વાયુપુરાણમ્

સિદ્ધાત્માનો મનુષ્યાસ્તે ગન્ધર્વસહધર્મ્મિણઃ। ઇત્યેષ તેજસઃ સર્ગો હ્યર્વ્વાક્સ્રોતાઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

આ મનુષ્યો સિદ્ધાત્મા છે અને ગંધર્વો જેવા ગુણ ધરાવે છે. આ રીતે તેજસ્વી અર્વાક્સ્રોત સર્જનનું વર્ણન થયું.

પઞ્ચમોઽનુગ્રહઃ સર્ગશ્ચતુર્દ્ધા સ વ્યવસ્થિતઃ। વિપર્ય્યયેણ શક્ત્યા ચ તુષ્ટ્યા સિદ્ધ્યા તથૈવ ચ। વિવૃત્તં વર્ત્તમાનઞ્ચ તેઽર્થં જાનન્તિ તત્ત્વતઃ

પાંચમો સર્જન અનુક્રહ કહેવાય છે, જે ચાર રીતે સ્થિર છે: વિપરીત રીતે, શક્તિથી, તૃપ્તિથી અને સિદ્ધિથી. તેઓ ભૂતકાળ અને વર્તમાનનો સાચો અર્થ જાણે છે.

ભૂતાદિકાનાં સત્ત્વાનાં ષષ્ઠઃ સર્ગઃ સ ઉચ્યતે। વિપર્ય્યયેણ ભૂતાદિરશક્ત્યા ચ વ્યવસ્થિતઃ

છઠ્ઠો સર્જન ભૂતાદિ પ્રાણીઓનો કહેવાય છે. એ વિપરીત રીતે અને શક્તિના અભાવે, ભૂતોની શરૂઆતથી સ્થિર છે.

પ્રથમો મહતઃ સર્ગો વિજ્ઞેયો મહતસ્તુ સઃ। તન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂતસર્ગઃ સ ઉચ્યતે

મહત્‌થી પ્રથમ સર્જન સમજવું જોઈએ કે એ મહત્‌માંથી ઉત્પન્ન થયું છે. બીજું તન્માત્રાઓનું સર્જન છે, જેને ભૂતસર્જન કહે છે.

વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગ ઐન્દ્રિય કઃ સ્મૃતઃ। ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સમ્ભૂતો ભુદ્ધિપૂર્વકઃ

ત્રીજું વૈકારિક સર્જન છે, જેને ઇન્દ્રિય સર્જન કહેવામાં આવે છે. આ રીતે બુદ્ધિથી પૂર્વે પ્રાકૃત સર્જન ઉત્પન્ન થાય છે.

મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ। તિર્ય્યક્સોતાશ્ચ યઃ સર્ગસ્તિર્ય્યગ્યોનિઃ સ પઞ્ચમઃ

ચોથું મુખ્ય સર્જન છે અને મુખ્ય પ્રાણીઓ અચળ કહેવાય છે. તિર્યક પ્રવાહવાળું સર્જન પાંચમું છે, જેને પશુયોનિ કહે છે.

તથોર્દ્ધ્વસ્રોતસાં ષષ્ઠો દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ। તથાર્વાક્સ્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ

એજ રીતે, ઊર્ધ્વપ્રવાહવાળાનું છઠ્ઠું સર્જન દેવોનું કહેવાય છે. અને અર્વાક્સ્રોતવાળાનું સાતમું સર્જન માનવ છે.

અષ્ટમોઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્તામસસ્તુ સઃ। પઞ્ચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ

આઠમું અનુક્રહ સર્જન છે, જે સાત્વિક અને તામસિક છે. આ પાંચ વૈકૃત સર્જન કહેવાય છે અને ત્રણ પ્રાકૃત સર્જન ગણાય છે.

પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચૈવ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ। પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સર્ગાઃ કૃતાસ્તે બુદ્ધિપૂર્વ્વકાઃ

નવમું સર્જન પ્રાકૃત અને વૈકૃત બંને કહેવાય છે, જેને કૌમાર કહે છે. ત્રણ પ્રાકૃત સર્જનો બુદ્ધિપૂર્વક પૂર્ણ થયેલા છે.

બુદ્ધિપૂર્વ્વં પ્રવર્ત્તન્તે ષટ્સર્ગા બ્રહ્મણસ્તુ તે। વિસ્તરાનુગ્રહં સર્ગં કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધત

બ્રહ્માના છ સર્જનો બુદ્ધિપૂર્વક શરૂ થાય છે. હવે અનુક્રહ સર્જનનું વિસ્તૃત વર્ણન સાંભળો.

ચતુર્દ્ધાવાસ્થિતઃ સોઽથ સર્વભૂતેષુ કૃત્સ્નશઃ। વિપર્યયેણ શક્ત્યા ચ તુષ્ટ્યા સિદ્ધ્યા તથૈવ ચ

આ સર્જન સર્વ પ્રાણીઓમાં ચાર રીતે સ્થિર છે: વિપરીત રીતે, શક્તિથી, તૃપ્તિથી અને સિદ્ધિથી.

સ્થાવરેષુ વિપર્યાસસ્તિર્યગ્યોનિષુ શક્તિતા। સિદ્ધાત્માનો મનુષ્યાસ્તુ તુષ્ટિર્દ્દેવેષુ કૃત્સ્નશઃ

અચળ પ્રાણીઓમાં વિપરીતતા છે, પશુયોનિમાં શક્તિ છે, મનુષ્યો સિદ્ધાત્મા છે અને દેવોમાં સંપૂર્ણ તૃપ્તિ છે.

ઇત્યેતે પ્રાકૃતાશ્ચૈવ વૈકૃતાશ્ચ નવ સ્મૃતાઃ। સર્ગાઃ પરસ્પરસ્યાથ પ્રકારા બહવઃ સ્મૃતાઃ

આ રીતે, નવ પ્રાકૃત અને વૈકૃત સર્જનો ગણાય છે. અને અનેક પ્રકારના સર્જનો પરસ્પર સંબંધિત ગણાય છે.

અગ્રે સસર્જ્જ વૈ બ્રહ્મા માનસાનાત્મનઃ સમાન્। સનન્દનઞ્ચ સનકં વિદ્વાંસં ચ સનાતનમ્

પ્રારંભમાં બ્રહ્માએ પોતાના સમાન મનથી ઉત્પન્ન પુત્રો સર્જ્યા: સનંદન, સનક અને વિદ્વાન સનાતન.

વિજ્ઞાનેન નિવૃત્તાસ્તે વૈવર્તેન મહૌજસઃ। સંબુદ્ધાશ્ચૈવ નાનાત્વાદપવિદ્ધાસ્ત્રયોઽપિતે। અસૃષ્ટ્વૈવ પ્રજાસર્ગં પ્રતિસર્ગં ગતાઃ પુનઃ

જ્ઞાનથી તેઓ નિવૃત્ત થયા, રૂપાંતરથી મહાશક્તિશાળી બન્યા. જાગૃત થઈ અને વિવિધતાને કારણે, એ ત્રણેય અલગ પડ્યા; તેઓએ પ્રજાસર્જન કર્યા વિના ફરી પ્રલયમાં પ્રવેશ કર્યો.

તદા તેષુ વ્યતીતેષુ તદાન્યાન્ સાધકાંશ્ચ તાન્। માનસાનસૃજદ્બ્રહ્મા પુનઃ સ્થાનાભિમાનિનઃ। આભૂતસંપ્લવાવસ્થાન્નામતસ્તાન્નિબોધત

પછી, જ્યારે એ બધું વીતી ગયું, ત્યારે બ્રહ્માએ મનથી બીજા જીવોનું સર્જન કર્યું, જે તત્વોના અધિકારી છે. એ બધા જીવોના વિલયની સ્થિતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા છે. હવે, તેમના નામો સાંભળો.

આપોઽગ્નિઃ પૃથિવી વાયુરન્તરિક્ષં દિશસ્તથા। સ્વર્ગં દિવઃ સમુદ્રાંશ્ચ નદાન્ શૈલાન્ વનસ્પતીન્

પાણી, અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, દિશાઓ, સ્વર્ગ, દય, સમુદ્રો, નદીઓ, પર્વતો અને વનસ્પતિઓ—

ઓષધીનાં તથાત્માનો હ્યાત્માનો વૃક્ષવીરુધામ્। લવાઃ કાષ્ઠાઃ કલાશ્ચૈવ મુહૂર્ત્તાઃ સન્ધિરાત્ર્યહાઃ

અને એ જ રીતે ઔષધિઓના આત્મા, વૃક્ષો અને વેલોનો આત્મા, ક્ષણો, લાકડાં, સમયના ભાગો, મુહૂર્તો, સંધ્યાઓ, દિવસ અને રાત—

અર્દ્ધમાસાશ્ચ માસાશ્ચ અયનાબ્દયુગાનિ ચ। સ્થાનાભિમાનિનઃ સર્વે સ્થાનાખ્યાશ્ચૈવ તે સ્મૃતાઃ

પક્ષ, મહિના, અયન, વર્ષ અને યુગ—આ બધાં પોતાના સ્થાનના અધિકારી દેવતાઓ છે અને તેઓ પોતાના સ્થાનના નામથી ઓળખાય છે.

વક્રાદ્યસ્ય બ્રાહ્મણાઃ સંપ્રસૂતાસ્તદ્વક્ષસ્તઃ ક્ષત્રિયાઃ પૂર્વભાગૈઃ। વૈશ્યાશ્ચોર્વોર્યસ્ય પદ્ભ્યાઞ્ચ શૂદ્રાઃ સર્વે વર્ણા ગાત્રતઃ સંપ્રસૂતાઃ

જેનાં વાંકાળાં મોઢામાંથી બ્રાહ્મણો જન્મ્યા, હાથમાંથી ક્ષત્રિયો, જાંઘમાંથી વૈશ્યો અને પગમાંથી શૂદ્રો; આમ, બધા વર્ણો તેના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયા.

નારાયણઃ પરોઽવ્યક્તાદણ્ડમવ્યક્તસમ્ભવમ્। અણ્ડાજ્જજ્ઞે પુનર્બ્રહ્મા લોકાસ્તેન કૃતાઃ સ્વયમ્

નારાયણ, જે અવ્યક્તથી પર છે, તેણે અવ્યક્તમાંથી અંડનું સર્જન કર્યું; અને એ અંડમાંથી ફરી બ્રહ્મા જન્મ્યા અને તેમણે પોતે જ લોકનું સર્જન કર્યું.

એષ વઃ કથિતઃ પાદઃ સમાસાન્ન તુ વિસ્તરાત્। અનેનાદ્યેન પાદેન પુરાણં સંપ્રકીર્તિતમ્

આ ભાગ તમને સંક્ષિપ્તમાં કહ્યો છે, વિગતે નહીં; આ પ્રથમ ભાગથી પુરાણનું વર્ણન થયું છે.

ઇત્યેષ પ્રથમઃ પાદઃ પ્રક્રિયાર્થઃ પ્રકીર્તિતઃ। શ્રુત્વા તુ સંહૃષ્ટમનાઃ કાશ્યપેયઃ સનાતનઃ

આ રીતે, પ્રથમ ભાગમાં સર્જનક્રમનું વર્ણન થયું. આ સાંભળીને કાશ્યપના વંશજ, સનાતન, આનંદિત થયા.

સમ્બોધ્ય સૂતં વચસા પપ્રચ્છાથોત્તરાં કથામ્। અતઃપ્રભૃતિ કલ્પજ્ઞ પ્રતિસંધિં પ્રચક્ષ્વ નઃ

પછી તેણે સૂતને સંબોધી પુછ્યું: 'હવે આગળની વાર્તા કહો. હવે, કલ્પવિદ, કલ્પ વચ્ચેનું સંધિ અમને સમજાવો.'

સમતીતસ્ય કલ્પસ્ય વર્ત્તમાનસ્ય ચોભયોઃ। કલ્પયોરન્તરં યચ્ચ પ્રતિસંધિર્યતસ્તયોઃ। એતદ્વેદિતુમિચ્છામઃ અત્યન્તકુશલો હ્યસિ

પહેલા અને હાલના કલ્પ તથા એ બે વચ્ચેનું સંધાન શું છે—આમ બંને કલ્પ વચ્ચે શું સંબંધ છે, એ જાણવાની અમારી ઇચ્છા છે, કેમ કે તમે ખૂબ જ કુશળ છો.

અત્ર વોઽહં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રતિસંધિઞ્ચ યસ્તયોઃ। સમતીતસ્ય કલ્પસ્ય વર્ત્તમાનસ્ય ચોભયોઃ

હવે હું તમને એ બંને—પહેલા અને હાલના કલ્પ—વચ્ચેનું સંધાન સમજાવીશ.

મન્વન્તરાણિ કલ્પેષુ યેષુ યાનિ ચ સુવ્રતાઃ। યશ્ચાયં વર્ત્તતે કલ્પો વારાહઃ સામ્પ્રતઃ શુભઃ

કલ્પોમાં જે મન્વંતરો થયા છે અને કયા-કયા થયા છે, અને આ હાલનો કલ્પ, શુભ વરાહ કલ્પ—

અસ્માત્ કલ્પાચ્ચ યઃ કલ્પઃ પૂર્વોઽતીતઃ સનાતનઃ। તસ્ય ચાસ્ય ચ કલ્પસ્ય મધ્યાવસ્થાન્નિબોધત

અને આ કલ્પ પહેલાં જે પ્રાચીન અને વીતી ગયેલો કલ્પ હતો, એ કલ્પ અને આ કલ્પની વચ્ચેની સ્થિતિ હવે સાંભળો.

પ્રત્યાહૃતે પૂર્વકલ્પે પ્રતિસંધિં ચ તત્ર વૈ। અન્યઃ પ્રવર્ત્તતે કલ્પો જનાલ્લોકાત્ પુનઃ પુનઃ

જ્યારે પહેલો કલ્પ વિલય પામે છે, ત્યારે એ સંધિમાં બીજો કલ્પ ફરીથી જીવલોકમાંથી પ્રારંભે છે, વારંવાર.