વાયુપુરાણમ્

અજિષ્ટઃ શાક્યનો દેવો વાનપૃષ્ઠસ્તથૈવ ચ । શાઙ્કરઃ સત્યધૃષ્ણુશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ વિજયસ્તથા । અજિતશ્ચ મહાભાગઃ પૃથુકાસ્તે દિવૌકસઃ

અજિષ્ટ, શાક્યન, વાનપૃષ્ઠ, શાંકર, સત્યધૃષ્ણુ, વિષ્ણુ, વિજય અને મહાભાગી અજિત — આ પૃથુકા દેવતાઓ છે.

લેખાંસ્તથા પ્રવક્ષ્યામિ બ્રુવતો મે નિબોધત । મનોજવઃ પ્રઘાસસ્તુ પ્રચેતાસ્તુ મહાયશાઃ

હવે હું લેખાઓનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો: મનોજવ, પ્રઘાસ, પ્રચેતસ અને મહાયશ.

વાતો ધ્રુવક્ષિતિશ્ચૈવ અદ્ભુતશ્ચૈવ વીર્યવાન્ । અવનો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ લેખાઃ સમ્પરિકીર્ત્તિતાઃ

વાત, ધ્રુવક્ષિતિ, અદ્ભુત (શક્તિશાળી), અવન અને બૃહસ્પતિ — આ લેખાઓ ગણાય છે.

મનોજવો મહાવીર્યસ્તેષામિન્દ્રસ્તદાભવત્ । ઉન્નતો ભાર્ગવશ્ચૈવ હવિષ્માનઙ્ગિરઃસુતઃ

આમાં મનોજવ મહાવીર બન્યો ઇન્દ્ર; ઉન્નત, ભાર્ગવ અને હવિષ્માન (અંગિરસપુત્ર) પણ હતા.

સુધામા કાશ્યપશ્ચૈવ વાસિષ્ઠો વિરજસ્તથા । અતિમાનશ્ચ પૌલસ્ત્યઃ સહિષ્ણુઃ પૌલહસ્તથા । મધુરા ત્રેય ઇત્યેતે સપ્ત વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે

સુધામા, કશ્યપ, વાસિષ્ઠ, વિરજ, અતિમાન, પૌલસ્ત્ય, સહિષ્ણુ, પૌલહ અને મધુરા, ત્રેય — આ સાત ચક્ષુષ અવધિના છે.

ઊરુઃ પૂરુઃ શતદ્યુમ્નસ્તપસ્વી સત્યવાક્ કૃતિઃ । અગ્નિષ્ટુદતિરાત્રશ્ચ સુદ્યુમ્નશ્ચેતિ તે નવ

ઊરુ, પૂરુ, શતદ્યુમ્ન, તપસ્વી, સત્યવાક, કૃતિ, અગ્નિષ્ટુદ, અતિરાત્ર અને સુદ્યુમ્ન — આ નવ છે.

અભિમન્યુશ્ચ દશમો નાદ્વલેયા મનોઃ સુતાઃ । ચાક્ષુષસ્ય સુતા હ્યેતે ષષ્ઠં ચૈવ તદન્તરમ્

અભિમન્યુ દસમો છે; નાદ્વાલીથી જન્મેલા મનુના પુત્રો — આ ચક્ષુષના પુત્રો છે, જે ક્રમમાં છઠ્ઠા છે.

વૈવસ્વતેન સઙ્ખ્યાતસ્તસ્ય સર્ગો મહાત્મનઃ । વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કથિતં વૈ મયા દ્વિજાઃ

વૈવસ્વત મહાત્માનું સર્જન ગણાયું છે; મેં તેને વિગતે અને ક્રમશઃ વર્ણન કર્યું છે, હે દ્વિજો.

ચાક્ષુષસ્ય તુ દાયાદઃ સમ્ભૂતઃ કશ્યપાન્વયે । તસ્યાન્વવાયે યેઽપ્યન્યે તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્ ॥૨.૧.

ચક્ષુષનો વારસદાર કશ્યપના વંશમાં જન્મ્યો હતો; તેના વંશમાં જે અન્ય ઉપજે, તે પણ સાચું કહો.

૬૨.૭૦ સૂત ઉવાચ॥ ચાક્ષુષસ્ય નિસર્ગન્તુ સમાસાચ્છ્રોતુમર્હથ । તસ્યાન્વવાયે સમ્ભૂતઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્

સૂતે કહ્યું: ચક્ષુષનું સર્જન સંક્ષિપ્તમાં સાંભળો; તેના વંશમાં વેના પુત્ર પ્રથુ, પ્રખર પરાક્રમી, જન્મ્યા.

પ્રજાનાં પતયશ્ચાન્યે દક્ષઃ પ્રાચેતસસ્તથા । ઉત્તાનપાદં જગ્રાહ પુત્રમત્રિઃ પ્રજાપતિઃ

અન્ય પ્રજાપતિઓમાં દક્ષ અને પ્રાચેતસ હતા; અત્રિ પ્રજાપતિએ ઉત્તાનપાદને પુત્ર તરીકે સ્વીકાર્યા.

દક્ષકસ્ય તુ પુત્રોઽસ્ય રાજા હ્યાસીત્ પ્રજાપતેઃ । સ્વાયમ્ભુવેન મનુના દત્તોઽત્રેઃ કારણં પ્રતિ

દક્ષનો પુત્ર પ્રજાપતિની સંતાનમાં રાજા બન્યો હતો. સ્વાયંભુવ મનુએ તેને એક ખાસ કારણસર અત્રિને આપ્યો હતો.

મન્વન્તરમથાસાદ્ય ભવિષ્યં ચાક્ષુષસ્ય હ । ષષ્ઠં તદનુવક્ષ્યામિ ઉપોદ્ઘાતેન વૈ દ્વિજાઃ

જ્યારે ચક્ષુષ મન્વંતર આવશે, ત્યારે હું છઠ્ઠું મન્વંતર વિગતે કહીશ, દ્વિજોએ, શરૂઆતથી સમજાવીશ.

ઉત્તાનપાદાચ્ચતુરા સૂનૃતા વિત્તભાવિની । ઉત્પન્ના ચાધિધર્મેણ ધ્રુવસ્ય જનની શુભા । ધર્મસ્ય પત્ન્યાં લક્ષ્મ્યાં વૈ ઉત્પન્ના સા શુચિસ્મિતા

ઉત્તાનપાદથી ચાર દિકરીઓ જન્મી: સુનૃતા, વિત્તભાવિની, અને અધિધર્મા, જે ધ્રુવની શુભ માતા છે. ધર્મની પત્ની લક્ષ્મીથી શુચિસ્મિતા જન્મી, જે શુદ્ધ હાસ્યવાળી હતી.

ધ્રુવઞ્ચ કીર્ત્તિમન્તઞ્ચ અયસ્મન્તં વસું તથા । ઉત્તાનપાદોઽજનયત્ કન્યે દ્વે ચ શુચિસ્મિતે । મનસ્વિનીં સ્વરાઞ્ચૈવ ત્રયોઃ પુત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

ઉત્તાનપાદે ધ્રુવ, કીર્તિમાન, અયસ્માન અને વસુ, તથા બે દિકરીઓ શુચિસ્મિતા અને મનસ્વિનીને જન્મ આપ્યો. સ્વરા પણ જન્મી, આમ ત્રણ પુત્રો કહેવાય છે.

ધ્રુવો વર્ષસહસ્રાણિ દશ દિવ્યાનિ વીર્યવાન્ । તપસ્તેપે નિરાહારઃ પ્રાર્થયન્ વિપુલં યશઃ

ધ્રુવે દસ દિવ્ય વર્ષો સુધી નિરાહાર રહીને મહાન યશની ઇચ્છાથી કઠોર તપ કર્યું.

ત્રેતાયુગે તુ પ્રથમે પૌત્રઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય સઃ । આત્માનં ધારયન્ યોગાત્ પ્રાર્થયન્ સુમહદ્યશઃ

પ્રથમ ત્રેતાયુગમાં, સ્વાયંભુવનો પૌત્ર યોગ દ્વારા પોતાને સંભાળી, અત્યંત મહાન પ્રતિષ્ઠાની ઇચ્છા રાખતો હતો.

તસ્મૈ બ્રહ્મા દદૌ પ્રીતો જ્યોતિષાં સ્થાનમુત્તમમ્ । આભૂતસંપ્લવં હૃદ્યમસ્તોદયવિવર્જિતમ્

બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈને તેને તારાઓમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન આપ્યું, જે ઉદય-અસ્તથી પર છે અને ક્યારેય નાશ પામતું નથી.

તસ્યાતિમાત્રામૃદ્ધિં ચ મહિમાનં નિરીક્ષ્ય હ । દૈત્યાસુરાણામાચાર્યઃ શ્લોકમપ્યુશના જગૌ॥૨.૧.

તેની અદભૂત સમૃદ્ધિ અને મહિમા જોઈને દૈત્ય-અસુરોના આચાર્ય ઉશનાએ એક શ્લોક ગાયો.

૬૨.૮૦ અહો સ્ય તપસો વીર્યમહો શ્રુતમહો હુતમ્। સ્થિતાઃ સપ્તર્ષયઃ કૃત્વા યદેનમુપરિ ધ્રુવમ્ । ધ્રુવે દિવં સમાસક્તમીશ્વરઃ સ દિવસ્પતિઃ

અરે, તેના તપનું બળ! અરે, તેનું જ્ઞાન! અરે, તેની હવન-ક્રીયા! સાત ઋષિઓએ તેને ઉપર ધ્રુવ તરીકે સ્થિર કર્યો, અને ધ્રુવ સ્વર્ગમાં સ્થાયી થયો, ભગવાન આકાશના સ્વામી બન્યા.

ધ્રુવાત્પુષ્ટિઞ્ચ ભવ્યઞ્ચ ભૂમિઃ સા સુષુવે નૃપૌ । સ્વાં છાયામાહ વૈ પુષ્ટિર્ભવ નારી તુ તાં વિભુઃ

ધ્રુવથી પુષ્ટિ અને ભવ્ય જન્મ્યા; ધરાએ તેમને ઉત્પન્ન કર્યા, રાજા. પુષ્ટિએ કહ્યું, 'મારી છાંયા બની જા,' અને ભવ ભગવાને તેને પત્ની બનાવી.

સત્યાભિવ્યાહૃતે તસ્ય સદ્યઃ સ્ત્રી સાભવત્તદા । દિવ્યસંહન નાચ્છાયા દિવ્યાભરણભૂષિતા

જ્યારે તેણે સાચું બોલ્યું, ત્યારે તે સ્ત્રી તરત જ દિવ્ય સ્વરૂપ અને છાંયાવાળી, દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ થઈ પ્રગટ થઈ.

છાયાયાં પુષ્ટિરાધત્ત પઞ્ચ પુત્રાનકલ્મષાન્ । પ્રાચીનગર્ભં વૃષકં વૃકઞ્ચ વૃકલં ધૃતિમ્

છાંયામાં પુષ્ટિએ પાંચ નિર્દોષ પુત્રોને જન્મ આપ્યો: પ્રાચીનગર્ભ, વૃષક, વૃક, વૃકલ અને ધૃતિ.

પત્ની પ્રાચીનગર્ભસ્ય ભૂવર્ચા સુષુવે નૃપમ્ । નામ્નોદારધિયં પુત્રમિન્દ્રો યઃ પૂર્વજન્મનિ

પ્રાચીનગર્ભની પત્ની ભૂવર્ચાએ એક રાજા ઉદારધિનું જન્મ આપ્યું, જે અગાઉના જન્મમાં ઇન્દ્ર હતો.

સંવત્સરસહસ્રાન્તે સકૃદાહારમાહરત્ । એવં મન્વન્તરં યુક્તમિન્દ્રત્વં પ્રાપ્તવાન્વિભુઃ

હજાર વર્ષના અંતે તેણે માત્ર એકવાર જ ભોજન લીધું; આમ, મન્વંતર પૂર્ણ કરીને, ભગવાને ઇન્દ્રપદ પ્રાપ્ત કર્યું.

ઉદારધેઃ સુતં ભદ્રાજનયત્સા દિવઞ્જયમ્ । રિપું રિપુઞ્જયં જજ્ઞે વરાઙ્ગી સા દિવઞ્જયાત્

ઉદારધિની પત્ની ભદ્રાએ દિવંજય નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો; દિવંજયની પત્ની વરાંગીથી રિપુ અને રિપુંજય જન્મ્યા.

રિપોરાધત્ત બૃહતી ચાક્ષુષં સર્વતેજસમ્ । વ્યજીજનત્ પુષ્કરિણ્યાં વારુણ્યાં ચાક્ષુણો મનુમ્ । પ્રજાપતેરાત્મજાયામારણ્યસ્ય મહાત્મનઃ

રિપુની પત્ની બૃહતીએ ચક્ષુષ નામના સર્વ તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો; પુષ્કરિણી અને વારુણીમાંથી ચક્ષુષ મનુ જન્મ્યા, જે પ્રજાપતિ અને મહાન આત્મા અરણ્યના પુત્ર હતા.

મનોરજાયન્ત દશનદ્વલાયાં શુભાઃ સુતાઃ । કન્યાયાં વૈ મહાભાગ વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ

મનુને નદ્વલામાં શુભ પુત્રો જન્મ્યા; અને વૈરાજ પ્રજાપતિની પુણ્યશાળી દિકરીને પણ સંતાન મળ્યું.

ઊરુઃ પૂરુઃ શતદ્યુમ્નસ્તપસ્વી સત્યવાક્ કવિઃ । અગ્નિષ્ટુદતિરાત્રશ્ચ સુદ્યુમ્નશ્ચેતિ તે નવ । અભિમન્યુશ્ચ દશમો નદ્વલાયાં મનોઃ સુતાઃ ॥૨.૧.

ઊરુ, પૂરું, શતદ્યુમ્ન, તપસ્વી, સત્યવાક, કવિ, અગ્નિષ્ટુત, અતિરાત્ર, સુદ્યુમ્ન—આ નવ અને અભિમન્યુ દસમો, નદ્વલામાં મનુના પુત્રો હતા.