વાયુપુરાણમ્

નાનાચ્છન્દોગતિપથો ગુહ્યોપનિષદાસનઃ। છાયાપત્નીસહાયો વૈ મણિશ્રૃઙ્ગ ઇવોચ્છ્રિતઃ। ભૂત્વા યજ્ઞવરાહો વૈ અપઃ સ પ્રાવિશત્ પ્રભુઃ

વિવિધ છંદો એના માર્ગ, ગુપ્ત ઉપનિષદો એના આસન, છાયારૂપ પત્ની સાથે, મણિ જેવા શૃંગથી ઉંચા, એ યજ્ઞવરાહ સ્વરૂપે ભગવાન જળમાં પ્રવેશ્યા.

અદ્ભિઃ સંછાદિતામુર્વીં સ તામશ્નન્ પ્રજાપતિઃ। ઉપગમ્યોજ્જહારાશુ અપસ્તાશ્ચ સ વિન્યસત્

પ્રજાપતિએ, જળથી ઢંકાયેલી પૃથ્વીને નજીક જઈને, ઝડપથી ઉપાડી લીધી અને એ જળને એક બાજુ કરી દીધા.

સામુદ્રીર્વૈ સમુદ્રેષુ નાદેયીશ્ચ નદીષ્વથ। રસાતલતલે મગ્નાં રસાતલતલે ગતામ્। પ્રભુર્લ્લોકહિતાર્થાય દંષ્ટ્રયાભ્યુજ્જહાર ગામ્

સમુદ્રમાં રહેલી નદીઓ અને જમીન પર વહેતી દાન આપનારી નદીઓ, જે પાતાળના તળિયે ડૂબી ગઈ હતી—એ ભગવાને, લોકહિત માટે, પોતાની દાંતથી પૃથ્વીને ઉપાડી.

તતઃ સ્વસ્થાનમાનીય પૃથિવીં પૃથિવીકરઃ। મુમોચ પૂર્વં મનસા ધારયિત્વા ધરાધરઃ

પછી પૃથ્વીને તેના યોગ્ય સ્થાન પર લાવી, પૃથ્વીધારી ભગવાને પહેલા મનમાં ધારણ કરીને, પછી તેને મુક્ત કરી.

તસ્યોપરિ જલૌઘસ્ય મહતી નૌરિવ સ્થિતઃ। ચરિતત્વાચ્ચ દેવસ્ય ન મહી યાતિ વિપ્લવમ્

એ જળના સમૂહ પર પૃથ્વી મોટી નૌકાની જેમ સ્થિર રહી; અને દેવના કાર્યથી પૃથ્વી કદી ડૂબતી નથી.

તતોદ્ધૃત્ય ક્ષિતિં દેવો જગતઃ સ્થાપનેચ્છયા। પૃથિવ્યાઃ પ્રવિભાગાય મનશ્ચક્રેઽમ્બુજેક્ષણઃ। પૃથિવીં તુ સમીકૃત્ય પૃથિવ્યાં સોઽચિનોદ્ ગિરીન્

પછી પૃથ્વીને ઉપાડી, જગતની સ્થાપનાની ઈચ્છાથી ભગવાને મનમાં પૃથ્વીનું વિભાજન વિચાર્યું; અને પૃથ્વીને યોગ્ય રીતે ગોઠવી, એના પર પર્વતો સ્થાપ્યા.

પ્રાક્ સર્વે દહ્યમાનાસ્તુ તદા સંવર્ત્તકાગ્નિના। તેનાગ્નિના વિશીર્ણાસ્તે પર્વતા ભુવિ સર્વશઃ

પહેલાં બધા પર્વતો સંહારક અગ્નિથી દહાઈ ગયા હતા; એ અગ્નિથી પૃથ્વી પર સર્વત્ર પર્વતો ભસ્મ થઈ ગયા.

શૈત્યાદેકાર્ણવે તસ્મિન્વાયુનાપસ્તુ સંહૃતાઃ। નિષિક્તા યત્ર યત્રાસંસ્તત્રતત્રાચલોઽભવત્

ઠંડીના કારણે, પવનથી જળ એક જ મહાસાગરમાં એકત્રિત થઈ ગયું; જ્યાં જ્યાં એ જળ જમાયું, ત્યાં ત્યાં પર્વતો ઊભા થયા.

સ્કન્નાચલત્વાદચલાઃ પર્વ્વભિઃ પર્વ્વતાઃ સ્મૃતાઃ। ગિરયોઽન્તર્નિગીર્ણત્વાચ્ચયનાચ્ચ શિલોચ્ચયાઃ

અડગ અને અચલ હોવાથી તેમને 'અચલ' કહેવામાં આવે છે; શિખરોની ગોઠવણીથી તેઓ પર્વત કહેવાય છે; અને અંદર ગળી જવાથી તેમને શિલાઓના ઢગલા કહેવાય છે.

તતસ્તેષુ વિશીર્ણેષુ લોકોદધિગિરિષ્વથ। વિશ્વકર્મ્મા વિભજતે કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ

પછી, જ્યારે એ લોક, દરિયા અને પર્વતો તૂટી ગયા, ત્યારે વિશ્વકર્મા દરેક યુગના આરંભે વારંવાર તેમને ફરીથી વહેંચે છે.

સસમુદ્રામિમાં પૃથ્વીં સપ્તદ્વીપાં સપર્વ્વતામ્। ભૂરાદ્યાં શ્ચતુરો લોકાન્ પુનઃ સોઽથ પ્રકલ્પયત્। લોકાન્ પ્રકલ્પયિત્વા ચ પ્રજાસર્ગં સસર્જ્જ હ

એણે દરિયા, સાત દ્વીપો અને પર્વતોવાળી આ પૃથ્વી, તથા ભૂલોકથી શરૂ થતા ચાર લોક ફરીથી ગોઠવ્યા. લોકોની રચના કર્યા પછી, એણે જીવજાતિઓનું સર્જન કર્યું.

બ્રહ્મા સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ। સસર્જ્જ સૃષ્ટિન્તદ્રૂપાં કલ્પાદિષુ યથા પુરા

સ્વયંભૂ, ભગવાન બ્રહ્માએ વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવાની ઈચ્છાથી, અગાઉ જેમ સર્જન કર્યું હતું તેમ, ફરીથી એ જ સ્વરૂપનું સર્જન કર્યું.

તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગં તદા વૈ બુદ્ધિપૂર્વકમ્। પ્રધાનસમકાલં વૈ પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ

જ્યારે એ સર્જન વિશે વિચારતો હતો, ત્યારે એના મનથી, મૂળ પ્રકૃતિ સાથે જ, અંધકારથી ભરેલું સર્જન પ્રગટ્યું.

તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ। અવિદ્યા પઞ્ચપર્વ્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ

અંધકાર, મોહ, મહામોહ, તામસ અને જેને અંધ કહેવાય છે—આ પાંચ પ્રકારની અજ્ઞાન મહાત્મા પાસેથી ઉત્પન્ન થઈ.

પ़ઞ્ચધા ચાશ્રિતઃ સર્ગો ધ્યાયતઃ સોઽભિમાનિનઃ। સર્વ્વતસ્તમસા ચૈવ દીપઃ કુમ્ભવદાવૃતઃ। બહિરન્તઃ પ્રકાશશ્ચ શુદ્ધો નિઃસંજ્ઞ એવ ચ

પાંચ ભાગમાં વહેંચાયેલું આ સર્જન, ધ્યાનમાં તલીન અને અભિમાનીમાંથી ઉત્પન્ન થયું; સર્વત્ર અંધકારથી ઢંકાયેલું, માટલામાં દીવો ઢાંકી દીધો હોય તેમ, અંદર-બહાર પ્રકાશમાન, શુદ્ધ અને નિઃસંજીવ છે.

યસ્માત્તૈઃ સંવૃતા બુદ્ધિર્મુખ્યાનિ કરણાનિ ચ। તસ્માત્તે સંવૃતાત્માનો નગા મુખ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

આ અજ્ઞાનથી બુદ્ધિ અને મુખ્ય ઇન્દ્રિયો ઢંકાઈ ગઈ, તેથી જેઓનું સ્વરૂપ આવરી લેવાયું છે, તે મુખ્ય વૃક્ષો કહેવાય છે.

મુખ્યસર્ગે તથાભૂતં બ્રહ્મા દૃષ્ટ્વા હ્યસાધકમ્। અપ્રસન્નમનાઃ સોઽથ તતો ન્યાસોઽભ્યમન્યત

મુખ્ય સર્જન આવું અસફળ જોઈને, બ્રહ્મા મનથી અસંતોષી થયો અને પછી સંન્યાસ લેવાનો વિચાર કર્યો.

તસ્યાભિધ્યાયતસ્તત્ર તિર્ય્યક્ સ્રોતોઽભ્યવર્ત્તત। યસ્માત્તિર્યગ્ વ્યવર્ત્તેત તિર્ય્યક્સ્રોતસ્તતઃ સ્મૃતમ્

જ્યારે એ વિચારતો હતો, ત્યારે ત્યાં બાજુએ વહેતી ધારા ઊભી થઈ; કારણ કે એ બાજુએ વળી ગઈ, તેથી તેને તિર્યક પ્રવાહ કહેવાય છે.

તમોબહુત્વાત્તે સર્વ્વે હ્યજ્ઞાનબહુલાઃ સ્મૃતાઃ। ઉત્પથગ્રાહિણશ્ચાપિ તે ધ્યાનાદ્ધ્યાનમાનિનઃ

અહીં અંધકાર વધારે હોવાથી, બધા અજ્ઞાનથી ભરેલા કહેવાય છે; તેઓ ભટકી જાય છે અને ધ્યાન કરતાં પણ પોતાના ધ્યાનનો અભિમાન રાખે છે.

તિર્ય્યક્સ્રોતસ્તુ દૃષ્ટ્વા વૈ દ્વિતીયં વિશ્વમીશ્વરઃ। અહંકૃતા અહંમના અષ્ટાવિંશદ્વિધાત્મકાઃ

તિર્યક પ્રવાહ જોઈને, ભગવાને બીજું વિશ્વ રચ્યું, જેમાં અહંકાર અને 'હું'પણું છે, અને જે અઠ્ઠાવીસ પ્રકારના બનેલા છે.

એકાદશેન્દ્રિયવિધા નવધા ચોદયસ્તથા। અષ્ટૌ ચ તારકાદ્યાશ્ચ તેષાં શક્તિવિધાઃ સ્મૃતાઃ

એમાં અગિયાર પ્રકારની ઇન્દ્રિયો, નવ પ્રકારની વૃત્તિઓ અને આઠ, જેમા તારાઓ પણ આવે છે, એમ છે; એ બધાની શક્તિઓ આવા પ્રકારની કહેવાય છે.

અતઃ પ્રકાશાસ્તે સર્વ્વે આવૃતાશ્ચ બહિઃ પુનઃ। યસ્માત્તિર્યક્ પ્રવર્ત્તેત તિર્ય્યક્સ્રોતાઃ સ ઉચ્યતે

આથી, બધા પ્રકાશમાન છે, પણ બહારથી ફરી ઢંકાયેલા છે; કારણ કે તેઓ બાજુએ વહે છે, તેથી તેમને તિર્યક પ્રવાહવાળા કહે છે.

તિર્યક્સ્રોતાશ્ચ દૃષ્ટ્વા વૈ દ્વિતીયં વિશ્વમીશ્વરઃ। અભિપ્રાયમથોદ્ધૂતં દૃષ્ટ્વા સર્વ્વન્તથાભિધમ્। તસ્યાભિધ્યાયતો નિત્યં સાત્ત્વિકઃ સમવર્ત્તત

તિર્યક પ્રવાહવાળા જીવોને જોઈને, ભગવાને બીજું જગત રચ્યું; જે ભાવ ઊભો થયો હતો અને સર્વેને જેમ નામ મળ્યું તેમ જોઈને, એના ધ્યાનથી સાત્ત્વિક સર્જન ઉત્પન્ન થયું.

ઊર્દ્ધ્વસ્રોતાસ્તૃતીયસ્તુ સ ચૈવોર્દ્ધ્વવ્યવસ્થિતઃ। યસ્માદ્વ્યવર્ત્તતોહ્દ્ધ્વન્તુ ઊર્દ્ધ્વસ્રોતાસ્તતઃ સ્મૃતઃ

ત્રીજું સર્જન ઊર્ધ્વપ્રવાહ છે, જે ઉપર સ્થિત છે; કારણ કે એ ઉપર જાય છે, તેથી તેને ઊર્ધ્વપ્રવાહ કહેવાય છે.

તે સુખપ્રીતિબહુલા બહિરન્તશ્ચ સંવૃતા। પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચ ઊર્દ્ધ્વસ્રોતોદ્ભવાઃ સ્મૃતાઃ

એમાં સુખ અને આનંદ ભરપૂર છે, અંદર-બહાર ઢંકાયેલા છે; અંદર-બહાર પ્રકાશમાન છે અને તેઓ ઊર્ધ્વપ્રવાહમાંથી ઉત્પન્ન કહેવાય છે.

તેન વા તાદયો જ્ઞેયાઃ સૃષ્ટાત્માનો વ્યવસ્થિતાઃ। ઊર્દ્ધ્વસ્રોતાસ્તૃતીયો વૈ તેન સર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ

આ રીતે, જેમનું સ્વરૂપ સ્થિર છે, એવા જીવોને ઓળખવા જોઈએ; ઊર્ધ્વપ્રવાહ ત્રીજું છે અને એ સર્જન પણ એ જ કહેવાય છે.

ઊર્દ્ધ્વસ્રોતઃસુ સૃષ્ટેષુ દેવેષુ સ તદા પ્રભુઃ। પ્રીતિમાનભવદ્બ્રહ્મા તતોઽન્યં સોઽભ્યમન્યત। સસર્જ્જ સર્ગમન્યં સ સાધકં પ્રભુરીશ્વરઃ

જ્યારે ઊર્ધ્વપ્રવાહવાળા દેવોનું સર્જન થયું, ત્યારે બ્રહ્મા આનંદિત થયો અને બીજું સર્જન કરવા ઇચ્છ્યું; ભગવાને પછી એક ફળદાયી સર્જન કર્યું.

અથાભિધ્યાયતસ્તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા। પ્રાદુર્બ્બભૂવ ચાવ્યક્તાદર્વ્વાક્‌સ્રોતઃ સુસાધકમ્। યસ્માદર્વાક્વ્યવર્ત્તેત તતોઽર્વ્વાક્સ્રોત ઉચ્યતે

પછી જ્યારે તે પુરુષે સત્યભાવથી ધ્યાન કર્યું, ત્યારે અવ્યક્તમાંથી સર્જન માટે યોગ્ય એવો નીચે વહેતો પ્રવાહ પ્રગટ થયો. કારણ કે એ પ્રવાહ નીચે જાય છે, તેથી તેને 'અર્વાક્સ્રોત' કહેવામાં આવે છે.

તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્તમઃ સત્ત્વરજોધિકાઃ। તસ્માત્તે દુઃખબહુલા ભૂયો ભૂયશ્ચ કારિણઃ

આ પ્રવાહોમાં પ્રકાશ વધુ છે, પણ તેમાં અંધકાર, સત્ત્વ અને રજસનું પ્રભુત્વ છે. તેથી એમાં દુઃખ વધારે છે અને વારંવાર કર્મમાં લાગેલા રહે છે.