્પેષુ યેષુ યાનિ ચ સુવ્રતાઃ। યશ્ચાયં વર્ત્તતે કલ્પો વારાહઃ સામ્પ્રતઃ શુભઃ

કલ્પોમાં જે મન્વંતરો થયા છે અને કયા-કયા થયા છે, અને આ હાલનો કલ્પ, શુભ વરાહ કલ્પ—

અસ્માત્ કલ્પાચ્ચ યઃ કલ્પઃ પૂર્વોઽતીતઃ સનાતનઃ। તસ્ય ચાસ્ય ચ કલ્પસ્ય મધ્યાવસ્થાન્નિબોધત

અને આ કલ્પ પહેલાં જે પ્રાચીન અને વીતી ગયેલો કલ્પ હતો, એ કલ્પ અને આ કલ્પની વચ્ચેની સ્થિતિ હવે સાંભળો.

પ્રત્યાહૃતે પૂર્વકલ્પે પ્રતિસંધિં ચ તત્ર વૈ। અન્યઃ પ્રવર્ત્તતે કલ્પો જનાલ્લોકાત્ પુનઃ પુનઃ

જ્યારે પહેલો કલ્પ વિલય પામે છે, ત્યારે એ સંધિમાં બીજો કલ્પ ફરીથી જીવલોકમાંથી પ્રારંભે છે, વારંવાર.

વ્યુચ્છિન્નાત્ પ્રતિસંધેસ્તુ કલ્પાત્ કલ્પઃ પરસ્પરમ્। વ્યુચ્છિદ્યન્તે ક્રિયાઃસર્વાઃ કલ્પાન્તે સર્વશસ્તદા। તસ્માત્ કલ્પાત્તુ કલ્પસ્ય પ્રતિસંધિર્નિગદ્યતે

એક કલ્પના અંતથી બીજા કલ્પના આરંભ સુધી, બધાં કાર્યો બંધ થઈ જાય છે; એટલે એક કલ્પમાંથી બીજા કલ્પમાં જતો સંધિ કહેવાય છે.

મન્વન્તરયુગાખ્યાનામપ્યુચ્છિન્નાશ્ચ સન્ધયઃ। પરસ્પરાઃ પ્રવર્ત્તન્તે મન્વન્તરયુગૈઃ સહ

મન્વંતર અને યુગના સંધિ પણ તૂટી જાય છે; મન્વંતર અને યુગ સાથે એ સંધિઓ ક્રમશઃ ચાલે છે.

ઉક્તા યે પ્રક્રિયાર્થેન પૂર્વકલ્પાઃ સમાસતઃ। તેષાં પરાર્દ્ધકલ્પાનાં પૂર્વો હ્યસ્માત્તુ યઃ પરઃ। આસીત્ કલ્પો વ્યતીતો વૈ પરાર્દ્ધેન પરસ્તુ સઃ

પહેલા જે કલ્પોની પ્રક્રિયા સંક્ષિપ્તમાં કહેલી છે, એ પરાર્ધ કલ્પોમાંથી આ પહેલાં જે કલ્પ હતો, એ વીતી ગયો છે અને એ પણ પરાર્ધનો જ હતો.

અન્યે ભવિષ્યા યે કલ્પા અપરાર્દ્ધાદ્ગુણીકૃતાઃ। પ્રથમઃ સામ્પ્રતસ્તેષાં કલ્પોઽયં વર્ત્તતે દ્વિજાઃ

ભવિષ્યમાં જે બીજા કલ્પો આવશે, તે aparardh પછી ગણાય છે; એમાં આ હાલનો કલ્પ પહેલો છે, હે દ્વિજો.

યસ્મિન્ પૂર્વઃ પરાર્દ્ધે તુ દ્વિતીયે પર ઉચ્યતે। એતાવાન્ સ્થિતિકાલશ્ચ પ્રત્યાહારસ્તતઃ સ્મૃતઃ

જેમાં પહેલું ભાગ પહેલો અર્ધ કહેવાય છે અને બીજું ભાગ બીજો અર્ધ કહેવાય છે, એ જ સમય સુધી જગત્ સ્થિર રહે છે. પછી વિસર્જનનો સમય આવે છે.

અસ્માત્ કલ્પાત્તુ યઃ પૂર્વં કલ્પોઽતીતઃ સનાતનઃ। ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે અહો મન્વન્તરૈઃ પુરા

આ કલ્પ પહેલા જે કલ્પ હતો, તેને પ્રાચીન અને શાશ્વત કહેવાય છે. એ કલ્પના અંતે હજાર ચતુર્યુગો અને મન્વંતરો પૂર્ણ થયા હતા.

ક્ષીણે કલ્પે તદા તસ્મિન્ દાહકાલે હ્યુપસ્થિતે। તસ્મિન્ કલ્પે તદા દેવા આસન્વૈમાનિકાસ્તુ યે

જ્યારે એ કલ્પ પૂરો થયો અને વિનાશનો સમય આવ્યો, ત્યારે એ કલ્પમાં વાયુમંડળમાં વસતા દેવતાઓ હતા.

નક્ષત્રગ્રહતારાસ્તુ ચન્દ્રસૂર્યગ્રહાશ્ચ યે। અષ્ટાવિંશતિરેવૈતાઃ કોટ્યસ્તુ સુકૃતાત્મનામ્

તારાઓ, ગ્રહો, નક્ષત્રો અને ચંદ્ર-સૂર્ય જેવા ગ્રહો—આ બધાં મળીને અઠ્ઠાવીસ કરોડ પુણ્યશાળી આત્માઓ હતા.

મન્વન્તરે તથૈકસ્મિન્ ચતુર્દશસુ વૈ તથા। ત્રીણિ કોટિશતાન્યાસન્ કોટ્યાદ્વિનવતિસ્તથા। અષ્ટાધિકાઃ સપ્તશતાઃ સહસ્રાણાં સ્મૃતાઃ પુરા

દરેક ચૌદ મન્વંતરમાં પણ ત્રણસો કરોડ, અને નવ્વદ કરોડ વધુ, અને એ ઉપરાંત સાતસો આઠ હજાર જેટલા દેવતાઓ હતા, એમ પ્રાચીનકાળથી કહેવાય છે.

વૈમાનિકાનાં દેવાનાં કલ્પેઽતીતે તુ યેઽભવન્। એકૈકસ્મિંસ્તુ કલ્પે વૈ દેવા વૈમાનિકાઃ સ્મૃતાઃ

પહેલા કલ્પમાં જે વાયુમંડળના દેવતાઓ હતા, દરેક કલ્પમાં આવા વાયુમંડળના દેવતાઓનું સ્મરણ થાય છે.

અથ મન્વન્તરેષ્વાસંશ્ચતુર્દશસુ વૈ દિવિ। દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ મુનયો મનવસ્તથા

પછી ચૌદ મન્વંતરોમાં સ્વર્ગમાં દેવતાઓ, પિતૃઓ, ઋષિઓ અને મનુઓ પણ હતા.

તેષામનુચરા યે ચ મનુપુત્રાસ્તથૈવ ચ। વર્ણાશ્રમિભિરીડ્યાશ્ચ તસ્મિન્ કાલે તુ યે સુરાઃ। મન્વન્તરેષુ યેહ્યાસન્ દેવલોકે દિવૌકસઃ

તેમના સેવકો, મનુના પુત્રો અને વર્ણાશ્રમમાં રહેતા જે પૂજનીય હતા, એવા બધા દેવતાઓ મન્વંતરોના સમયમાં સ્વર્ગલોકમાં વસતા હતા.

તે તૈઃ સંયોજકૈઃ સાર્દ્ધં પ્રાપ્તે સઙ્કલને તથા। તુલ્યનિષ્ઠાસ્તુ તે સર્વે પ્રાપ્તે હ્યાભૂતસંપ્લવે

જ્યારે ગણતરીનો સમય આવ્યો, ત્યારે એમને જોડાયેલા બધા લોકો, જે સમાન સિદ્ધિ ધરાવતા હતા, મહાપ્રલયના સમયે સાથે મળ્યા.

તતસ્તેઽવશ્યભાવિત્વાદ્ બુદ્ધ્વા પર્યાયમાત્મનઃ। ત્રૈલોક્યવાસિનો દેવાસ્તસ્મિન્ પ્રાપ્તે હ્યુપપ્લવે

પછી, પોતાનું રૂપ બદલાવું અનિવાર્ય છે એ જાણીને, ત્રણેય લોકમાં વસતા દેવતાઓએ જ્યારે પ્રલય નજીક આવ્યો ત્યારે—

તેઽનૌત્સુક્યવિષાદેન ત્યક્ત્વા સ્થાનાનિ ભાવતઃ। મહર્લ્લોકાય સંવિગ્નાસ્તતસ્તે દધિરે મતિમ્

એ બધા દેવતાઓએ ઉત્સુકતા કે નિરાશા વગર, પોતાનું સ્થાન છોડી દીધું અને ચિંતિત થઈને મહર્લોક તરફ મન લગાવ્યું.

તે યુક્તા ઉપપદ્યન્તે મહસિસ્થૈઃ શરીરકૈઃ। વિશુદ્ધિબહુલાઃ સર્વે માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ

એ બધા નિયમિત રહીને મહાન તેજવાળા શરીર પ્રાપ્ત કરે છે; બધા શુદ્ધિમાં સમૃદ્ધ અને માનસિક સિદ્ધિમાં સ્થિર હોય છે.

તૈઃ કલ્પ વાસિભિઃ સાર્દ્ધં મહાનાસાદિતસ્તુ યૈઃ। બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈસ્તદ્ભક્તૈશ્ચાપરૈર્જ્જનૈઃ

એ મહાનતા પ્રાપ્ત કરનાર અને કલ્પ સુધી વસનાર બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને બીજા ભક્તજન સાથે મળીને—

મત્વા તુ તે મહર્લ્લોકં દેવસઙ્ઘાશ્ચતુર્દ્દશ। તતસ્તે જનલોકાય સો દ્વેગા દધિરે મતિમ્

મહર્લોકનું વિચાર કરીને, ચૌદ દેવસમૂહોએ ઉત્સાહપૂર્વક પોતાનું મન જનલોક તરફ લગાવ્યું.

વિશુદ્ધિબહુલાઃ સર્વે માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ। તૈઃ કલ્પવાસિભિઃ સાંર્દ્ધ મહાનાસાદિતસ્તુ યૈઃ

બધા શુદ્ધિમાં સમૃદ્ધ અને માનસિક સિદ્ધિમાં સ્થિર છે; એ મહાનતા પ્રાપ્ત કરનાર અને કલ્પ સુધી વસનાર સાથે—

દશકૃત્વ ઇવાવૃત્ત્યા તસ્માદ્ગચ્છન્તિ સ્વસ્તપઃ। તત્ર કલ્પાન્ દશસ્થિત્વા સત્યં ગચ્છન્તિ વૈ પુનઃ। એતેન ક્રમયોગેન યાન્તિ કલ્પનિવાસિનઃ

આ રીતે દસ વાર ફરીને, તેઓ તપલોકમાં જાય છે; ત્યાં દસ કલ્પ સુધી રહીને, પછી ફરીથી સત્યલોકમાં જાય છે. આવું ક્રમશઃ કલ્પવાસી આત્માઓ આગળ વધે છે.