વાયુપુરાણમ્

એકાદશેન્દ્રિયવિધા નવધા ચોદયસ્તથા। અષ્ટૌ ચ તારકાદ્યાશ્ચ તેષાં શક્તિવિધાઃ સ્મૃતાઃ

એમાં અગિયાર પ્રકારની ઇન્દ્રિયો, નવ પ્રકારની વૃત્તિઓ અને આઠ, જેમા તારાઓ પણ આવે છે, એમ છે; એ બધાની શક્તિઓ આવા પ્રકારની કહેવાય છે.

અતઃ પ્રકાશાસ્તે સર્વ્વે આવૃતાશ્ચ બહિઃ પુનઃ। યસ્માત્તિર્યક્ પ્રવર્ત્તેત તિર્ય્યક્સ્રોતાઃ સ ઉચ્યતે

આથી, બધા પ્રકાશમાન છે, પણ બહારથી ફરી ઢંકાયેલા છે; કારણ કે તેઓ બાજુએ વહે છે, તેથી તેમને તિર્યક પ્રવાહવાળા કહે છે.

તિર્યક્સ્રોતાશ્ચ દૃષ્ટ્વા વૈ દ્વિતીયં વિશ્વમીશ્વરઃ। અભિપ્રાયમથોદ્ધૂતં દૃષ્ટ્વા સર્વ્વન્તથાભિધમ્। તસ્યાભિધ્યાયતો નિત્યં સાત્ત્વિકઃ સમવર્ત્તત

તિર્યક પ્રવાહવાળા જીવોને જોઈને, ભગવાને બીજું જગત રચ્યું; જે ભાવ ઊભો થયો હતો અને સર્વેને જેમ નામ મળ્યું તેમ જોઈને, એના ધ્યાનથી સાત્ત્વિક સર્જન ઉત્પન્ન થયું.

ઊર્દ્ધ્વસ્રોતાસ્તૃતીયસ્તુ સ ચૈવોર્દ્ધ્વવ્યવસ્થિતઃ। યસ્માદ્વ્યવર્ત્તતોહ્દ્ધ્વન્તુ ઊર્દ્ધ્વસ્રોતાસ્તતઃ સ્મૃતઃ

ત્રીજું સર્જન ઊર્ધ્વપ્રવાહ છે, જે ઉપર સ્થિત છે; કારણ કે એ ઉપર જાય છે, તેથી તેને ઊર્ધ્વપ્રવાહ કહેવાય છે.

તે સુખપ્રીતિબહુલા બહિરન્તશ્ચ સંવૃતા। પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચ ઊર્દ્ધ્વસ્રોતોદ્ભવાઃ સ્મૃતાઃ

એમાં સુખ અને આનંદ ભરપૂર છે, અંદર-બહાર ઢંકાયેલા છે; અંદર-બહાર પ્રકાશમાન છે અને તેઓ ઊર્ધ્વપ્રવાહમાંથી ઉત્પન્ન કહેવાય છે.

તેન વા તાદયો જ્ઞેયાઃ સૃષ્ટાત્માનો વ્યવસ્થિતાઃ। ઊર્દ્ધ્વસ્રોતાસ્તૃતીયો વૈ તેન સર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ

આ રીતે, જેમનું સ્વરૂપ સ્થિર છે, એવા જીવોને ઓળખવા જોઈએ; ઊર્ધ્વપ્રવાહ ત્રીજું છે અને એ સર્જન પણ એ જ કહેવાય છે.

ઊર્દ્ધ્વસ્રોતઃસુ સૃષ્ટેષુ દેવેષુ સ તદા પ્રભુઃ। પ્રીતિમાનભવદ્બ્રહ્મા તતોઽન્યં સોઽભ્યમન્યત। સસર્જ્જ સર્ગમન્યં સ સાધકં પ્રભુરીશ્વરઃ

જ્યારે ઊર્ધ્વપ્રવાહવાળા દેવોનું સર્જન થયું, ત્યારે બ્રહ્મા આનંદિત થયો અને બીજું સર્જન કરવા ઇચ્છ્યું; ભગવાને પછી એક ફળદાયી સર્જન કર્યું.

અથાભિધ્યાયતસ્તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા। પ્રાદુર્બ્બભૂવ ચાવ્યક્તાદર્વ્વાક્‌સ્રોતઃ સુસાધકમ્। યસ્માદર્વાક્વ્યવર્ત્તેત તતોઽર્વ્વાક્સ્રોત ઉચ્યતે

પછી જ્યારે તે પુરુષે સત્યભાવથી ધ્યાન કર્યું, ત્યારે અવ્યક્તમાંથી સર્જન માટે યોગ્ય એવો નીચે વહેતો પ્રવાહ પ્રગટ થયો. કારણ કે એ પ્રવાહ નીચે જાય છે, તેથી તેને 'અર્વાક્સ્રોત' કહેવામાં આવે છે.

તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્તમઃ સત્ત્વરજોધિકાઃ। તસ્માત્તે દુઃખબહુલા ભૂયો ભૂયશ્ચ કારિણઃ

આ પ્રવાહોમાં પ્રકાશ વધુ છે, પણ તેમાં અંધકાર, સત્ત્વ અને રજસનું પ્રભુત્વ છે. તેથી એમાં દુઃખ વધારે છે અને વારંવાર કર્મમાં લાગેલા રહે છે.

પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચ મનુષ્યાઃ સાધકાશ્ચ તે। લક્ષણૈસ્તારકાદ્યૈસ્તે અષ્ટધા ચ વ્યવસ્થિતાઃ

જે મનુષ્યો બહાર અને અંદરથી પ્રકાશમય છે, તેઓ સિદ્ધ છે. તારક વગેરે લક્ષણોથી તેઓ આઠ પ્રકારમાં વર્ગીકૃત થયેલા છે.

સિદ્ધાત્માનો મનુષ્યાસ્તે ગન્ધર્વસહધર્મ્મિણઃ। ઇત્યેષ તેજસઃ સર્ગો હ્યર્વ્વાક્સ્રોતાઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

આ મનુષ્યો સિદ્ધાત્મા છે અને ગંધર્વો જેવા ગુણ ધરાવે છે. આ રીતે તેજસ્વી અર્વાક્સ્રોત સર્જનનું વર્ણન થયું.

પઞ્ચમોઽનુગ્રહઃ સર્ગશ્ચતુર્દ્ધા સ વ્યવસ્થિતઃ। વિપર્ય્યયેણ શક્ત્યા ચ તુષ્ટ્યા સિદ્ધ્યા તથૈવ ચ। વિવૃત્તં વર્ત્તમાનઞ્ચ તેઽર્થં જાનન્તિ તત્ત્વતઃ

પાંચમો સર્જન અનુક્રહ કહેવાય છે, જે ચાર રીતે સ્થિર છે: વિપરીત રીતે, શક્તિથી, તૃપ્તિથી અને સિદ્ધિથી. તેઓ ભૂતકાળ અને વર્તમાનનો સાચો અર્થ જાણે છે.

ભૂતાદિકાનાં સત્ત્વાનાં ષષ્ઠઃ સર્ગઃ સ ઉચ્યતે। વિપર્ય્યયેણ ભૂતાદિરશક્ત્યા ચ વ્યવસ્થિતઃ

છઠ્ઠો સર્જન ભૂતાદિ પ્રાણીઓનો કહેવાય છે. એ વિપરીત રીતે અને શક્તિના અભાવે, ભૂતોની શરૂઆતથી સ્થિર છે.

પ્રથમો મહતઃ સર્ગો વિજ્ઞેયો મહતસ્તુ સઃ। તન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂતસર્ગઃ સ ઉચ્યતે

મહત્‌થી પ્રથમ સર્જન સમજવું જોઈએ કે એ મહત્‌માંથી ઉત્પન્ન થયું છે. બીજું તન્માત્રાઓનું સર્જન છે, જેને ભૂતસર્જન કહે છે.

વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગ ઐન્દ્રિય કઃ સ્મૃતઃ। ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સમ્ભૂતો ભુદ્ધિપૂર્વકઃ

ત્રીજું વૈકારિક સર્જન છે, જેને ઇન્દ્રિય સર્જન કહેવામાં આવે છે. આ રીતે બુદ્ધિથી પૂર્વે પ્રાકૃત સર્જન ઉત્પન્ન થાય છે.

મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ। તિર્ય્યક્સોતાશ્ચ યઃ સર્ગસ્તિર્ય્યગ્યોનિઃ સ પઞ્ચમઃ

ચોથું મુખ્ય સર્જન છે અને મુખ્ય પ્રાણીઓ અચળ કહેવાય છે. તિર્યક પ્રવાહવાળું સર્જન પાંચમું છે, જેને પશુયોનિ કહે છે.

તથોર્દ્ધ્વસ્રોતસાં ષષ્ઠો દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ। તથાર્વાક્સ્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ

એજ રીતે, ઊર્ધ્વપ્રવાહવાળાનું છઠ્ઠું સર્જન દેવોનું કહેવાય છે. અને અર્વાક્સ્રોતવાળાનું સાતમું સર્જન માનવ છે.

અષ્ટમોઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્તામસસ્તુ સઃ। પઞ્ચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ

આઠમું અનુક્રહ સર્જન છે, જે સાત્વિક અને તામસિક છે. આ પાંચ વૈકૃત સર્જન કહેવાય છે અને ત્રણ પ્રાકૃત સર્જન ગણાય છે.

પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચૈવ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ। પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સર્ગાઃ કૃતાસ્તે બુદ્ધિપૂર્વ્વકાઃ

નવમું સર્જન પ્રાકૃત અને વૈકૃત બંને કહેવાય છે, જેને કૌમાર કહે છે. ત્રણ પ્રાકૃત સર્જનો બુદ્ધિપૂર્વક પૂર્ણ થયેલા છે.

બુદ્ધિપૂર્વ્વં પ્રવર્ત્તન્તે ષટ્સર્ગા બ્રહ્મણસ્તુ તે। વિસ્તરાનુગ્રહં સર્ગં કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધત

બ્રહ્માના છ સર્જનો બુદ્ધિપૂર્વક શરૂ થાય છે. હવે અનુક્રહ સર્જનનું વિસ્તૃત વર્ણન સાંભળો.

ચતુર્દ્ધાવાસ્થિતઃ સોઽથ સર્વભૂતેષુ કૃત્સ્નશઃ। વિપર્યયેણ શક્ત્યા ચ તુષ્ટ્યા સિદ્ધ્યા તથૈવ ચ

આ સર્જન સર્વ પ્રાણીઓમાં ચાર રીતે સ્થિર છે: વિપરીત રીતે, શક્તિથી, તૃપ્તિથી અને સિદ્ધિથી.

સ્થાવરેષુ વિપર્યાસસ્તિર્યગ્યોનિષુ શક્તિતા। સિદ્ધાત્માનો મનુષ્યાસ્તુ તુષ્ટિર્દ્દેવેષુ કૃત્સ્નશઃ

અચળ પ્રાણીઓમાં વિપરીતતા છે, પશુયોનિમાં શક્તિ છે, મનુષ્યો સિદ્ધાત્મા છે અને દેવોમાં સંપૂર્ણ તૃપ્તિ છે.

ઇત્યેતે પ્રાકૃતાશ્ચૈવ વૈકૃતાશ્ચ નવ સ્મૃતાઃ। સર્ગાઃ પરસ્પરસ્યાથ પ્રકારા બહવઃ સ્મૃતાઃ

આ રીતે, નવ પ્રાકૃત અને વૈકૃત સર્જનો ગણાય છે. અને અનેક પ્રકારના સર્જનો પરસ્પર સંબંધિત ગણાય છે.

અગ્રે સસર્જ્જ વૈ બ્રહ્મા માનસાનાત્મનઃ સમાન્। સનન્દનઞ્ચ સનકં વિદ્વાંસં ચ સનાતનમ્

પ્રારંભમાં બ્રહ્માએ પોતાના સમાન મનથી ઉત્પન્ન પુત્રો સર્જ્યા: સનંદન, સનક અને વિદ્વાન સનાતન.

વિજ્ઞાનેન નિવૃત્તાસ્તે વૈવર્તેન મહૌજસઃ। સંબુદ્ધાશ્ચૈવ નાનાત્વાદપવિદ્ધાસ્ત્રયોઽપિતે। અસૃષ્ટ્વૈવ પ્રજાસર્ગં પ્રતિસર્ગં ગતાઃ પુનઃ

જ્ઞાનથી તેઓ નિવૃત્ત થયા, રૂપાંતરથી મહાશક્તિશાળી બન્યા. જાગૃત થઈ અને વિવિધતાને કારણે, એ ત્રણેય અલગ પડ્યા; તેઓએ પ્રજાસર્જન કર્યા વિના ફરી પ્રલયમાં પ્રવેશ કર્યો.

તદા તેષુ વ્યતીતેષુ તદાન્યાન્ સાધકાંશ્ચ તાન્। માનસાનસૃજદ્બ્રહ્મા પુનઃ સ્થાનાભિમાનિનઃ। આભૂતસંપ્લવાવસ્થાન્નામતસ્તાન્નિબોધત

પછી, જ્યારે એ બધું વીતી ગયું, ત્યારે બ્રહ્માએ મનથી બીજા જીવોનું સર્જન કર્યું, જે તત્વોના અધિકારી છે. એ બધા જીવોના વિલયની સ્થિતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા છે. હવે, તેમના નામો સાંભળો.

આપોઽગ્નિઃ પૃથિવી વાયુરન્તરિક્ષં દિશસ્તથા। સ્વર્ગં દિવઃ સમુદ્રાંશ્ચ નદાન્ શૈલાન્ વનસ્પતીન્

પાણી, અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, દિશાઓ, સ્વર્ગ, દય, સમુદ્રો, નદીઓ, પર્વતો અને વનસ્પતિઓ—

ઓષધીનાં તથાત્માનો હ્યાત્માનો વૃક્ષવીરુધામ્। લવાઃ કાષ્ઠાઃ કલાશ્ચૈવ મુહૂર્ત્તાઃ સન્ધિરાત્ર્યહાઃ

અને એ જ રીતે ઔષધિઓના આત્મા, વૃક્ષો અને વેલોનો આત્મા, ક્ષણો, લાકડાં, સમયના ભાગો, મુહૂર્તો, સંધ્યાઓ, દિવસ અને રાત—

અર્દ્ધમાસાશ્ચ માસાશ્ચ અયનાબ્દયુગાનિ ચ। સ્થાનાભિમાનિનઃ સર્વે સ્થાનાખ્યાશ્ચૈવ તે સ્મૃતાઃ

પક્ષ, મહિના, અયન, વર્ષ અને યુગ—આ બધાં પોતાના સ્થાનના અધિકારી દેવતાઓ છે અને તેઓ પોતાના સ્થાનના નામથી ઓળખાય છે.