વાયુપુરાણમ્

મયા પરિગતં સર્વં કથમચ્છન્દતો મમ। પ્રતિપત્સ્યન્તિ ભૂતાનિ શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ।। ૬.

મારે બધું આવરી લીધું છે, તો પછી જીવાત્માઓ પોતાની ઈચ્છાથી શુભ કે અશુભ કાર્ય કેવી રીતે કરશે?

લોકે યદસ્તિ કિઞ્ચિદ્વૈ સત્ત્વાસત્ત્વવ્યવસ્થિતમ્। બુદ્ધ્યાત્મના મયા વ્યાપ્તં કો માં લોકેઽતિસન્ધયેત્ ।। ૬.

જગતમાં જે કંઈ છે, સત્વવાળું કે નિર્વસ્તુ, તે બધું મારી બુદ્ધિ અને આત્માથી વ્યાપ્ત છે; તો પછી જગતમાં કોણ મને વટાવી શકે?

ભૂતાનાં તર્કિતં યચ્ચ યચ્ચાપ્યેષાં વિધારિતમ્। તથા વિચારિતં યચ્ચ તત્સર્વં વિદિતં મમ ।। ૬.

જીવો જે વિચારે છે, જે તેમનું નિર્ધારણ થયેલું છે, અને જે કંઈ વિચારવામાં આવ્યું છે – એ બધું મને જાણીતું છે.

મયા સ્થિતમિદં સર્વં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્। આશામયેન તત્ત્વેન કથં છેત્તુમિહોત્સહે ।। ૬.

આ સમગ્ર જગત, સ્થાવર અને જંગમ, મારી સત્ય સ્વરૂપે સ્થાપિત છે; હું તેને નાશ કરવા કેમ ઈચ્છું?

યસ્માચ્ચાહં વિવૃત્તો વૈ સર્ગાર્થમિહ નાન્યથા। ઇહ કર્માણ્યનારભ્ય કો મે છન્દાદ્વિમોક્ષ્યતે ।। ૬.

હું અહીં માત્ર સૃષ્ટિ માટે પ્રગટ થયો છું, બીજું કંઈ નહીં; અહીં કર્મ કર્યા વિના, કોણ મારી ઈચ્છાથી મુક્તિ પામશે?

પરિભાષ્ય તતો દેવાન્ જયાન્ વૈ નષ્ટચેતસઃ। અબ્રવીત્સ પુનસ્તાન્ વૈ ધૃતાન્ દણ્ડે પ્રજાપતિઃ ।। ૬.

પછી, જયાએ મન ગુમાવેલા દેવતાઓને ઠપકો આપ્યો; પ્રજાપતિના નિયમ હેઠળ, તેણે ફરી તેમને કહ્યું.

યસ્માન્મમાભિસન્ધાય સન્ન્યાસો વઃ કૃતઃ પુરા। યસ્માત્સ વિફલોઽયન્નો હ્યપારસ્ત્વેષ યઃ કૃતઃ। ભવિતાઽતઃ સુખોદર્કો દેવા ભાવેષુ જાયતામ્ ।। ૬.

કેમ કે તમે પહેલાં મારા માટે સંન્યાસ લીધો હતો, પણ તે નિષ્ફળ અને અધૂરો રહ્યો, તેથી, દેવતાઓ, ભવિષ્યના જન્મોમાં સુખદ પરિણામ મળશે.

આત્મચ્છન્દેન વો જન્મ ભવિષ્યતિ સુરોત્તમાઃ। મન્વન્તરેષુ સંમૂઢાઃ ષટ્‌સુ સર્વે ગમિષ્યથ ।। ૬.

હે શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ, તમારી ઈચ્છાથી જન્મ થશે; પણ છ મન્વંતર સુધી તમે બધા મોહમાં પડી જશો.

વૈવસ્વતાન્તેષુ સુરાસ્તથા સ્વાયમ્ભુવાદિષુ। તાન્ જ્ઞાત્વા બ્રહ્મણા તત્ર શ્લોકો ગીતઃ પુરાતનઃ ।। ૬.

વૈવસ્વત અને અન્ય મન્વંતરનાં અંતે, આ જાણીને, બ્રહ્માએ ત્યાં પ્રાચીન શ્લોક ઉચ્ચાર્યો.

ત્રયીં વિદ્યાં બ્રહ્મચર્યં પ્રસૂતિં શ્રાદ્ધમેવ ચ । યજ્ઞઞ્ચૈવ તુ દાનઞ્ચ એષામેવ તુ કુર્વતામ્। સ હિ સ્મ વિરજા ભૂત્વા વસતેઽન્યપ્રશંસયા ।। ૬.

જે લોકો ત્રણેય વેદ, બ્રહ્મચર્ય, સંતાન ઉત્પન્ન કરવું, શ્રાદ્ધ, યજ્ઞ અને દાન કરે છે – અને વાસનાથી મુક્ત રહી, બીજાની પ્રશંસા વિના રહે છે.

સ એવં સ્લોકં દૃષ્ટ્વા તુ જયા દેવાનથાબ્રવીત્। વૈવસ્વતેઽન્તરેઽતીતે મત્સમીપમિહેષ્યથ ।। ૬.

આ શ્લોક જોઈને, જયાએ દેવતાઓને કહ્યું: 'વૈવસ્વત મન્વંતરનાં અંતે, તમે અહીં મારા પાસે આવશો.'

તતો યૂયં મયા સાર્દ્ધં સિદ્ધિં પ્રાપ્સ્યથ શાશ્વતીમ્। એવમુક્ત્વા તુ તાન્ બ્રહ્મા તત્રૈવાન્તરધીયત ।। ૬.

પછી તમે બધા મારા સાથે મળીને શાશ્વત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશો. એમ કહીને બ્રહ્માજી ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

તતો દેવાસ્તિરોભૂતે ઈશ્વરે હ્યકુતોભયમ્। પ્રપન્ના અણિમાદ્યૈશ્ચ યુક્તા યોગબલાન્વિતાઃ ।। ૬.

પછી ભગવાન અદૃશ્ય થયા પછી, દેવતાઓ નિર્ભય બની, યોગશક્તિથી યુક્ત અને અણિમાદિ શક્તિઓ ધરાવતા, આશ્રય પામ્યા.

તતસ્તેષાન્તુ યાસ્તન્વસ્તાઽભવન્ દ્વાદશ હ્રદાઃ। જયા ઇતિ સમાખ્યાતા જાતા શ્ચોદધિસન્નિભાઃ ।। ૬.

પછી તેમના શરીરમાંથી બાર તળાવો ઉત્પન્ન થયા, જે 'જયાઓ' તરીકે ઓળખાતા અને સમુદ્ર જેટલા વિશાળ હતા.

તતઃ સ્વાયમ્ભુવે તસ્મિન્ સર્ગેતે જજ્ઞિરે સુરાઃ। અજિતાયાં રુચેઃ પુત્રા અજિતા દ્વાદશાત્મકઃ ।। ૬.

પછી સ્વાયંભુવ મન્વંતરનાં સર્જનમાં, રુચિ અને અજિતાના પુત્રરૂપે દેવતાઓ જન્મ્યા, જે બાર સ્વરૂપે અજિતા કહેવાયા.

વિધિશ્ચ મુનયશ્ચૈવ ક્ષેમો નન્દોઽવ્યયસ્તથા। પ્રાણોઽપાનઃ સુધામા ચ ક્રતુશક્તિવ્યવસ્થિતાઃ । ઇત્યેતે માનસાઃ સર્વે અજિતા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ।। ૬.

વિધિ, ઋષિઓ, ક્ષેમ, નંદ, અવ્યય, પ્રાણ, અપાન, સુધામા, ક્રતુ, શક્તિ અને વ્યવસ્થિત—આ બધા બાર મનથી ઉત્પન્ન થયેલા અજિતા તરીકે ઓળખાય છે.

તે ચ યજ્ઞે સુરૈઃ સાર્દ્ધં યજ્ઞભાજસ્તદા સ્મૃતાઃ। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વે તતઃ સ્વારોચિષે પુનઃ। તુષિતાયાં સમુત્પન્નાઃ પુનઃ પુત્રાઃ સ્વરોચિષઃ ।। ૬.

આ બધા દેવતાઓ યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા તરીકે પ્રથમ સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં જાણીતા થયા; પછી સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં તુષિતામાંથી ફરી સ્વરોચિષના પુત્રો જન્મ્યા.

તુષિતા નામ તે હ્યાસન્ પ્રાણાખ્યા યાત્રિકાઃ સુરાઃ। પુનસ્તે તુષિતા દેવા ઉત્તમે ત્વન્તરે સ્વયમ્ ।। ૬.

તેઓ તુષિતા કહેવાતા, પ્રાણ નામે ઓળખાતા યાત્રિક દેવતાઓ હતા; અને ઉત્તમ મન્વંતરમાં પણ તુષિતા દેવતાઓ પોતે ફરી પ્રગટ થયા.

ઉત્તમસ્ય તુ તે પુત્રાઃ સત્યાયાં જજ્ઞિરે શુભાઃ। તતઃ સત્યાઃ સ્મૃતા દેવા ઉત્તમે ચાન્તરે તદા ।। ૬.

પછી ઉત્તમ મન્વંતરમાં, સત્યામાંથી ઉત્તમના શુભ પુત્રો જન્મ્યા; તેથી તે સમયના દેવતાઓ 'સત્યા' તરીકે ઓળખાયા.

અભજન્ યજ્ઞભાજસ્તે તૃતીયે દ્વાપરાન્તરે। તે તુ સત્યાઃ પુનર્દ્દેવાઃ સમ્પ્રાપ્તે તામસેઽન્તરે ।। ૬.

આ સત્યા દેવતાઓ તૃતીય દ્વાપર મન્વંતરમાં યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા હતા; અને જ્યારે તામસ મન્વંતર આવ્યો, ત્યારે ફરી સત્યા દેવતાઓ પ્રગટ થયા.

હર્ષા યે તમસઃ પુત્રા જજ્ઞિરે દ્વાદશૈવ તુ । હરયો નામ તે દેવા યજ્ઞભાજસ્તથાઽભવન્ ।। ૬.

હર્ષના બાર પુત્રો તામસ મન્વંતરમાં જન્મ્યા; આ દેવતાઓ 'હરય' કહેવાયા અને યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા બન્યા.

તતસ્તે હરયો દેવાઃ પ્રાપ્તે ચારિષ્ણવેઽન્તરે। વૈકુણ્ઠાયાં તતસ્તે વૈ ચરિષ્ણોર્જજ્ઞિરે સુરાઃ। વૈકુણ્ઠા નામ તે દેવાઃ પઞ્ચમસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૬.

પછી જ્યારે ચરિષ્ણુ મન્વંતર આવ્યો, ત્યારે એ હરય દેવતાઓ વૈકુંઠામાંથી જન્મ્યા; પાંચમા મન્વંતરમાં ચરિષ્ણુમાંથી જન્મેલા દેવતાઓ 'વૈકુંઠ' કહેવાયા.

તતસ્તે વૈ પુનર્દ્દેવા વૈકુણ્ઠાઃ પ્રાપ્ય ચાક્ષુષમ્। સાધ્યાયાં દ્વાદશ સુતા જજ્ઞિરે ધર્મસૂનવઃ ।। ૬.

પછી જ્યારે વૈકુંઠ દેવતાઓ ચાક્ષુષ મન્વંતર પહોંચ્યા, ત્યારે સાધ્યા માંથી ધર્મના બાર પુત્રો જન્મ્યા.

તતસ્તે વૈ પુનઃ સાધ્યાઃ સંક્ષીણે ચાક્ષુષેઽન્તરે । ઉપસ્થિતે મનોઃ સર્ગે પુનર્વૈવસ્વતસ્ય હ ।। ૬.

પછી જ્યારે ચાક્ષુષ મન્વંતર અંતે સાધ્યા દેવતાઓ ક્ષીણ થયા અને વૈવસ્વત મનુનું સર્જન નજીક આવ્યું,

આદ્યે ત્રેતાયુગમુખે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતસ્ય તુ । અંશેન સાધ્યાસ્તેઽદિત્યાં મારીચાત્ કશ્યપાત્ પુનઃ ।। ૬.

પ્રથમ ત્રેતાયુગના આરંભે, વૈવસ્વત મન્વંતરમાં, સાધ્યા દેવતાઓ અંશે અદિતીમાં, મરીચિ અને કશ્યપમાંથી જન્મ્યા.

જજ્ઞિરે દ્વાદશાદિત્યા વર્ત્તમાનેઽન્તરે પુનઃ। યદા ત્વેતે સમુત્પન્નાશ્ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૬.

હવે વર્તમાન મન્વંતરમાં બાર આદિત્યો જન્મ્યા; અને જ્યારે તેઓ ચાક્ષુષ મનુના મન્વંતરમાં પ્રગટ થયા,

તતઃ સ્વાયમ્ભુવે સાધ્યા જજ્ઞિરે દ્વાદશામરાઃ। એવમાદ્યા જયાસ્તે વૈ શાપાત્સમભવંસ્તદા ।। ૬.

પછી સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં બાર અમર સાધ્યા જન્મ્યા; આમ, મૂળ જયાઓ શાપના કારણે એ સમયે ઉત્પન્ન થયા.

ય ઇમાં સપ્તસમ્ભૂતિં દેવાનાં દેવશાસનાત્ । પઠેદ્યઃ શ્રદ્ધયા યુક્તઃ પ્રત્વાયં ન ગચ્છતિ ।। ૬.

જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક ભગવાનના આદેશથી દેવતાઓની આ સાત પ્રકારની ઉત્પત્તિનું પઠન કરે છે, તે માર્ગથી કદી વિમુખ થતો નથી.

ઇત્યેતે ભૂતયઃ સપ્ત જયાનાં સપ્તલક્ષણાઃ। પરિક્રાન્તા મયા ચાદ્ય કિમ્ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છથ ।। ૬.

આ રીતે, જયાઓની સાત પ્રકારની ઉત્પત્તિ અને તેમના સાત લક્ષણો આજે મેં વર્ણવી છે. હવે તમે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?