વાયુપુરાણમ્

દશયોજનવિસ્તીંર્ણ શતયોજનમુચ્છ્રિતમ્। નીલમેઘપ્રતીકાશં મેઘસ્તનિતનિઃસ્વનમ્

એ સ્વરૂપ દસ યોજન પહોળું, સો યોજન ઊંચું, નીલ વાદળ જેવું અને મેઘના ગર્જન જેવો અવાજ ધરાવતું હતું.

મહાપર્વ્વતવર્ષ્માણં શ્વેતં તીક્ષ્ણોગ્રદંષ્ટ્રિણમ્। વિદ્યુદગ્નિપ્રકાશાક્ષમાદિત્યસમતેજસમ્

પર્વત જેટલા વિશાળ શરીરવાળા, સફેદ રંગના, તીખા અને ભયાનક દાંત ધરાવતા, વીજળી અને અગ્નિ જેવી તેજસ્વી આંખો ધરાવતા, અને સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવતા—

પીનવૃત્તાયતસ્કન્ધં સિંહવિક્રાન્તગામિનમ્। પીનોન્નતકટીદેશં સુશ્લક્ષ્ણં શુભલક્ષણમ્

મોટા, ગોળ અને પહોળા ખભા ધરાવતા, સિંહ જેવી ગતિથી ચાલતા, મજબૂત અને ઊંચા કમરવાળા, નરમ અને શુભ લક્ષણો ધરાવતા—

રૂપમાસ્થાય વિપુલં વારાહમમિતં હરિઃ। પૃથિવ્યુદ્ધરણાર્થાય પ્રવિવેશ રસાતલમ્

આવી વિશાળ અને અપરિમિત વરાહની આકૃતિ ધારણ કરીને, હરિ પૃથ્વીને ઊંચી કરવા માટે પાતાળમાં પ્રવેશ્યા.

સ વેદવાદ્યુપદ્રષ્ટા ક્રતુવક્ષાશ્ચિતીમુખઃ। અગ્નિજિહ્વો દર્ભરોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ

તે ભગવાન વેદના સંગીતના દર્શક, યજ્ઞના સ્વરૂપ, હવનકુંડ જેવી જિહ્વા, દર્ભ જેવા વાળ, બ્રહ્મા જેવું મસ્તક અને મહાન તપસ્વી હતા.

અહોરાત્રેક્ષણધરો વેદાઙ્ગશ્રુતિભૂષણઃ। આજ્યનાસઃ સ્રુવતુણ્ડઃ સામઘોષસ્વનો મહાન્

દિવસ-રાત્રિના રૂપે આંખો ધરાવતા, વેદના અંગો અને પવિત્ર ધ્વનિથી શોભતા, ઘી જેવી નાક, સ્રુવ જેવી ચાંચ અને સામવેદના ગાન જેવી મહાન ધ્વનિ ધરાવતા—

સત્યધર્મમયઃ શ્રીમાન્ ધર્મ્મવિક્રમસંસ્થિતઃ। પ્રાયશ્ચિત્તરતો ઘોરઃ પશુજાનુર્મહાકૃતિ

સત્ય અને ધર્મથી ભરપૂર, તેજસ્વી, ધર્મની શક્તિમાં સ્થિર, પ્રાયશ્ચિત્તમાં તત્પર, ભયાનક છતાં પશુઓ પર દયાળુ અને વિશાળ આકાર ધરાવતા.

ઊર્દ્ધ્વગાત્રો હોમલિઙ્ગઃ સ્થાનબીજો મહૌષધિઃ। વેદ્યાન્તરાત્મા મન્ત્રસ્ફિગાજ્યસ્પૃક્ સોમશોણિતઃ

ઉપર ઉઠેલા અંગોવાળા, યજ્ઞના ચિહ્નો ધરાવતા, સ્થિરતાના બીજરૂપ, મહૌષધિ, યજ્ઞકુંડના અંતરાત્મા, મંત્રરૂપ નિતંબ, ઘી સ્પર્શતા અને સોમ તથા રક્તથી યુક્ત.

- પા.ભે. વેદસ્કન્ધો હવિર્ગન્ધો હવ્યકવ્યાતિવેગવાન્। પ્રાગ્વંશકાયો દ્યુતિમાન્નાનાદીક્ષાભિરન્વિતઃ

વેદ જેવા ખભા, હવનની સુગંધ, દેવો અને પિતૃઓના હવનથી પણ ઝડપી, પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું, તેજસ્વી અને અનેક દીક્ષા પ્રાપ્ત કરેલ.

દક્ષિણાહૃદયો યોગી મહાસત્રમયો વિભુઃ। ઉપાકર્મેષ્ટિરુચિરઃ પ્રવર્ગ્યવિત્તભૂષણઃ

જમણી બાજુ હૃદયરૂપ, યોગી, મહાયજ્ઞમય, સર્વવ્યાપી, આરંભિક ક્રિયાઓમાં તેજસ્વી અને પ્રવર્ગ્ય વિધિના ધનથી શોભાયમાન.

નાનાચ્છન્દોગતિપથો ગુહ્યોપનિષદાસનઃ। છાયાપત્નીસહાયો વૈ મણિશ્રૃઙ્ગ ઇવોચ્છ્રિતઃ। ભૂત્વા યજ્ઞવરાહો વૈ અપઃ સ પ્રાવિશત્ પ્રભુઃ

વિવિધ છંદો એના માર્ગ, ગુપ્ત ઉપનિષદો એના આસન, છાયારૂપ પત્ની સાથે, મણિ જેવા શૃંગથી ઉંચા, એ યજ્ઞવરાહ સ્વરૂપે ભગવાન જળમાં પ્રવેશ્યા.

અદ્ભિઃ સંછાદિતામુર્વીં સ તામશ્નન્ પ્રજાપતિઃ। ઉપગમ્યોજ્જહારાશુ અપસ્તાશ્ચ સ વિન્યસત્

પ્રજાપતિએ, જળથી ઢંકાયેલી પૃથ્વીને નજીક જઈને, ઝડપથી ઉપાડી લીધી અને એ જળને એક બાજુ કરી દીધા.

સામુદ્રીર્વૈ સમુદ્રેષુ નાદેયીશ્ચ નદીષ્વથ। રસાતલતલે મગ્નાં રસાતલતલે ગતામ્। પ્રભુર્લ્લોકહિતાર્થાય દંષ્ટ્રયાભ્યુજ્જહાર ગામ્

સમુદ્રમાં રહેલી નદીઓ અને જમીન પર વહેતી દાન આપનારી નદીઓ, જે પાતાળના તળિયે ડૂબી ગઈ હતી—એ ભગવાને, લોકહિત માટે, પોતાની દાંતથી પૃથ્વીને ઉપાડી.

તતઃ સ્વસ્થાનમાનીય પૃથિવીં પૃથિવીકરઃ। મુમોચ પૂર્વં મનસા ધારયિત્વા ધરાધરઃ

પછી પૃથ્વીને તેના યોગ્ય સ્થાન પર લાવી, પૃથ્વીધારી ભગવાને પહેલા મનમાં ધારણ કરીને, પછી તેને મુક્ત કરી.

તસ્યોપરિ જલૌઘસ્ય મહતી નૌરિવ સ્થિતઃ। ચરિતત્વાચ્ચ દેવસ્ય ન મહી યાતિ વિપ્લવમ્

એ જળના સમૂહ પર પૃથ્વી મોટી નૌકાની જેમ સ્થિર રહી; અને દેવના કાર્યથી પૃથ્વી કદી ડૂબતી નથી.

તતોદ્ધૃત્ય ક્ષિતિં દેવો જગતઃ સ્થાપનેચ્છયા। પૃથિવ્યાઃ પ્રવિભાગાય મનશ્ચક્રેઽમ્બુજેક્ષણઃ। પૃથિવીં તુ સમીકૃત્ય પૃથિવ્યાં સોઽચિનોદ્ ગિરીન્

પછી પૃથ્વીને ઉપાડી, જગતની સ્થાપનાની ઈચ્છાથી ભગવાને મનમાં પૃથ્વીનું વિભાજન વિચાર્યું; અને પૃથ્વીને યોગ્ય રીતે ગોઠવી, એના પર પર્વતો સ્થાપ્યા.

પ્રાક્ સર્વે દહ્યમાનાસ્તુ તદા સંવર્ત્તકાગ્નિના। તેનાગ્નિના વિશીર્ણાસ્તે પર્વતા ભુવિ સર્વશઃ

પહેલાં બધા પર્વતો સંહારક અગ્નિથી દહાઈ ગયા હતા; એ અગ્નિથી પૃથ્વી પર સર્વત્ર પર્વતો ભસ્મ થઈ ગયા.

શૈત્યાદેકાર્ણવે તસ્મિન્વાયુનાપસ્તુ સંહૃતાઃ। નિષિક્તા યત્ર યત્રાસંસ્તત્રતત્રાચલોઽભવત્

ઠંડીના કારણે, પવનથી જળ એક જ મહાસાગરમાં એકત્રિત થઈ ગયું; જ્યાં જ્યાં એ જળ જમાયું, ત્યાં ત્યાં પર્વતો ઊભા થયા.

સ્કન્નાચલત્વાદચલાઃ પર્વ્વભિઃ પર્વ્વતાઃ સ્મૃતાઃ। ગિરયોઽન્તર્નિગીર્ણત્વાચ્ચયનાચ્ચ શિલોચ્ચયાઃ

અડગ અને અચલ હોવાથી તેમને 'અચલ' કહેવામાં આવે છે; શિખરોની ગોઠવણીથી તેઓ પર્વત કહેવાય છે; અને અંદર ગળી જવાથી તેમને શિલાઓના ઢગલા કહેવાય છે.

તતસ્તેષુ વિશીર્ણેષુ લોકોદધિગિરિષ્વથ। વિશ્વકર્મ્મા વિભજતે કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ

પછી, જ્યારે એ લોક, દરિયા અને પર્વતો તૂટી ગયા, ત્યારે વિશ્વકર્મા દરેક યુગના આરંભે વારંવાર તેમને ફરીથી વહેંચે છે.

સસમુદ્રામિમાં પૃથ્વીં સપ્તદ્વીપાં સપર્વ્વતામ્। ભૂરાદ્યાં શ્ચતુરો લોકાન્ પુનઃ સોઽથ પ્રકલ્પયત્। લોકાન્ પ્રકલ્પયિત્વા ચ પ્રજાસર્ગં સસર્જ્જ હ

એણે દરિયા, સાત દ્વીપો અને પર્વતોવાળી આ પૃથ્વી, તથા ભૂલોકથી શરૂ થતા ચાર લોક ફરીથી ગોઠવ્યા. લોકોની રચના કર્યા પછી, એણે જીવજાતિઓનું સર્જન કર્યું.

બ્રહ્મા સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ। સસર્જ્જ સૃષ્ટિન્તદ્રૂપાં કલ્પાદિષુ યથા પુરા

સ્વયંભૂ, ભગવાન બ્રહ્માએ વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવાની ઈચ્છાથી, અગાઉ જેમ સર્જન કર્યું હતું તેમ, ફરીથી એ જ સ્વરૂપનું સર્જન કર્યું.

તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગં તદા વૈ બુદ્ધિપૂર્વકમ્। પ્રધાનસમકાલં વૈ પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ

જ્યારે એ સર્જન વિશે વિચારતો હતો, ત્યારે એના મનથી, મૂળ પ્રકૃતિ સાથે જ, અંધકારથી ભરેલું સર્જન પ્રગટ્યું.

તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ। અવિદ્યા પઞ્ચપર્વ્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ

અંધકાર, મોહ, મહામોહ, તામસ અને જેને અંધ કહેવાય છે—આ પાંચ પ્રકારની અજ્ઞાન મહાત્મા પાસેથી ઉત્પન્ન થઈ.

પ़ઞ્ચધા ચાશ્રિતઃ સર્ગો ધ્યાયતઃ સોઽભિમાનિનઃ। સર્વ્વતસ્તમસા ચૈવ દીપઃ કુમ્ભવદાવૃતઃ। બહિરન્તઃ પ્રકાશશ્ચ શુદ્ધો નિઃસંજ્ઞ એવ ચ

પાંચ ભાગમાં વહેંચાયેલું આ સર્જન, ધ્યાનમાં તલીન અને અભિમાનીમાંથી ઉત્પન્ન થયું; સર્વત્ર અંધકારથી ઢંકાયેલું, માટલામાં દીવો ઢાંકી દીધો હોય તેમ, અંદર-બહાર પ્રકાશમાન, શુદ્ધ અને નિઃસંજીવ છે.

યસ્માત્તૈઃ સંવૃતા બુદ્ધિર્મુખ્યાનિ કરણાનિ ચ। તસ્માત્તે સંવૃતાત્માનો નગા મુખ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

આ અજ્ઞાનથી બુદ્ધિ અને મુખ્ય ઇન્દ્રિયો ઢંકાઈ ગઈ, તેથી જેઓનું સ્વરૂપ આવરી લેવાયું છે, તે મુખ્ય વૃક્ષો કહેવાય છે.

મુખ્યસર્ગે તથાભૂતં બ્રહ્મા દૃષ્ટ્વા હ્યસાધકમ્। અપ્રસન્નમનાઃ સોઽથ તતો ન્યાસોઽભ્યમન્યત

મુખ્ય સર્જન આવું અસફળ જોઈને, બ્રહ્મા મનથી અસંતોષી થયો અને પછી સંન્યાસ લેવાનો વિચાર કર્યો.

તસ્યાભિધ્યાયતસ્તત્ર તિર્ય્યક્ સ્રોતોઽભ્યવર્ત્તત। યસ્માત્તિર્યગ્ વ્યવર્ત્તેત તિર્ય્યક્સ્રોતસ્તતઃ સ્મૃતમ્

જ્યારે એ વિચારતો હતો, ત્યારે ત્યાં બાજુએ વહેતી ધારા ઊભી થઈ; કારણ કે એ બાજુએ વળી ગઈ, તેથી તેને તિર્યક પ્રવાહ કહેવાય છે.

તમોબહુત્વાત્તે સર્વ્વે હ્યજ્ઞાનબહુલાઃ સ્મૃતાઃ। ઉત્પથગ્રાહિણશ્ચાપિ તે ધ્યાનાદ્ધ્યાનમાનિનઃ

અહીં અંધકાર વધારે હોવાથી, બધા અજ્ઞાનથી ભરેલા કહેવાય છે; તેઓ ભટકી જાય છે અને ધ્યાન કરતાં પણ પોતાના ધ્યાનનો અભિમાન રાખે છે.