વાયુપુરાણમ્

એકાર્ણવે તદા તસ્મિન્ ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન। તદા સ ભગવાન્ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્

પછી એ એક જ મહાસાગરમાં કંઈયું દેખાતું નહોતું; એ સમયે ભગવાન બ્રહ્મા, હજારો આંખો અને પગ ધરાવનારા—

સહસ્રશીર્ષા પુરુષો રુક્મવર્ણોઽહ્યતીન્દ્રિયઃ। બ્રહ્મા નારાયણાખ્યઃ સ સુષ્વાપ સલિલે તદા

હજારો માથાવાળા, સુવર્ણવર્ણના, ઇન્દ્રિયોથી પર, બ્રહ્મા જે નારાયણ તરીકે ઓળખાય છે—એ સમયે એ જળ પર સુઈ ગયા.

સત્ત્વોદ્રેકાત્ પ્રબુદ્ધસ્તુ શૂન્યં લોકમુદીક્ષ્ય સઃ। ઇમં ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ

સત્ત્વગુણની પ્રભુતાથી જાગીને, તેમણે જગતને ખાલી જોયું; અને અહીં નારાયણ વિશે આ શ્લોક કહેવામાં આવે છે.

આપો નારા વૈ તનવ ઇત્યપાં નામ શુશ્રુમઃ। અપ્સુ શેતે ચ યત્તસ્માત્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

જળને 'નર' કહેવામાં આવે છે—આ નામ આપણે સાંભળ્યું છે; કારણ કે તેઓ જળમાં શયન કરે છે, તેથી તેમને નારાયણ કહેવાય છે.

તુલ્યં યુગસહસ્રસ્ય નૈશં કાલમુપાસ્ય સઃ। શર્વર્યન્તે પ્રકુરુતે બ્રહ્મત્વં સર્ગકારણાત્

હજારો યુગ જેટલી લાંબી રાત ધ્યાનમાં વિતાવીને, રાતના અંતે તેઓ સર્જન માટે બ્રહ્મા રૂપ ધારણ કરે છે.

બ્રહ્મા તુ સલિલે તસ્મિન્ વાયુર્ભૂત્વા તદાચરત્। નિશાયામિવ ખદ્યોતઃ પ્રાવૃટ્‌કાલે તતસ્તતઃ

પછી બ્રહ્મા એ જળમાં વાયુ રૂપે ફર્યા, જેમ રાત્રે ચમકતો જ્યોત્સ્ના પવનમાં અહીં-તહીં ભટકે છે.

તતસ્તુ સલિલે તસ્મિન્ વિજ્ઞાયાન્તર્ગતાં મહીમ્। અનુમાનાદસંમૂઢો ભૂમેરુદ્ધરણં પ્રતિ

પછી એ જળમાં, ધરતી અંદર છુપાયેલી હોવાનું જાણી, તેમણે ભૂમિને ઉપાડવાની રીત સમજાવી.

અકરોત્ સ તનું ત્વન્યાં કલ્પાદિષુ યથા પુરા। તતો મહાત્મા મનસા દિવ્યં રૂપમચિન્તયત્

તેમણે અગાઉના કલ્પોમાં જેમ, તેમ બીજી દેહ ધારણ કરી; અને મહાત્માએ મનમાં દિવ્ય સ્વરૂપનું ચિંતન કર્યું.

સલિલેનાપ્લુતાં ભૂમિં દૃષ્ટ્વા સ તુ સમન્તતઃ। કિન્નુ રૂપં મહત્ કૃત્વા ઉદ્ધરેયમહં મહીમ્

જ્યારે તેમણે ધરતીને સર્વત્ર જળમાં ડૂબેલી જોઈ, ત્યારે વિચાર્યું—'હું કયું મહાન સ્વરૂપ ધારણ કરું જેથી ધરતીને ઉપાડી શકું?'

જલક્રીડાસુ રુચિરં વારાહં રૂપમસ્મરત્। અધૃષ્યં સર્વ્વભૂતાનાં વાઙ્મયં ધર્મસંજ્ઞિતમ્

પછી તેમણે જળમાં રમવા માટે અનુકૂળ, સૌને અપરાજેય અને ધર્મરૂપ વાણીમય વરાહ સ્વરૂપનું સ્મરણ કર્યું.

દશયોજનવિસ્તીંર્ણ શતયોજનમુચ્છ્રિતમ્। નીલમેઘપ્રતીકાશં મેઘસ્તનિતનિઃસ્વનમ્

એ સ્વરૂપ દસ યોજન પહોળું, સો યોજન ઊંચું, નીલ વાદળ જેવું અને મેઘના ગર્જન જેવો અવાજ ધરાવતું હતું.

મહાપર્વ્વતવર્ષ્માણં શ્વેતં તીક્ષ્ણોગ્રદંષ્ટ્રિણમ્। વિદ્યુદગ્નિપ્રકાશાક્ષમાદિત્યસમતેજસમ્

પર્વત જેટલા વિશાળ શરીરવાળા, સફેદ રંગના, તીખા અને ભયાનક દાંત ધરાવતા, વીજળી અને અગ્નિ જેવી તેજસ્વી આંખો ધરાવતા, અને સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવતા—

પીનવૃત્તાયતસ્કન્ધં સિંહવિક્રાન્તગામિનમ્। પીનોન્નતકટીદેશં સુશ્લક્ષ્ણં શુભલક્ષણમ્

મોટા, ગોળ અને પહોળા ખભા ધરાવતા, સિંહ જેવી ગતિથી ચાલતા, મજબૂત અને ઊંચા કમરવાળા, નરમ અને શુભ લક્ષણો ધરાવતા—

રૂપમાસ્થાય વિપુલં વારાહમમિતં હરિઃ। પૃથિવ્યુદ્ધરણાર્થાય પ્રવિવેશ રસાતલમ્

આવી વિશાળ અને અપરિમિત વરાહની આકૃતિ ધારણ કરીને, હરિ પૃથ્વીને ઊંચી કરવા માટે પાતાળમાં પ્રવેશ્યા.

સ વેદવાદ્યુપદ્રષ્ટા ક્રતુવક્ષાશ્ચિતીમુખઃ। અગ્નિજિહ્વો દર્ભરોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ

તે ભગવાન વેદના સંગીતના દર્શક, યજ્ઞના સ્વરૂપ, હવનકુંડ જેવી જિહ્વા, દર્ભ જેવા વાળ, બ્રહ્મા જેવું મસ્તક અને મહાન તપસ્વી હતા.

અહોરાત્રેક્ષણધરો વેદાઙ્ગશ્રુતિભૂષણઃ। આજ્યનાસઃ સ્રુવતુણ્ડઃ સામઘોષસ્વનો મહાન્

દિવસ-રાત્રિના રૂપે આંખો ધરાવતા, વેદના અંગો અને પવિત્ર ધ્વનિથી શોભતા, ઘી જેવી નાક, સ્રુવ જેવી ચાંચ અને સામવેદના ગાન જેવી મહાન ધ્વનિ ધરાવતા—

સત્યધર્મમયઃ શ્રીમાન્ ધર્મ્મવિક્રમસંસ્થિતઃ। પ્રાયશ્ચિત્તરતો ઘોરઃ પશુજાનુર્મહાકૃતિ

સત્ય અને ધર્મથી ભરપૂર, તેજસ્વી, ધર્મની શક્તિમાં સ્થિર, પ્રાયશ્ચિત્તમાં તત્પર, ભયાનક છતાં પશુઓ પર દયાળુ અને વિશાળ આકાર ધરાવતા.

ઊર્દ્ધ્વગાત્રો હોમલિઙ્ગઃ સ્થાનબીજો મહૌષધિઃ। વેદ્યાન્તરાત્મા મન્ત્રસ્ફિગાજ્યસ્પૃક્ સોમશોણિતઃ

ઉપર ઉઠેલા અંગોવાળા, યજ્ઞના ચિહ્નો ધરાવતા, સ્થિરતાના બીજરૂપ, મહૌષધિ, યજ્ઞકુંડના અંતરાત્મા, મંત્રરૂપ નિતંબ, ઘી સ્પર્શતા અને સોમ તથા રક્તથી યુક્ત.

- પા.ભે. વેદસ્કન્ધો હવિર્ગન્ધો હવ્યકવ્યાતિવેગવાન્। પ્રાગ્વંશકાયો દ્યુતિમાન્નાનાદીક્ષાભિરન્વિતઃ

વેદ જેવા ખભા, હવનની સુગંધ, દેવો અને પિતૃઓના હવનથી પણ ઝડપી, પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું, તેજસ્વી અને અનેક દીક્ષા પ્રાપ્ત કરેલ.

દક્ષિણાહૃદયો યોગી મહાસત્રમયો વિભુઃ। ઉપાકર્મેષ્ટિરુચિરઃ પ્રવર્ગ્યવિત્તભૂષણઃ

જમણી બાજુ હૃદયરૂપ, યોગી, મહાયજ્ઞમય, સર્વવ્યાપી, આરંભિક ક્રિયાઓમાં તેજસ્વી અને પ્રવર્ગ્ય વિધિના ધનથી શોભાયમાન.

નાનાચ્છન્દોગતિપથો ગુહ્યોપનિષદાસનઃ। છાયાપત્નીસહાયો વૈ મણિશ્રૃઙ્ગ ઇવોચ્છ્રિતઃ। ભૂત્વા યજ્ઞવરાહો વૈ અપઃ સ પ્રાવિશત્ પ્રભુઃ

વિવિધ છંદો એના માર્ગ, ગુપ્ત ઉપનિષદો એના આસન, છાયારૂપ પત્ની સાથે, મણિ જેવા શૃંગથી ઉંચા, એ યજ્ઞવરાહ સ્વરૂપે ભગવાન જળમાં પ્રવેશ્યા.

અદ્ભિઃ સંછાદિતામુર્વીં સ તામશ્નન્ પ્રજાપતિઃ। ઉપગમ્યોજ્જહારાશુ અપસ્તાશ્ચ સ વિન્યસત્

પ્રજાપતિએ, જળથી ઢંકાયેલી પૃથ્વીને નજીક જઈને, ઝડપથી ઉપાડી લીધી અને એ જળને એક બાજુ કરી દીધા.

સામુદ્રીર્વૈ સમુદ્રેષુ નાદેયીશ્ચ નદીષ્વથ। રસાતલતલે મગ્નાં રસાતલતલે ગતામ્। પ્રભુર્લ્લોકહિતાર્થાય દંષ્ટ્રયાભ્યુજ્જહાર ગામ્

સમુદ્રમાં રહેલી નદીઓ અને જમીન પર વહેતી દાન આપનારી નદીઓ, જે પાતાળના તળિયે ડૂબી ગઈ હતી—એ ભગવાને, લોકહિત માટે, પોતાની દાંતથી પૃથ્વીને ઉપાડી.

તતઃ સ્વસ્થાનમાનીય પૃથિવીં પૃથિવીકરઃ। મુમોચ પૂર્વં મનસા ધારયિત્વા ધરાધરઃ

પછી પૃથ્વીને તેના યોગ્ય સ્થાન પર લાવી, પૃથ્વીધારી ભગવાને પહેલા મનમાં ધારણ કરીને, પછી તેને મુક્ત કરી.

તસ્યોપરિ જલૌઘસ્ય મહતી નૌરિવ સ્થિતઃ। ચરિતત્વાચ્ચ દેવસ્ય ન મહી યાતિ વિપ્લવમ્

એ જળના સમૂહ પર પૃથ્વી મોટી નૌકાની જેમ સ્થિર રહી; અને દેવના કાર્યથી પૃથ્વી કદી ડૂબતી નથી.

તતોદ્ધૃત્ય ક્ષિતિં દેવો જગતઃ સ્થાપનેચ્છયા। પૃથિવ્યાઃ પ્રવિભાગાય મનશ્ચક્રેઽમ્બુજેક્ષણઃ। પૃથિવીં તુ સમીકૃત્ય પૃથિવ્યાં સોઽચિનોદ્ ગિરીન્

પછી પૃથ્વીને ઉપાડી, જગતની સ્થાપનાની ઈચ્છાથી ભગવાને મનમાં પૃથ્વીનું વિભાજન વિચાર્યું; અને પૃથ્વીને યોગ્ય રીતે ગોઠવી, એના પર પર્વતો સ્થાપ્યા.

પ્રાક્ સર્વે દહ્યમાનાસ્તુ તદા સંવર્ત્તકાગ્નિના। તેનાગ્નિના વિશીર્ણાસ્તે પર્વતા ભુવિ સર્વશઃ

પહેલાં બધા પર્વતો સંહારક અગ્નિથી દહાઈ ગયા હતા; એ અગ્નિથી પૃથ્વી પર સર્વત્ર પર્વતો ભસ્મ થઈ ગયા.

શૈત્યાદેકાર્ણવે તસ્મિન્વાયુનાપસ્તુ સંહૃતાઃ। નિષિક્તા યત્ર યત્રાસંસ્તત્રતત્રાચલોઽભવત્

ઠંડીના કારણે, પવનથી જળ એક જ મહાસાગરમાં એકત્રિત થઈ ગયું; જ્યાં જ્યાં એ જળ જમાયું, ત્યાં ત્યાં પર્વતો ઊભા થયા.

સ્કન્નાચલત્વાદચલાઃ પર્વ્વભિઃ પર્વ્વતાઃ સ્મૃતાઃ। ગિરયોઽન્તર્નિગીર્ણત્વાચ્ચયનાચ્ચ શિલોચ્ચયાઃ

અડગ અને અચલ હોવાથી તેમને 'અચલ' કહેવામાં આવે છે; શિખરોની ગોઠવણીથી તેઓ પર્વત કહેવાય છે; અને અંદર ગળી જવાથી તેમને શિલાઓના ઢગલા કહેવાય છે.