વાયુપુરાણમ્

ચતુર્દ્ધાવાસ્થિતઃ સોઽથ સર્વભૂતેષુ કૃત્સ્નશઃ। વિપર્યયેણ શક્ત્યા ચ તુષ્ટ્યા સિદ્ધ્યા તથૈવ ચ

આ સર્જન સર્વ પ્રાણીઓમાં ચાર રીતે સ્થિર છે: વિપરીત રીતે, શક્તિથી, તૃપ્તિથી અને સિદ્ધિથી.

સ્થાવરેષુ વિપર્યાસસ્તિર્યગ્યોનિષુ શક્તિતા। સિદ્ધાત્માનો મનુષ્યાસ્તુ તુષ્ટિર્દ્દેવેષુ કૃત્સ્નશઃ

અચળ પ્રાણીઓમાં વિપરીતતા છે, પશુયોનિમાં શક્તિ છે, મનુષ્યો સિદ્ધાત્મા છે અને દેવોમાં સંપૂર્ણ તૃપ્તિ છે.

ઇત્યેતે પ્રાકૃતાશ્ચૈવ વૈકૃતાશ્ચ નવ સ્મૃતાઃ। સર્ગાઃ પરસ્પરસ્યાથ પ્રકારા બહવઃ સ્મૃતાઃ

આ રીતે, નવ પ્રાકૃત અને વૈકૃત સર્જનો ગણાય છે. અને અનેક પ્રકારના સર્જનો પરસ્પર સંબંધિત ગણાય છે.

અગ્રે સસર્જ્જ વૈ બ્રહ્મા માનસાનાત્મનઃ સમાન્। સનન્દનઞ્ચ સનકં વિદ્વાંસં ચ સનાતનમ્

પ્રારંભમાં બ્રહ્માએ પોતાના સમાન મનથી ઉત્પન્ન પુત્રો સર્જ્યા: સનંદન, સનક અને વિદ્વાન સનાતન.

વિજ્ઞાનેન નિવૃત્તાસ્તે વૈવર્તેન મહૌજસઃ। સંબુદ્ધાશ્ચૈવ નાનાત્વાદપવિદ્ધાસ્ત્રયોઽપિતે। અસૃષ્ટ્વૈવ પ્રજાસર્ગં પ્રતિસર્ગં ગતાઃ પુનઃ

જ્ઞાનથી તેઓ નિવૃત્ત થયા, રૂપાંતરથી મહાશક્તિશાળી બન્યા. જાગૃત થઈ અને વિવિધતાને કારણે, એ ત્રણેય અલગ પડ્યા; તેઓએ પ્રજાસર્જન કર્યા વિના ફરી પ્રલયમાં પ્રવેશ કર્યો.

તદા તેષુ વ્યતીતેષુ તદાન્યાન્ સાધકાંશ્ચ તાન્। માનસાનસૃજદ્બ્રહ્મા પુનઃ સ્થાનાભિમાનિનઃ। આભૂતસંપ્લવાવસ્થાન્નામતસ્તાન્નિબોધત

પછી, જ્યારે એ બધું વીતી ગયું, ત્યારે બ્રહ્માએ મનથી બીજા જીવોનું સર્જન કર્યું, જે તત્વોના અધિકારી છે. એ બધા જીવોના વિલયની સ્થિતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા છે. હવે, તેમના નામો સાંભળો.

આપોઽગ્નિઃ પૃથિવી વાયુરન્તરિક્ષં દિશસ્તથા। સ્વર્ગં દિવઃ સમુદ્રાંશ્ચ નદાન્ શૈલાન્ વનસ્પતીન્

પાણી, અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, દિશાઓ, સ્વર્ગ, દય, સમુદ્રો, નદીઓ, પર્વતો અને વનસ્પતિઓ—

ઓષધીનાં તથાત્માનો હ્યાત્માનો વૃક્ષવીરુધામ્। લવાઃ કાષ્ઠાઃ કલાશ્ચૈવ મુહૂર્ત્તાઃ સન્ધિરાત્ર્યહાઃ

અને એ જ રીતે ઔષધિઓના આત્મા, વૃક્ષો અને વેલોનો આત્મા, ક્ષણો, લાકડાં, સમયના ભાગો, મુહૂર્તો, સંધ્યાઓ, દિવસ અને રાત—

અર્દ્ધમાસાશ્ચ માસાશ્ચ અયનાબ્દયુગાનિ ચ। સ્થાનાભિમાનિનઃ સર્વે સ્થાનાખ્યાશ્ચૈવ તે સ્મૃતાઃ

પક્ષ, મહિના, અયન, વર્ષ અને યુગ—આ બધાં પોતાના સ્થાનના અધિકારી દેવતાઓ છે અને તેઓ પોતાના સ્થાનના નામથી ઓળખાય છે.

વક્રાદ્યસ્ય બ્રાહ્મણાઃ સંપ્રસૂતાસ્તદ્વક્ષસ્તઃ ક્ષત્રિયાઃ પૂર્વભાગૈઃ। વૈશ્યાશ્ચોર્વોર્યસ્ય પદ્ભ્યાઞ્ચ શૂદ્રાઃ સર્વે વર્ણા ગાત્રતઃ સંપ્રસૂતાઃ

જેનાં વાંકાળાં મોઢામાંથી બ્રાહ્મણો જન્મ્યા, હાથમાંથી ક્ષત્રિયો, જાંઘમાંથી વૈશ્યો અને પગમાંથી શૂદ્રો; આમ, બધા વર્ણો તેના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયા.

નારાયણઃ પરોઽવ્યક્તાદણ્ડમવ્યક્તસમ્ભવમ્। અણ્ડાજ્જજ્ઞે પુનર્બ્રહ્મા લોકાસ્તેન કૃતાઃ સ્વયમ્

નારાયણ, જે અવ્યક્તથી પર છે, તેણે અવ્યક્તમાંથી અંડનું સર્જન કર્યું; અને એ અંડમાંથી ફરી બ્રહ્મા જન્મ્યા અને તેમણે પોતે જ લોકનું સર્જન કર્યું.

એષ વઃ કથિતઃ પાદઃ સમાસાન્ન તુ વિસ્તરાત્। અનેનાદ્યેન પાદેન પુરાણં સંપ્રકીર્તિતમ્

આ ભાગ તમને સંક્ષિપ્તમાં કહ્યો છે, વિગતે નહીં; આ પ્રથમ ભાગથી પુરાણનું વર્ણન થયું છે.

ઇત્યેષ પ્રથમઃ પાદઃ પ્રક્રિયાર્થઃ પ્રકીર્તિતઃ। શ્રુત્વા તુ સંહૃષ્ટમનાઃ કાશ્યપેયઃ સનાતનઃ

આ રીતે, પ્રથમ ભાગમાં સર્જનક્રમનું વર્ણન થયું. આ સાંભળીને કાશ્યપના વંશજ, સનાતન, આનંદિત થયા.

સમ્બોધ્ય સૂતં વચસા પપ્રચ્છાથોત્તરાં કથામ્। અતઃપ્રભૃતિ કલ્પજ્ઞ પ્રતિસંધિં પ્રચક્ષ્વ નઃ

પછી તેણે સૂતને સંબોધી પુછ્યું: 'હવે આગળની વાર્તા કહો. હવે, કલ્પવિદ, કલ્પ વચ્ચેનું સંધિ અમને સમજાવો.'

સમતીતસ્ય કલ્પસ્ય વર્ત્તમાનસ્ય ચોભયોઃ। કલ્પયોરન્તરં યચ્ચ પ્રતિસંધિર્યતસ્તયોઃ। એતદ્વેદિતુમિચ્છામઃ અત્યન્તકુશલો હ્યસિ

પહેલા અને હાલના કલ્પ તથા એ બે વચ્ચેનું સંધાન શું છે—આમ બંને કલ્પ વચ્ચે શું સંબંધ છે, એ જાણવાની અમારી ઇચ્છા છે, કેમ કે તમે ખૂબ જ કુશળ છો.

અત્ર વોઽહં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રતિસંધિઞ્ચ યસ્તયોઃ। સમતીતસ્ય કલ્પસ્ય વર્ત્તમાનસ્ય ચોભયોઃ

હવે હું તમને એ બંને—પહેલા અને હાલના કલ્પ—વચ્ચેનું સંધાન સમજાવીશ.

મન્વન્તરાણિ કલ્પેષુ યેષુ યાનિ ચ સુવ્રતાઃ। યશ્ચાયં વર્ત્તતે કલ્પો વારાહઃ સામ્પ્રતઃ શુભઃ

કલ્પોમાં જે મન્વંતરો થયા છે અને કયા-કયા થયા છે, અને આ હાલનો કલ્પ, શુભ વરાહ કલ્પ—

અસ્માત્ કલ્પાચ્ચ યઃ કલ્પઃ પૂર્વોઽતીતઃ સનાતનઃ। તસ્ય ચાસ્ય ચ કલ્પસ્ય મધ્યાવસ્થાન્નિબોધત

અને આ કલ્પ પહેલાં જે પ્રાચીન અને વીતી ગયેલો કલ્પ હતો, એ કલ્પ અને આ કલ્પની વચ્ચેની સ્થિતિ હવે સાંભળો.

પ્રત્યાહૃતે પૂર્વકલ્પે પ્રતિસંધિં ચ તત્ર વૈ। અન્યઃ પ્રવર્ત્તતે કલ્પો જનાલ્લોકાત્ પુનઃ પુનઃ

જ્યારે પહેલો કલ્પ વિલય પામે છે, ત્યારે એ સંધિમાં બીજો કલ્પ ફરીથી જીવલોકમાંથી પ્રારંભે છે, વારંવાર.

વ્યુચ્છિન્નાત્ પ્રતિસંધેસ્તુ કલ્પાત્ કલ્પઃ પરસ્પરમ્। વ્યુચ્છિદ્યન્તે ક્રિયાઃસર્વાઃ કલ્પાન્તે સર્વશસ્તદા। તસ્માત્ કલ્પાત્તુ કલ્પસ્ય પ્રતિસંધિર્નિગદ્યતે

એક કલ્પના અંતથી બીજા કલ્પના આરંભ સુધી, બધાં કાર્યો બંધ થઈ જાય છે; એટલે એક કલ્પમાંથી બીજા કલ્પમાં જતો સંધિ કહેવાય છે.

મન્વન્તરયુગાખ્યાનામપ્યુચ્છિન્નાશ્ચ સન્ધયઃ। પરસ્પરાઃ પ્રવર્ત્તન્તે મન્વન્તરયુગૈઃ સહ

મન્વંતર અને યુગના સંધિ પણ તૂટી જાય છે; મન્વંતર અને યુગ સાથે એ સંધિઓ ક્રમશઃ ચાલે છે.

ઉક્તા યે પ્રક્રિયાર્થેન પૂર્વકલ્પાઃ સમાસતઃ। તેષાં પરાર્દ્ધકલ્પાનાં પૂર્વો હ્યસ્માત્તુ યઃ પરઃ। આસીત્ કલ્પો વ્યતીતો વૈ પરાર્દ્ધેન પરસ્તુ સઃ

પહેલા જે કલ્પોની પ્રક્રિયા સંક્ષિપ્તમાં કહેલી છે, એ પરાર્ધ કલ્પોમાંથી આ પહેલાં જે કલ્પ હતો, એ વીતી ગયો છે અને એ પણ પરાર્ધનો જ હતો.

અન્યે ભવિષ્યા યે કલ્પા અપરાર્દ્ધાદ્ગુણીકૃતાઃ। પ્રથમઃ સામ્પ્રતસ્તેષાં કલ્પોઽયં વર્ત્તતે દ્વિજાઃ

ભવિષ્યમાં જે બીજા કલ્પો આવશે, તે aparardh પછી ગણાય છે; એમાં આ હાલનો કલ્પ પહેલો છે, હે દ્વિજો.

યસ્મિન્ પૂર્વઃ પરાર્દ્ધે તુ દ્વિતીયે પર ઉચ્યતે। એતાવાન્ સ્થિતિકાલશ્ચ પ્રત્યાહારસ્તતઃ સ્મૃતઃ

જેમાં પહેલું ભાગ પહેલો અર્ધ કહેવાય છે અને બીજું ભાગ બીજો અર્ધ કહેવાય છે, એ જ સમય સુધી જગત્ સ્થિર રહે છે. પછી વિસર્જનનો સમય આવે છે.

અસ્માત્ કલ્પાત્તુ યઃ પૂર્વં કલ્પોઽતીતઃ સનાતનઃ। ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે અહો મન્વન્તરૈઃ પુરા

આ કલ્પ પહેલા જે કલ્પ હતો, તેને પ્રાચીન અને શાશ્વત કહેવાય છે. એ કલ્પના અંતે હજાર ચતુર્યુગો અને મન્વંતરો પૂર્ણ થયા હતા.

ક્ષીણે કલ્પે તદા તસ્મિન્ દાહકાલે હ્યુપસ્થિતે। તસ્મિન્ કલ્પે તદા દેવા આસન્વૈમાનિકાસ્તુ યે

જ્યારે એ કલ્પ પૂરો થયો અને વિનાશનો સમય આવ્યો, ત્યારે એ કલ્પમાં વાયુમંડળમાં વસતા દેવતાઓ હતા.

નક્ષત્રગ્રહતારાસ્તુ ચન્દ્રસૂર્યગ્રહાશ્ચ યે। અષ્ટાવિંશતિરેવૈતાઃ કોટ્યસ્તુ સુકૃતાત્મનામ્

તારાઓ, ગ્રહો, નક્ષત્રો અને ચંદ્ર-સૂર્ય જેવા ગ્રહો—આ બધાં મળીને અઠ્ઠાવીસ કરોડ પુણ્યશાળી આત્માઓ હતા.

મન્વન્તરે તથૈકસ્મિન્ ચતુર્દશસુ વૈ તથા। ત્રીણિ કોટિશતાન્યાસન્ કોટ્યાદ્વિનવતિસ્તથા। અષ્ટાધિકાઃ સપ્તશતાઃ સહસ્રાણાં સ્મૃતાઃ પુરા

દરેક ચૌદ મન્વંતરમાં પણ ત્રણસો કરોડ, અને નવ્વદ કરોડ વધુ, અને એ ઉપરાંત સાતસો આઠ હજાર જેટલા દેવતાઓ હતા, એમ પ્રાચીનકાળથી કહેવાય છે.

વૈમાનિકાનાં દેવાનાં કલ્પેઽતીતે તુ યેઽભવન્। એકૈકસ્મિંસ્તુ કલ્પે વૈ દેવા વૈમાનિકાઃ સ્મૃતાઃ

પહેલા કલ્પમાં જે વાયુમંડળના દેવતાઓ હતા, દરેક કલ્પમાં આવા વાયુમંડળના દેવતાઓનું સ્મરણ થાય છે.